7. mūṣikakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಮೂಷಿಕಕಲ್ಪಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6

ಪೂರ್ವಂ ಶುಕ್ರವಿಷಾ ಉಕ್ತಾ ಮೂಷಿಕಾ ಯೇ ಸಮಾಸತಃ | ನಾಮಲಕ್ಷಣಭೈಷಜ್ಯೈರಷ್ಟಾದಶ ನಿಬೋಧ ಮೇ ||೩|| ಲಾಲನಃ ಪುತ್ರಕಃ ಕೃಷ್ಣೋ ಹಂಸಿರಶ್ಚಿಕ್ವಿ(ಕ್ಕಿ)ರಸ್ತಥಾ | ಛುಚ್ಛುನ್ದರೋಽಲಸಶ್ಚೈವ ಕಷಾಯದಶನೋಽಪಿ ಚ ||೪|| ಕುಲಿಙ್ಗಶ್ಚಾಜಿತಶ್ಚೈವ ಚಪಲಃ ಕಪಿಲಸ್ತಥಾ ಕೋಕಿಲೋಽರುಣಸಞ್ಜ್ಞಶ್ಚ ಮಹಾಕೃಷ್ಣಸ್ತಥೋನ್ದುರಃ ||೫|| ಶ್ವೇತೇನ ಮಹತಾ ಸಾರ್ಧಂ ಕಪಿಲೇನಾಖುನಾ ತಥಾ | ಮೂಷಿಕಶ್ಚ ಕಪೋತಾಭಸ್ತಥೈವಾಷ್ಟಾದಶ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೬||

ತಾನೇವಾಷ್ಟಾದಶಭೇದಾನ್ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಲಾಲನ ಇತ್ಯಾದಿ||೩-೬||

Adhikarana 3 (7) · Śloka 7

ಶುಕ್ರಂ ಪತತಿ ಯತ್ರೈಷಾಂ ಶುಕ್ರಸ್ಪೃಷ್ಟೈಃ ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ ವಾ | ನಖದನ್ತಾದಿಭಿಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಗಾತ್ರೇ ರಕ್ತಂ ಪ್ರದುಷ್ಯತಿ ||೭||

ನನು `ದಷ್ಟರೂಪಂ ಸಮಾಸೋಕ್ತಂ’ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ತತ್ಕಥಂ ಶುಕ್ರವಿಷತ್ವಮೇವೇತ್ಯಾಹ- ಶುಕ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಖದನ್ತಾದಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾತ್ ಪುರೀಷಮೂತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಚ; ತಥಾ ಚಾಲಮ್ಬಾಯನೇ,- “ಶುಕ್ರೇಣಾಥ ಪುರೀಷೇಣ ಮೂತ್ರೇಣಾಪಿ ನಖೈಸ್ತಥಾ| ದಂಷ್ಟ್ರಾಭಿರ್ವಾ ಕ್ಷಿಪನ್ತೀಹ ಮೂಷಿಕಾಃ ಪಞ್ಚಧಾ ವಿಷಮ್”- ಇತಿ| ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿತ್ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ವಿಶೇಷೋಽಸ್ತಿ, ತಥಾ ಚ,- “ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ಮೂಷಿಕಯಾ ದಷ್ಟೇ ಅಮ್ಲಾದಿದೋಹದಃ, ಋತುಮತ್ಯಾ ದಷ್ಟೇ ರಕ್ತಮೇಹನಮಾಧ್ಮಾನಂ ರತಿಶೀಲತಾ ಚ” ಇತ್ಯಾದಿ||೭||

Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 10

ಜಾಯನ್ತೇ ಗ್ರನ್ಥಯಃ ಶೋಫಾಃ ಕರ್ಣಿಕಾ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಚ | ಪೀಡಕೋಪಚಯಶ್ಚೋಗ್ರೋ ವಿಸರ್ಪಾಃ ಕಿಟಿಭಾನಿ ಚ ||೮|| ಪರ್ವಭೇದೋ ರುಜಸ್ತೀವ್ರಾ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಽಙ್ಗಸದನಂ ಜ್ವರಃ | ದೌರ್ಬಲ್ಯಮರುಚಿಃ ಶ್ವಾಸೋ ವಮಥುರ್ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್ ||೯|| ದಷ್ಟರೂಪಂ ಸಮಾಸೋಕ್ತಮೇತದ್ವ್ಯಾಸಮತಃ ಶೃಣು |೧೦|

ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಮೂಷಿಕದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾತುಮಾಹ- ಜಾಯನ್ತೇ ಗ್ರನ್ಥಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಣಿಕಾ ಕಮಲಮಧ್ಯಬೀಜಕೋಶಾಕೃತಿಃ| ಪರ್ವಭೇದಃ ಸನ್ಧೇಃ ಸ್ಫೋಟಃ| ಅಙ್ಗಸದನಮ್ ಅಙ್ಗಗ್ಲಾನಿಃ||೮-೯||-

Adhikarana 5 (10) · Śloka 11

ಲಾಲಾಸ್ರಾವೋ ಲಾಲನೇನ ಹಿಕ್ಕಾ ಛರ್ದಿಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ||೧೦|| ತಣ್ಡುಲೀಯಕಕಲ್ಕಂ ತು ಲಿಹ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಮ್ |೧೧|

ತೇಷಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಲಾಲಾಸ್ರಾವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಲಾಲಾಸ್ರಾವಚ್ಛರ್ದಿಹಿಕ್ಕಾ ವಾತಕೋಪಜಾ ಭವನ್ತಿ| ತಣ್ಡುಲೀಯಕಕಲ್ಕಾದಿಕಂ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ, ದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ತು ಸಾಮಾನ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ `ತಪ್ತಘೃತೇನ ದಗ್ಧ್ವಾ ವಿಸ್ರಾವಯೇದ್ದಂಶಂ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಮ್; ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವ್ಯಾಧಿದೋಷಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಸ್ವಯಮೂಹನೀಯಂ; ಪ್ರತಿಮೂಷಿಕೋಕ್ತಂ ತು ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಪ್ರಾಯೋ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕಮೇವ||೧೦||-

Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12

ಪುತ್ರಕೇಣಾಙ್ಗಸಾದಶ್ಚ ಪಾಣ್ಡುವರ್ಣಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ||೧೧|| ಚೀಯತೇ ಗ್ರನ್ಥಿಭಿಶ್ಚಾಙ್ಗಮಾಖುಶಾವಕಸನ್ನಿಭೈಃ | ಶಿರೀಷೇಙ್ಗುದಕಲ್ಕಂ ತು ಲಿಹ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಮ್ ||೧೨||

ಪುತ್ರಕೇಣಾಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಆಖುಶಾವಕಸನ್ನಿಭೈರ್ಮೂಷಿಕಪುತ್ರಕತುಲ್ಯೈರ್ಗ್ರನ್ಥಿಭಿರಙ್ಗಂ ಚೀಯತೇ ವ್ಯಾಪ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಖುಶಾವಕನಿಭಾ ಗ್ರನ್ಥಯಃ ಸರ್ವಮೂಷಿಕದಂಶೇಷು ಜಾಯನ್ತೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಪುತ್ರಕದಷ್ಟೇ| ನಾಗಾರ್ಜುನೋಽತ್ರಾಹ,- “ತೇನ ದರ್ಶಯತೇ ದಷ್ಟೋ ವ್ಯಕ್ತಂ ಮೂಷಿಕಪುತ್ರಕಾನ್| ಏತತ್ ಪುತ್ರಕದಷ್ಟಸ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಂ ಭವತಿ ಲಕ್ಷಣಮ್”- ಇತಿ| `ಶಿರೀಷೇಙ್ಗುದಚೂರ್ಣಂ ತು’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಗಯದಾಸಃ ಅನಯೋಃ ಪತ್ರಚೂರ್ಣಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ; ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಸ್ತು `ಶಿರೀಷಫಲಕಲ್ಕಂ ತು’ ಇತಿ ಪಠತಿ||೧೧-೧೨||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

ಕೃಷ್ಣೇನ ದಂಶೇ ಶೋಫೋಽಸೃಕ್ಛರ್ದಿಃ ಪ್ರಾಯಶ್ಚ ದುರ್ದಿನೇ | ಶಿರೀಷಫಲಕುಷ್ಠಂ ತು ಪಿಬೇತ್ ಕಿಂಶುಕಭಸ್ಮನಾ ||೧೩||

ಕೃಷ್ಣೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದೀನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯಮೂಷಿಕಲಕ್ಷಣಾನಿ ವಿಜ್ಞೇಯಾನಿ; ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರೋನ್ನೇಯಮ್| ಪ್ರಾಯಶ್ಚೇತಿ ವಚನಾದನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯಸೃಕ್ಚ್ಛರ್ದಿಃ| ಕಿಂಶುಕಭಸ್ಮನಾ ಕಿಂಶುಕಕುಸುಮಭಸ್ಮೋದಕೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

ಹಂಸಿರೇಣಾನ್ನವಿದ್ವೇಷೋ ಜೃಮ್ಭಾ ರೋಮ್ಣಾಂ ಚ ಹರ್ಷಣಮ್ | ಪಿಬೇದಾರಗ್ವಧಾದಿಂ ತು ಸುವಾನ್ತಸ್ತತ್ರ ಮಾನವಃ ||೧೪||

ಹಂಸಿರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಸುವಾನ್ತಃ ಸುಷ್ಠು ವಾನ್ತಃ||೧೪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 16

ಚಿಕ್ವಿ(ಕ್ಕಿ)ರೇಣ ಶಿರೋದುಃಖಂ ಶೋಫೋ ಹಿಕ್ಕಾ ವಮಿಸ್ತಥಾ | ಜಾಲಿನೀಮದನಾಙ್ಕೋಠಕಷಾಯೈರ್ವಾಮಯೇತ್ತು ತಮ್ ||೧೫|| ಯವನಾಲರ್ಷಭೀಕ್ಷಾರಂ ಬೃಹತ್ಯೋಶ್ಚಾತ್ರ ದಾಪಯೇತ್ |೧೬|

ಚಿಕ್ವಿರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಜಾಲಿನೀ ಕೋಶಾತಕೀ, ಋಷಭೀ ಕಪಿಕಚ್ಛುಃ, ಬೃಹತ್ಯೋಶ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣ ಕ್ಷಾರಮಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಕ್ಷಾರಶ್ಚಾತ್ರ ಕ್ಷಾರೋದಕಮ್| ಗಯದಾಸಸ್ತು `ಜಾಲಿನೀಮದನಾಙ್ಕೋಠ’ ಇತ್ಯಾದಿಸ್ಥಾನೇ `ಸುವಾನ್ತೋ ಜಾಲಿನೀಕ್ವಾಥೈಃ ಸಾರಮಙ್ಕೋಠಜಂ ಪಿಬೇತ್’ ಇತಿ ಪಠತಿ ನ ಯವನಾಲಾದಿ||೧೫||-

Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 18

ಛುಚ್ಛುನ್ದರೇಣ ತೃಟ್ ಛರ್ದಿರ್ಜ್ವರೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮೇವ ಚ ||೧೬|| ಗ್ರೀವಾಸ್ತಮ್ಭಃ ಪೃಷ್ಠಶೋಫೋ ಗನ್ಧಾಜ್ಞಾನಂ ವಿಸೂಚಿಕಾ | ಚವ್ಯಂ ಹರೀತಕೀ ಶುಣ್ಠೀ ವಿಡಙ್ಗಂ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಮಧು ||೧೭|| ಅಙ್ಕೋಠಬೀಜಂ ಚ ತಥಾ ಪಿಬೇದತ್ರ ವಿಷಾಪಹಮ್ |೧೮|

ಛುಚ್ಛುನ್ದರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಛುಚ್ಛುನ್ದರದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಂ ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚ ಗಯದಾಸೋಽನ್ಯಥಾ ಪಠತಿ; ಯಥಾ- “ಭ್ರಮಶ್ಛುಚ್ಛುನ್ದರೇಣೋಗ್ರೋ ಗ್ರೀವಾಸ್ತಮ್ಭೋ ವಿಸೂಚಿಕಾ| ಯವನಾಲರ್ಷಭೀಕ್ಷಾರಂ ಬೃಹತ್ಯೋಶ್ಚಾತ್ರ ದಾಪಯೇತ್” ಇತಿ||೧೬-೧೭||-

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21

ಗ್ರೀವಾಸ್ತಮ್ಭೋಽಲಸೇನೋರ್ಧ್ವವಾಯುರ್ದಂಶೇ ರುಜಾ ಜ್ವರಃ ||೧೮|| ಮಹಾಗದಂ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಂ ಲಿಹ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಮ್ | ನಿದ್ರಾ ಕಷಾಯದನ್ತೇನ ಹೃಚ್ಛೋಷಃ ಕಾರ್ಶ್ಯಮೇವ ಚ ||೧೯|| ಕ್ಷೌದ್ರೋಪೇತಾಃ ಶಿರೀಷಸ್ಯ ಲಿಹ್ಯಾತ್ ಸಾರಫಲತ್ವಚಃ | ಕುಲಿಙ್ಗೇನ ರುಜಃ ಶೋಫೋ ರಾಜ್ಯಶ್ಚ ದಂಶಮಣ್ಡಲೇ ||೨೦|| ಸಹೇ ಸಸಿನ್ಧುವಾರೇ ಚ ಲಿಹ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಸಮಾಕ್ಷಿಕೇ |೨೧|

ಗ್ರೀವಾಸ್ತಮ್ಭ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಹೇ ಮುದ್ಗಪರ್ಣೀಮಾಷಪರ್ಣ್ಯೌ||೧೮-೨೦||-

Adhikarana 12 (21) · Śloka 22

ಅಜಿತೇನಾಙ್ಗಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಛರ್ದಿರ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚ ಹೃದ್ಗ್ರಹಃ ||೨೧|| ಸ್ನುಕ್ಕ್ಷೀರಪಿಷ್ಟಾಂ ಪಾಲಿನ್ದೀಂ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಂ ಮಧುನಾ ಲಿಹೇತ್ |೨೨|

ಅಜಿತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾಲಿನ್ದೀ ತ್ರಿವೃತ್||೨೧||-

Adhikarana 13 (22) · Śloka 23

ಚಪಲೇನ ಭವೇಚ್ಛರ್ದಿರ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚ ಸಹ ತೃಷ್ಣಯಾ ||೨೨|| ಕ್ಷೌದ್ರೇಣ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಲಿಹ್ಯಾದ್ಭದ್ರಕಾಷ್ಠಜಟಾನ್ವಿತಾಮ್ |೨೩|

ಚಪಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಭದ್ರಕಾಷ್ಠಂ ದೇವದಾರು, ಜಟಾ ಜಟಾಮಾಂಸೀ| `ಜಟಾನ್ವಿತಾಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ `ಘನಾನ್ವಿತಾಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್||೨೨||-

Adhikarana 14 (23-24) · Śloka 25

ಕಪಿಲೇನ ವ್ರಣೇ ಕೋಥೋ ಜ್ವರೋ ಗ್ರನ್ಥ್ಯುದ್ಗಮಃ ಸತೃಟ್ ||೨೩|| ಲಿಹ್ಯಾನ್ಮಧುಯುತಾಂ ಶ್ವೇತಾಂ ಶ್ವೇತಾಂ ಚಾಪಿ ಪುನರ್ನವಾಮ್ | ಗ್ರನ್ಥಯಃ ಕೋಕಿಲೇನೋಗ್ರಾ ಜ್ವರೋ ದಾಹಶ್ಚ ದಾರುಣಃ ||೨೪|| ವರ್ಷಾಭೂನೀಲಿನೀಕ್ವಾಥಕಲ್ಕಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ಪಿಬೇತ್ |೨೫|

ಕಪಿಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಕೋಥಃ ಪೂತಿಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ| ಶ್ವೇತಾಂ ಶ್ವೇತಸ್ಯನ್ದಾಂ, `ಶ್ವೇತಾಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಗಯದಾಸಃ `ಶ್ರೇಷ್ಠಾಂ’ ಇತಿ ಪಠತಿ||೨೩-೨೪||

Adhikarana 15 (25-31) · Śloka 32

ಅರುಣೇನಾನಿಲಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ವಾತಜಾನ್ ಕುರುತೇ ಗದಾನ್ ||೨೫|| ಮಹಾಕೃಷ್ಣೇನ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಶ್ವೇತೇನ ಕಫ ಏವ ಚ | ಮಹತಾ ಕಪಿಲೇನಾಸೃಕ್ ಕಪೋತೇನ ಚತುಷ್ಟಯಮ್ ||೨೬|| ಭವನ್ತಿ ಚೈಷಾಂ ದಂಶೇಷು ಗ್ರನ್ಥಿಮಣ್ಡಲಕರ್ಣಿಕಾಃ | ಪಿಡಕೋಪಚಯಶ್ಚೋಗ್ರಃ ಶೋಫಶ್ಚ ಭೃಶದಾರುಣಃ ||೨೭|| ದಧಿಕ್ಷೀರಘೃತಪ್ರಸ್ಥಾಸ್ತ್ರಯಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಶೋ ಮತಾಃ | ಕರಞ್ಜಾರಗ್ವಧವ್ಯೋಷಬೃಹತ್ಯಂಶುಮತೀಸ್ಥಿರಾಃ ||೨೮|| ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ಚೈಷಾಂ ಕ್ವಾಥಸ್ಯ ಚತುರ್ಥೋಂಽಶಃ ಪುನರ್ಭವೇತ್ | ತ್ರಿವೃದ್ಗೋಜ್ಯಮೃತಾವಕ್ರಸರ್ಪಗನ್ಧಾಃ ಸಮೃತ್ತಿಕಾಃ ||೨೯|| ಕಪಿತ್ಥದಾಡಿಮತ್ವಕ್ ಚ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟಾಃ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್ | ತತ್ ಸರ್ವಮೇಕತಃ ಕೃತ್ವಾ ಶನೈರ್ಮೃದ್ವಗ್ನಿನಾ ಪಚೇತ್ ||೩೦|| ಪಞ್ಚಾನಾಮರುಣಾದೀನಾಂ ವಿಷಮೇತದ್ವ್ಯಪೋಹತಿ | ಕಾಕಾದನೀಕಾಕಮಾಚ್ಯೋಃ ಸ್ವರಸೇಷ್ವಥವಾ ಕೃತಮ್ ||೩೧|| ಸಿರಾಶ್ಚ ಸ್ರಾವಯೇತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಂಶೋಧನಾನಿ ಚ |೩೨|

ದಧ್ಯಾದೀನಿ ಪ್ರಸ್ಥಮಾತ್ರಾಣಿ, ಕರಞ್ಜಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ದ್ವಿಪಲಿಕಂ ಭಾಗಂ, ಸಲಿಲಾಢಕೇನ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ, ಕ್ವಥಿತಂ ಪ್ರಸ್ಥಶೇಷಂ, ತೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಪ್ರಸ್ಥೈಃ ಸಹ ಸಂಯೋಜ್ಯ, ತ್ರಿವೃನ್ಮೂಲಾದಿಕಲ್ಕಪಾದಂ ಚ ವಿಪಚೇತ್; ಪಕ್ವಂ ಚ ಘೃತಂ ವಿರೇಚನಂ ಭವತಿ| ಅಂಶುಮತೀ ಶಾಲಪರ್ಣೀ, ಗೋಜೀ ಗೋಜಿಹ್ವಾ, ಅಮೃತಾ ಗುಡೂಚೀ, ವಕ್ರಂ ತಗರಂ, ಸರ್ಪಗನ್ಧಾ ಸರ್ಪಚ್ಛತ್ರಿಕಾ| ಸಮೃತ್ತಿಕಾಃ ಸಕೃಷ್ಣಮೃತ್ತಿಕಾಃ, `ಅಹಿಮೃತ್ತಿಕಾ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ಅತ್ರಾಹಿಮೃತ್ತಿಕಾ ವಲ್ಮೀಕಮೃತ್ತಿಕಾ; `ಅಗವೃತ್ತಿಕಾ’ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಃ ಪಠತಿ, ತತ್ರಾಗವೃತ್ತಿಕಾ ಶಲ್ಲಕೀ| ದ್ವಿತೀಯಂ ಘೃತಮಾಹ- ಕಾಕಾದನೀತ್ಯಾದಿ| ಕಾಕಾದನೀ ಕೃಷ್ಣಶ್ರೀಫಲಿಕಾ, ಕೃತಂ ಸಂಸ್ಕೃತಂ, ಘೃತಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಸಿರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಪ್ತಾ ಯುಕ್ತಾ ಮರ್ಮಾನಾಶ್ರಿತಾಃ| ಸಂಶೋಧನಾನಿ ವಮನಾದೀನಿ ನಸ್ಯಪರ್ಯನ್ತಾನಿ, ತಾನ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಪ್ತಾನಿ; ತೇನಾವಮ್ಯಾವಿರೇಚ್ಯಯೋರವರೋಧಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ವಿಷಾತುರಾ ಅವಮ್ಯಾ ಅಪಿ ವಮ್ಯಾ ಏವ, `ಏತೇಽಪ್ಯಜೀರ್ಣವ್ಯಥಿತಾ ವಾಮ್ಯಾ ಯೇ ಚ ವಿಷಾತುರಾ’ ಇತಿ||೨೫-೩೧||-

Adhikarana 16 (32) · Śloka 32

ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯೋ ಮೂಷಿಕಾಣಾಂ ವಿಷೇಷ್ವಯಮ್ ||೩೨||

ಅರುಣಾದ್ಯಾಶ್ರಿತಂ ಸಿರಾವ್ಯಧಾದಿಕಂ ಸಾಮಾನ್ಯತಃ ಸರ್ವತ್ರಾತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ಸರ್ವೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ವಿಧಿಃ ಸಿರಾವ್ಯಧಾದಿಕಃ ಕರ್ತವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೩೨||

Adhikarana 17 (33) · Śloka 33

ದಗ್ಧ್ವಾ ವಿಸ್ರಾವಯೇದ್ದಂಶಂ ಪ್ರಚ್ಛಿತಂ ಚ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್ | ಶಿರೀಷರಜನೀಕುಷ್ಠಕುಙ್ಕುಮೈರಮೃತಾಯುತೈಃ ||೩೩||

ದಗ್ಧ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ದಗ್ಧ್ವಾ `ಘೃತೇನಾಗ್ನಿತಪ್ತೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಿಸ್ರಾವಯೇತ್ ಪ್ರಚ್ಛನ್ನೇನ ಪ್ರಚ್ಛಿತಂ ದಂಶಮ್| ಶಿರೀಷಾದಿಭಿಃ ಕಲ್ಕೈರಾಲೇಪಯೇತ್| ತಥೈವ ಕೇಚಿತ್ ಪ್ರಚ್ಛಿತಂ ದಂಶಂ ವಿಸ್ರಾವಯೇಚ್ಛೋಣಿತಂ ಶಿರೀಷಾದಿಕಲ್ಕೈರಾಲೇಪಯೇಚ್ಚೇತ್ಯಾಹುಃ||೩೩||

Adhikarana 18 (34) · Śloka 34

ಛರ್ದನಂ ಜಾಲಿನೀಕ್ವಾಥೈಃ ಶುಕಾಖ್ಯಾಙ್ಕೋಠಯೋರಪಿ ||೩೪||

ಶೋಧನಂ ಸೂತ್ರಿತಂ ದ್ರವ್ಯೈರ್ವಿವೃಣ್ವನ್ನಾಹ- ಛರ್ದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಕಾಖ್ಯಃ ಚರ್ಮಕಾರವಟಃ||೩೪||-

Adhikarana 19 (34-36) · Śloka 36

ಶುಕಾಖ್ಯಾಕೋಷವತ್ಯೋಶ್ಚ ಮೂಲಂ ಮದನ ಏವ ಚ | ದೇವದಾಲೀಫಲಂ ಚೈವ ದಧ್ನಾ ಪೀತ್ವಾ ವಿಷಂ ವಮೇತ್ | ಸರ್ವಮೂಷಿಕದಷ್ಟಾನಾಮೇಷ ಯೋಗಃ ಸುಖಾವಹಃ ||೩೫|| ಫಲಂ ವಚಾ ದೇವದಾಲೀ ಕುಷ್ಠಂ ಗೋಭೂತ್ರಪೇಷಿತಮ್ | ಪೂರ್ವಕಲ್ಪೇನ ಯೋಜ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಸರ್ವೋನ್ದುರುವಿಷಚ್ಛಿದಃ ||೩೬||

ಅಪರಾವಪಿ ವಮನಯೋಗಾವಾಹ- ಶುಕಾಖ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕೋಷವತೀ ಘೋಷಕಃ| ಮೂಲಮಿತ್ಯತ್ರ ಫಲಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಫಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪೂರ್ವಕಲ್ಪೇನ ದಧ್ನಾ ಲೇಹಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩೪-೩೬||

Adhikarana 20 (37) · Śloka 37

ವಿರೇಚನೇ ತ್ರಿವೃದ್ದನ್ತೀತ್ರಿಫಲಾಕಲ್ಕ ಇಷ್ಯತೇ |೩೭|

ವಿರೇಚನಮಾಹ- ವಿರೇಚನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ದನ್ತೀಸ್ಥಾನೇ ಕೇಚಿನ್ನೀಲೀಂ ಪಠನ್ತಿ|೩೭|

Adhikarana 21 (37) · Śloka 38

ಶಿರೋವಿರೇಚನೇ ಸಾರಃ ಶಿರೀಷಸ್ಯ ಫಲಾನಿ ಚ ||೩೭|| ಹಿತಸ್ತ್ರಿಕಟುಕಾಢ್ಯಶ್ಚ ಗೋಮಯಸ್ವರಸೋಽಞ್ಜನೇ |೩೮|

ಶಿರೋವಿರೇಚನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಾರಃ ಶಿರೀಷಸ್ಯ, ಗಯದಾಸಸ್ತು ಶಾಲತಮಾಲಮಧೂಕಾನಾಮಾಹ| ಫಲಾನಿ ಚೇತಿ ಶಿರೀಷಸ್ಯೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತ್ರಿಕಟುಕಾಢ್ಯಃ ತ್ರಿಕಟುಕೋತ್ಕಟ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಚ್ಚ ಯೋಗಾನ್ತರಮ್||೩೭||-

Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40

ಕಪಿತ್ಥಗೋಮಯರಸೌ ಲಿಹ್ಯಾನ್ಮಾಕ್ಷಿಕಸಂಯುತೌ ||೩೮|| ರಸಾಞ್ಜನಹರಿದ್ರೇನ್ದ್ರಯವಕಟ್ವೀಷು ವಾ ಕೃತಮ್ | ಪ್ರಾತಃ ಸಾತಿವಿಷಂ ಕಲ್ಕಂ ಲಿಹ್ಯಾನ್ಮಾಕ್ಷಿಕಸಂಯುತಮ್ ||೩೯|| ತಣ್ಡುಲೀಯಕಮೂಲೇಷು ಸರ್ಪಿಃ ಸಿದ್ಧಂ ಪಿಬೇನ್ನರಃ | ಆಸ್ಫೋತಮೂಲಸಿದ್ಧಂ ವಾ ಪಞ್ಚಕಾಪಿತ್ಥಮೇವ ವಾ ||೪೦||

ಸಂಶಮನಯೋಗಾನಾಹ- ಕಪಿತ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕಪಿತ್ಥರಸೋ ಗೋಮಯರಸಶ್ಚ ಸಮಧುರ್ಲೇಹಃ| ರಸಾಞ್ಜನೇತ್ಯಾದಿ| ಕಟ್ವೀ ಕಟುರೋಹಿಣೀ| ತಣ್ಡುಲೀಯಕೇತ್ಯಾದಿ| ಕಪಿತ್ಥಫಲಮೂಲಪುಷ್ಪತ್ವಕ್ಪತ್ರಕಲ್ಕಕಷಾಯಸಿದ್ಧಂ ಪಞ್ಚಕಾಪಿತ್ಥಂ ಘೃತಂ ಸರ್ವಮೂಷಿಕವಿಷಹರಮ್||೩೮-೪೦||

Adhikarana 23 (41) · Śloka 41

ಮೂಷಿಕಾಣಾಂ ವಿಷಂ ಪ್ರಾಯಃ ಕುಪ್ಯತ್ಯಭ್ರೇಷ್ವನಿರ್ಹೃತಮ್ | ತತ್ರಾಪ್ಯೇಷ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯೋ ಯಶ್ಚ ದೂಷೀವಿಷಾಪಹಃ ||೪೧||

ಪ್ರಶಾನ್ತಕೋಪಸ್ಯಾಪ್ಯವಶ್ಯಂ ವಮನಾದಿಶೋಧನಂ ಕರಣೀಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಮೂಷಿಕಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಷ ವಿಧಿಃ ವಮನವಿರೇಚನಶಿರೋವಿರೇಚನನಯನಾಞ್ಜನಾದಿಃ| ಯಶ್ಚ ದೂಷೀವಿಷಾಪಹೋ ವಿಧಿಃ ಸೋಽಪ್ಯತ್ರ ಕಾರ್ಯಃ; ಏತೇನ ದೂಷೀವಿಷತುಲ್ಯತಾ ಮೂಷಿಕವಿಷಸ್ಯೋಕ್ತಾ||೪೧||

Adhikarana 24 (42) · Śloka 42

ಸ್ಥಿರಾಣಾಂ ರುಜತಾಂ ವಾಽಪಿ ವ್ರಣಾನಾಂ ಕರ್ಣಿಕಾಂ ಭಿಷಕ್ | ಪಾಟಯಿತ್ವಾ ಯಥಾದೋಷಂ ವ್ರಣವಚ್ಚಾಪಿ ಶೋಧಯೇತ್ ||೪೨||

ಇದಾನೀಮಾಖುವಿಷವ್ರಣೇ ಕರ್ಣಿಕಾ ಭವನ್ತಿ ತಥಾಽನ್ಯವಿಷದುಷ್ಟವ್ರಣೇಽಪಿ, ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ಥಿರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥೈರ್ಯೇಣ ಕಫಾತ್ಮಕತಾ, ರುಜತಾಮಿತ್ಯನೇನ ವಾತಾತ್ಮಕತಾ ವ್ರಣಾನಾಮುಕ್ತಾ| ಕರ್ಣಿಕಾಂ ಮಾಂಸಕರ್ಣೀಕಮ್| ಪಾಟಯಿತ್ವಾ ವಿದಾರ್ಯ, ಪಾಟಯಿತ್ವೇತ್ಯತ್ರ ಪಾಚಯಿತ್ವೇತಿ ಕೇಚಿತ್, ಪಾತಯಿತ್ವೇತ್ಯಪರೇ| ಲಾಲನಪುತ್ರಕಾದಿಮೂಷಿಕಜಾತಿವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಂ ನಾನಾದೇಶೀಯಲೋಕೇಭ್ಯೋಽವಗನ್ತವ್ಯಮ್||೪೨||

Adhikarana 25 (43-45) · Śloka 46

ಶ್ವಶೃಗಾಲತರಕ್ಷ್ವೃಕ್ಷವ್ಯಾಘ್ರಾದೀನಾಂ ಯದಾಽನಿಲಃ | ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರದುಷ್ಟೋ ಮುಷ್ಣಾತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಾಶ್ರಿತಃ ||೪೩|| ತದಾ ಪ್ರಸ್ರಸ್ತಲಾಙ್ಗೂಲಹನುಸ್ಕನ್ಧೋಽತಿಲಾಲವಾನ್ | ಅತ್ಯರ್ಥಬಧಿರೋಽನ್ಧಶ್ಚ ಸೋಽನ್ಯೋನ್ಯಮಭಿಧಾವತಿ ||೪೪|| ತೇನೋನ್ಮತ್ತೇನ ದಷ್ಟಸ್ಯ ದಂಷ್ಟ್ರಿಣಾ ಸವಿಷೇಣ ತು | ಸುಪ್ತತಾ ಜಾಯತೇ ದಂಶೇ ಕೃಷ್ಣಂ ಚಾತಿಸ್ರವತ್ಯಸೃಕ್ ||೪೫|| ದಿಗ್ಧವಿದ್ಧಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗೇನ ಪ್ರಾಯಶಶ್ಚೋಪಲಕ್ಷಿತಃ |೪೬|

ಇದಾನೀಂ ಮೂಷಕಸ್ಯ ಚತುಷ್ಪದಜರಾಯುಜಹಿಂಸ್ರತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾಚ್ಛ್ವಾದೀನಾಂ ವಿಷಂ ಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಿತೈರುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಶ್ವಶೃಗಾಲತರಕ್ಷ್ವೃಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಾ ಕುಕ್ಕುರಃ, ಶೃಗಾಲಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ತರಕ್ಷುಃ ಮೃಗಶತ್ರುರ್ವ್ಯಾಘ್ರವಿಶೇಷಃ `ಜರಖ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಋಕ್ಷೋ ಭಲ್ಲೂಕೋಽತಿಲೋಮಶಃ `ರೀಚ್ಛ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ; ಆದಿಶಬ್ದಾದ್ವೃಕಚಿತ್ರಕಾದಯೋ ಹಿಂಸ್ರಾಃ ಪಶವೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಶ್ವಾದೀನಾಂ ಯದಾಽನಿಲೋ ವಾಯುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರದುಷ್ಟಃ ಸನ್, ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಾಶ್ರಿತೋ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಸ್ರೋತೋಗತಃ, ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಂ, ಮುಷ್ಣಾತಿ ಹರತಿ| ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಹರಣಾಚ್ಚ ಕೀದೃಶೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ತದೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸ್ರಸ್ತಂ ಸ್ಥಾನಚ್ಯುತಂ ಲಾಙ್ಗೂಲಂ ಬಾಲಧಿರ್ಮೇಹನಂ ವಾ ಹನುಃ ಸ್ಕನ್ಧಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸಃ; ಪ್ರಸ್ರಸ್ತಶಬ್ದೋ ಲಾಙ್ಗೂಲಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ| ಅತಿಲಾಲವಾನ್ ಅತಿಶಯೇನ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಯುಕ್ತಃ| ಅತ್ಯರ್ಥಬಧಿರೋಽನ್ಧಶ್ಚ ಅತಿಶಯೇನ ಬಧಿರೋಽನ್ಧೋ ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೋನ್ಯಮಭಿಧಾವತಿ ಪರಸ್ಪರಂ ದಷ್ಟುಮಭಿಧಾವತಿ| ಹನುಸ್ಕನ್ಧಸ್ಥಾನೇ `ಗಲಸ್ಕನ್ಧ ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| `ಪ್ರಮೂಢೋಽನ್ಯತಮಸ್ತೇಷಾಂ ಖಾದನ್ ವಿಪರಿಧಾವತಿ’ ಇತಿ ಅತ್ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಏಷಾಂ ಮಧ್ಯೇಽನ್ಯತಮ ಏಕತಮಃ ಪ್ರಮೂಢಃ ಸನ್ ಖಾದನ್ ವಿಶೇಷೇಣ ಪರಿಧಾವತಿ| ತೇನೋನ್ಮತ್ತೇನ ದಷ್ಟಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತೇನ ದಂಷ್ಟ್ರಿಣಾ ಸವಿಷೇಣೋನ್ಮತ್ತೇನ ದಷ್ಟಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ದಂಶೇ ಸುಪ್ತತಾ ಬಾಧಿರ್ಯ ಜಾಯತೇ| ಉಪಲಕ್ಷಿತೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೪೩-೪೫||-

Adhikarana 26 (46) · Śloka 47

ಯೇನ ಚಾಪಿ ಭವೇದ್ದಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ಚೇಷ್ಟಾಂ ರುತಂ ನರಃ ||೪೬|| ಬಹುಶಃ ಪ್ರತಿಕುರ್ವಾಣಃ ಕ್ರಿಯಾಹೀನೋ ವಿನಶ್ಯತಿ |೪೭|

ಅತ್ರೈವಾರಿಷ್ಟಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಯೇನ ಚಾಪಿ ಭವೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಚೇಷ್ಟಾ ಕ್ರಿಯಾ, ರುತಂ ಶಬ್ದಃ, ಬಹುಶಃ ಅನೇಕವಾರಂ, ಪ್ರತಿಕುರ್ವಾಣಃ ಅನುಕುರ್ವನ್, ಕ್ರಿಯಾಹೀನಃ ಸ್ವಕೀಯಕಾಯಾದಿವ್ಯಾಪಾರರಹಿತಃ||೪೬||-

Adhikarana 27 (47) · Śloka 48

ದಂಷ್ಟ್ರಿಣಾ ಯೇನ ದಷ್ಟಶ್ಚ ತದ್ರೂಪಂ ಯಸ್ತು ಪಶ್ಯತಿ ||೪೭|| ಅಪ್ಸು ವಾ ಯದಿ ವಾಽಽದರ್ಶೇಽರಿಷ್ಟಂ ತಸ್ಯ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ |೪೮|

ಇದಾನೀಮಪರಮಪ್ಯರಿಷ್ಟಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ದಂಷ್ಟ್ರಿಣಾ ಯೇನೇತ್ಯಾದಿ| ತದ್ದಂಷ್ಟ್ರಿರೂಪದರ್ಶನಮರಿಷ್ಟಂ ಮರಣಲಕ್ಷಣಮ್||೪೭||-

Adhikarana 28 (48) · Śloka 49

ತ್ರಸ್ಯತ್ಯಕಸ್ಮಾದ್ಯೋಽಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾಽಪಿ ವಾ ಜಲಮ್ ||೪೮|| ಜಲತ್ರಾಸಂ ತು ವಿದ್ಯಾತ್ತಂ ರಿಷ್ಟಂ ತದಪಿ ಕೀರ್ತಿತಮ್ |೪೯|

ಪುನರಪರಮಪ್ಯರಿಷ್ಟಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತ್ರಸ್ಯತೀತ್ಯಾದಿ| ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಜಲತ್ರಾಸಹೇತುಂ ವಿನಾ| ಅಪಿಶಬ್ದಾಚ್ಛ್ರುತ್ವಾಽಪಿ| ಜಲತ್ರಾಸಂ ಜಲತ್ರಾಸರೋಗಂ ಜಾನೀಯಾತ್ತಸ್ಯೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ರಿಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ತದಪಿ ಜಲತ್ರಸನಮರಿಷ್ಟಂ ಮರಣಲಕ್ಷಣಂ ಕೀರ್ತಿತಂ; ಏತಚ್ಚಾರಿಷ್ಟಂ ದಷ್ಟಸ್ಯ, ಅದಷ್ಟೇ ಜಲತ್ರಸನಾರಿಷ್ಟಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ಅತ್ರಾರ್ಥೇ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್,- “ವ್ಯಾಧಿತೇನ ಶ್ವಾದಿನಾ ದಷ್ಟಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರಕುಪಿತಶ್ಚೇತೋವಾಹಿನೀರ್ಧಮನೀರನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಮಾಪಾದಯತಿ ಸದ್ಯಃ ಕಾಲಾನ್ತರಾದ್ವಾ”; ಅವಭೃತೇ ವಿಶೇಷತಃ- “ತತೋ ನರಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಶ್ರುತ್ವಾ ವಾ ಜಲಂ ತ್ರಸ್ಯತಿ, ತಸ್ಯಾಪಿ ತದರಿಷ್ಟಂ ಜಾನೀಯಾತ್” ಇತಿ| ಗಯದಾಸಸ್ತು `ಯದಿ ತ್ರಸ್ಯತ್ಯದಷ್ಟೋಽಪಿ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಠತಿ||೪೮||-

Adhikarana 29 (49) · Śloka 50

ಅದಷ್ಟೋ ವಾ ಜಲತ್ರಾಸೀ ನ ಕಥಞ್ಚನ ಸಿಧ್ಯತಿ ||೪೯|| ಪ್ರಸುಪ್ತೋಽಥೋತ್ಥಿತೋ ವಾಽಪಿ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ತ್ರಸ್ತೋ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ |೫೦|

ಏವಮದಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ಜಲತ್ರಾಸೋಽರಿಷ್ಟಮೇವೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅದಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಮ್,- “ಅದಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ಜನ್ತೋರ್ಹಿ ಜಲತ್ರಾಸೋ ಭವೇದ್ಯದಿ| ತಸ್ಯ ರಿಷ್ಟಂ ಹಿ ಭಿಷಜೋ ಬ್ರುವತೇ ವಿಷಚಿನ್ತಕಾಃ” ಇತಿ| ಜಲಂ ವಿನಾಽಪಿ ಜಲತ್ರಾಸೋ ಜಾಯತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಞ್ಚಯಾತ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ,- “ಬುದ್ಧಿಸ್ಥಾನಂ ಯದಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕೇವಲಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ತದಾ ಬುದ್ಧೌ ನಿರುದ್ಧಾಯಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಽಧಿಷ್ಠಿತೋ ನರಃ|ಜಾಗ್ರತ್ ಸುಪ್ತೋಽಥವಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಮಜ್ಜನ್ತಮಿವ ಮನ್ಯತೇ| ಸಲಿಲೇ ತ್ರಸ್ಯತಿ ತದಾ ಜಲತ್ರಾಸಂ ತು ತಂ ವಿದುಃ|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಂ ತತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಶೋಧನಂ ಶಮನಾನಿ ಚ| ಆಹಾರಸ್ಯ ವಿಧಾನೇನ ಯಾವತ್ ಸ ಪ್ರಕೃತಿಂ ವ್ರಜೇತ್”- ಇತಿ| ಅಯಂ ಜಲತ್ರಾಸಃ ಕುಪಿತಕಫಸ್ಯ ಭವತೀತಿ ರಿಷ್ಟಂ ನ ಭವತಿ, ಅತ ಏವಾತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪದೇಶಃ, ದಷ್ಟಸ್ಯ ತು ರಿಷ್ಟಮೇವ| ತಥಾ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಸುಪ್ತಸ್ಯ ಜಾಗ್ರತೋ ವಾ ಜಲಮನ್ತರೇಣ ತ್ರಾಸೋಽರಿಷ್ಟಮೇವೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಸುಪ್ತೋಽಥೋತ್ಥಿತೋ ವಾಽಪೀತ್ಯಾದಿ||೪೯||-

Adhikarana 30 (50-52) · Śloka 53

ದಂಶಂ ವಿಸ್ರಾವ್ಯ ತೈರ್ದಷ್ಟೇ ಸರ್ಪಿಷಾ ಪರಿದಾಹಿತಮ್ ||೫೦|| ಪ್ರದಿಹ್ಯಾದಗದೈಃ, ಸರ್ಪಿಃ ಪುರಾಣಂ ಪಾಯಯೇತ ಚ | ಅರ್ಕಕ್ಷೀರಯುತಂ ಹ್ಯಸ್ಯ ದದ್ಯಾಚ್ಚಾಪಿ ವಿಶೋಧನಮ್ ||೫೧|| ಶ್ವೇತಾಂ ಪುನರ್ನವಾಂ ಚಾಸ್ಯ ದದ್ಯಾದ್ಧತ್ತೂರಕಾಯುತಾಮ್ | ಪಲಲಂ ತಿಲತೈಲಂ ಚ ರೂಪಿಕಾಯಾಃ ಪಯೋ ಗುಡಃ ||೫೨|| ನಿಹನ್ತಿ ವಿಷಮಾಲರ್ಕಂ ಮೇಘವೃನ್ದಮಿವಾನಿಲಃ |೫೩|

ಇದಾನೀಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಸರಃ- ದಂಶಂ ವಿಸ್ರಾವ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಸ್ರಾವ್ಯ ನಿಷ್ಪೀಡನೇನ ಸ್ರಾವಯಿತ್ವಾ ಬೀಜಭೂತಸ್ಯ ವಿಷಸ್ಯ ನಾಶನಾರ್ಥಂ, ಸರ್ಪಿಷಾ ದಾಹಸ್ತು ತಚ್ಛೇಷನಾಶನಾರ್ಥಮ್| ಅಗದೈಃ ಮಹಾಗದಾದಿಭಿಃ, ಪ್ರದಿಹ್ಯಾತ್ ಲಿಮ್ಪೇತ್| ವಿಸ್ರಾವಿತಶೋಣಿತಸ್ಯ ವಾತಶಮನಾರ್ಥಂ ಬಾಹ್ಯಮೌಷಧಮುದ್ದಿಶ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೋಧನಂ ವಿಶೋಧನದ್ರವ್ಯಂ, ತತ್ರ ಕಫಾಧಿಕ್ಯೇ ವಮನದ್ರವ್ಯಯುತಂ ಪಿತ್ತಾಧಿಕ್ಯೇ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಯುತಮರ್ಕಕ್ಷೀರಂ ದದ್ಯಾತ್| ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು `ಅರ್ಕಕ್ಷೀರಂ ಘೃತಂ ವಾಽಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಠತಿ| ಅನ್ಯೇ `ದದ್ಯಾಚ್ಛೀರ್ಷವಿರೇಚನಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಶ್ವೇತಾಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಶ್ವೇತಾಮಿತಿ ಪುನರ್ನವಾವಿಶೇಷಣಮ್; ಅನ್ಯೇ ಶ್ವೇತಾಂ ಕಟಭೀಮಾಹುಃ| ಧತ್ತೂರಕಾಯುತಾಂ ಧತ್ತೂರಮೂಲಾನ್ವಿತಾಮ್| ಗಯೀ ತು `ಧತ್ತೂರಾರ್ಧಸಮಾಯುತಾಮ್’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ, ಧತ್ತೂರಮೂಲಸ್ಯಾರ್ಧೇನ ಯುತಾಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಧತ್ತೂರಫಲಸಂಯುತಾಮಿತ್ಯಾಹುಃ||೫೦-೫೨||-

Adhikarana 31 (53-58) · Śloka 59

ಮೂಲಸ್ಯ ಶರಪುಙ್ಖಾಯಾಃ ಕರ್ಷಂ ಧತ್ತೂರಕಾರ್ಧಿಕಮ್ ||೫೩|| ತಣ್ಡುಲೋದಕಮಾದಾಯ ಪೇಷಯೇತ್ತಣ್ಡುಲೈಃ ಸಹ | ಉನ್ಮತ್ತಕಸ್ಯ ಪತ್ರೈಸ್ತು ಸಂವೇಷ್ಟ್ಯಾಪೂಪಕಂ ಪಚೇತ್ ||೫೪|| ಖಾದೇದೌಷಧಕಾಲೇ ತಮಲರ್ಕವಿಷದೂಷಿತಃ | ಕರೋತಿ ಶ್ವವಿಕಾರಾಂಸ್ತು ತಸ್ಮಿಞ್ಜೀರ್ಯತಿ ಚೌಷಧೇ ||೫೫|| ವಿಕಾರಾಃ ಶಿಶಿರೇ ಯಾಪ್ಯಾ ಗೃಹೇ ವಾರಿವಿವರ್ಜಿತೇ | ತತಃ ಶಾನ್ತವಿಕಾರಸ್ತು ಸ್ನಾತ್ವಾ ಚೈವಾಪರೇಽಹನಿ ||೫೬|| ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಯೋರ್ಭಕ್ತಂ ಕ್ಷೀರೇಣೋಷ್ಣೇನ ಭೋಜಯೇತ್ | ದಿನತ್ರಯೇ ಪಞ್ಚಮೇ ವಾ ವಿಧಿರೇಷೋಽರ್ಧಮಾತ್ರಯಾ ||೫೭|| ಕರ್ತವ್ಯೋ ಭಿಷಜಾಽವಶ್ಯಮಲರ್ಕವಿಷನಾಶನಃ | ಕುಪ್ಯೇತ್ ಸ್ವಯಂ ವಿಷಂ ಯಸ್ಯ ನ ಸ ಜೀವತಿ ಮಾನವಃ ||೫೮|| ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಕೋಪಯೇದಾಶು ಸ್ವಯಂ ಯಾವತ್ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ |೫೯|

ಮೂಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧತ್ತೂರಕಾರ್ಧಿಕಮಿತಿ ಧತ್ತೂರಕಜಟಾಯಾಃ ಕರ್ಷಾರ್ಧಂ ದೇಯಮ್| ಉನ್ಮತ್ತಕಸ್ಯ ಪತ್ರೈಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಧತ್ತೂರಕಸ್ಯ ಸಪ್ತ ಪರ್ಣಾನಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣಿ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರದರ್ಶನಾತ್| ತಸ್ಯ ಭಕ್ಷಿತಸ್ಯ ಜರಣಕಾಲೇ ಯೋಗಪ್ರಭವಾದಾತುರಃ ಕುಕ್ಕುರಚೇಷ್ಟಾ ಏವ ಕರೋತಿ| ಔಷಧಪರಿಣತಿಕಾಲೇ ಯಾಂಶ್ಚ ವಿಕಾರಾನಾತುರಃ ಕರೋತಿ ತೇಷು ಪ್ರತೀಕಾರಮಾಹ- ವಿಕಾರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಾರಾ ಉನ್ಮತ್ತಶ್ವಾದಿದಷ್ಟೋತ್ಪನ್ನಾಃ| ಶಿಶಿರೇ ಶೀತಲೇ ವಾರಿವಿವರ್ಜಿತೇ ಗೃಹೇ ಯಾಪ್ಯಾಃ ಶಮನೀಯಾಃ | ತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀರೇಣೋಷ್ಣೇನ ಭೋಜಯೇದಿತಿ ಅನ್ನಂ ಗವ್ಯೇನಾಜ್ಯೇ(ಜೇ)ನ ವಾ ಭೋಜಯೇದಿತಿ ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯಃ| ಏಷ ವಿಧಿಃ ಶ್ವೇತಾಂ ಪುನರ್ನವಾಮಿತ್ಯಾದಿಕಃ| ಅರ್ಧಮಾತ್ರಯಾ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಮಾತ್ರಾತಃ| ಕಸ್ಮಾದೇಷ ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯೋ ದಿನತ್ರಯೇ ಪಞ್ಚಮೇ ವೇತ್ಯಾಹ- ಕುಪ್ಯೇದಿತ್ಯಾದಿ||೫೩-೫೮||-

Adhikarana 32 (59-61) · Śloka 62

ಬೀಜರತ್ನೌಷಧೀಗರ್ಭೈಃ ಕುಮ್ಭೈಃ ಶೀತಾಮ್ಬುಪೂರಿತೈಃ ||೫೯|| ಸ್ನಾಪಯೇತ್ತಂ ನದೀತೀರೇ ಸಮನ್ತ್ರೈರ್ವಾ ಚತುಷ್ಪಥೇ | ಬಲಿಂ ನಿವೇದ್ಯ ತತ್ರಾಪಿ ಪಿಣ್ಯಾಕಂ ಪಲಲಂ ದಧಿ ||೬೦|| ಮಾಲ್ಯಾನಿ ಚ ವಿಚಿತ್ರಾಣಿ ಮಾಂಸಂ ಪಕ್ವಾಮಕಂ ತಥಾ | ಅಲಕಾಧಿಪತೇ ಯಕ್ಷ ಸಾರಮೇಯಗಣಾಧಿಪ ! ||೬೧|| ಅಲರ್ಕಜುಷ್ಟಮೇತನ್ಮೇ ನಿರ್ವಿಷಂ ಕುರು ಮಾಚಿರಾತ್ |೬೨|

ಇದಾನೀಮಲರ್ಕವಿಷೇ ಭೂತಾನುಬನ್ಧೋ ಭವತೀತಿ ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಸವಿಧಿವೈದಿಕಂ ಮನ್ತ್ರಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಬೀಜರತ್ನೌಷಧೀತ್ಯಾದಿ| ತಮಲರ್ಕಜುಷ್ಟಮ್ ಅಲರ್ಕವಿಷಜುಷ್ಟಮ್| ಪಿಣ್ಯಾಕಃ ತಿಲಖಲೀ, ಪಲಲಃ ಸಸ್ನೇಹಸ್ತಿಲಕಲ್ಕಃ| ಅಲಕಾಯಾ ನಗರ್ಯಾ ಅಧಿಪತಿಃ ಧನದಃ, ಯಕ್ಷೋ ದೇವಯೋನಿಃ, ಸಾರಮೇಯಗಣಾಧಿಪಃ ಕುಕ್ಕುರಸಮೂಹಪತಿಃ, ತಸ್ಯ ಸಮ್ಬೋಧನೇ| ಅಲಕಾಧಿಪತಿರ್ಯಕ್ಷ ಏವ ಸಾರಮೇಯಗಣಾಧಿಪತಿಃ| ಅಲರ್ಕಂ ಉನ್ಮತ್ತಕುಕ್ಕುರಃ||೫೯-೬೧||-

Adhikarana 33 (62) · Śloka 63

ದದ್ಯಾತ್ ಸಂಶೋಧನಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮೇವಂ ಸ್ನಾತಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ||೬೨|| ಅಶುದ್ಧಸ್ಯ ಸುರೂಢೇಽಪಿ ವ್ರಣೇ ಕುಪ್ಯತಿ ತದ್ವಿಷಮ್ |೬೩|

ದದ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ||೬೨||-

Adhikarana 34 (63-64) · Śloka 64

ಶ್ವಾದಯೋಽಭಿಹಿತಾ ವ್ಯಾಲಾ ಯೇಽತ್ರ ದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಷಾ ಮಯಾ ||೬೩|| ಅತಃ ಕರೋತಿ ದಷ್ಟಸ್ತು ತೇಷಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಂ ರುತಂ ನರಃ | ಬಹುಶಃ ಪ್ರತಿಕುರ್ವಾಣೋ ನ ಚಿರಾನ್ಮ್ರಿಯತೇ ಚ ಸಃ ||೬೪||

ಇದಾನೀಮುನ್ಮತ್ತಶ್ವಾದಿವಿಷಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮುನ್ಮತ್ತವ್ಯಾಲಾನಾಮುನ್ಮತ್ತತಾಸೂಚಕಶ್ವಪ್ರಕಾರೇಣಾಭಿಹಿತತ್ವಮಾಹ- ಶ್ವಾದಯೋಽಭಿಹಿತಾ ವ್ಯಾಲಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೇಽತ್ರ ದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಷಾ ವ್ಯಾಲಾಃ ತೇ ಶ್ವಾದಯಃ ಶ್ವಪ್ರಕಾರಾ ಉನ್ಮತ್ತಶ್ವಸದೃಶಾ ಮಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾಃ, ತೇ ತು ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣದಂಶಾಸೃಕ್ಕೃಷ್ಣತ್ವೇನ ಪುರಾಣಸರ್ಪಿಃಪಾನೇನ ಚಾನುಮಿತಾಃ||೬೩-೬೪||

Adhikarana 35 (65) · Śloka 65

ನಖದನ್ತಕ್ಷತಂ ವ್ಯಾಲೈರ್ಯತ್ಕೃತಂ ತದ್ವಿಮರ್ದಯೇತ್ | ಸಿಞ್ಚೇತ್ತೈಲೇನ ಕೋಷ್ಣೇನ ತೇ ಹಿ ವಾತಪ್ರಕೋಪಕಾಃ ||೬೫||

ಉನ್ಮತ್ತಶ್ವಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಸಹೇತುಕಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನಖದನ್ತಕ್ಷತಮಿತ್ಯಾದಿ||೬೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಮೂಷಿಕಕಲ್ಪೋ ನಾಮ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೭||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತಟೀಕಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೭||