7. mūṣikakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ മൂഷികകല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||

Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6

പൂര്വം ശുക്രവിഷാ ഉക്താ മൂഷികാ യേ സമാസതഃ | നാമലക്ഷണഭൈഷജ്യൈരഷ്ടാദശ നിബോധ മേ ||൩|| ലാലനഃ പുത്രകഃ കൃഷ്ണോ ഹംസിരശ്ചിക്വി(ക്കി)രസ്തഥാ | ഛുച്ഛുന്ദരോऽലസശ്ചൈവ കഷായദശനോऽപി ച ||൪|| കുലിങ്ഗശ്ചാജിതശ്ചൈവ ചപലഃ കപിലസ്തഥാ കോകിലോऽരുണസഞ്ജ്ഞശ്ച മഹാകൃഷ്ണസ്തഥോന്ദുരഃ ||൫|| ശ്വേതേന മഹതാ സാര്ധം കപിലേനാഖുനാ തഥാ | മൂഷികശ്ച കപോതാഭസ്തഥൈവാഷ്ടാദശ സ്മൃതാഃ ||൬||

താനേവാഷ്ടാദശഭേദാന് നിര്ദിശന്നാഹ- ലാലന ഇത്യാദി||൩-൬||

Adhikarana 3 (7) · Śloka 7

ശുക്രം പതതി യത്രൈഷാം ശുക്രസ്പൃഷ്ടൈഃ സ്പൃശന്തി വാ | നഖദന്താദിഭിസ്തസ്മിന് ഗാത്രേ രക്തം പ്രദുഷ്യതി ||൭||

നനു `ദഷ്ടരൂപം സമാസോക്തം’ ഇതി വക്ഷ്യതി തത്കഥം ശുക്രവിഷത്വമേവേത്യാഹ- ശുക്രമിത്യാദി| നഖദന്താദിഭിരിത്യാദിശബ്ദാത് പുരീഷമൂത്രാഭ്യാം ച; തഥാ ചാലമ്ബായനേ,- “ശുക്രേണാഥ പുരീഷേണ മൂത്രേണാപി നഖൈസ്തഥാ| ദംഷ്ട്രാഭിര്വാ ക്ഷിപന്തീഹ മൂഷികാഃ പഞ്ചധാ വിഷമ്”- ഇതി| കസ്മിംശ്ചിത്തന്ത്രാന്തരേ വിശേഷോऽസ്തി, തഥാ ച,- “ഗര്ഭിണ്യാ മൂഷികയാ ദഷ്ടേ അമ്ലാദിദോഹദഃ, ഋതുമത്യാ ദഷ്ടേ രക്തമേഹനമാധ്മാനം രതിശീലതാ ച” ഇത്യാദി||൭||

Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 10

ജായന്തേ ഗ്രന്ഥയഃ ശോഫാഃ കര്ണികാ മണ്ഡലാനി ച | പീഡകോപചയശ്ചോഗ്രോ വിസര്പാഃ കിടിഭാനി ച ||൮|| പര്വഭേദോ രുജസ്തീവ്രാ മൂര്ച്ഛാऽങ്ഗസദനം ജ്വരഃ | ദൌര്ബല്യമരുചിഃ ശ്വാസോ വമഥുര്ലോമഹര്ഷണമ് ||൯|| ദഷ്ടരൂപം സമാസോക്തമേതദ്വ്യാസമതഃ ശൃണു |൧൦|

സാമാന്യം മൂഷികദഷ്ടലക്ഷണമഭിധാതുമാഹ- ജായന്തേ ഗ്രന്ഥയ ഇത്യാദി| കര്ണികാ കമലമധ്യബീജകോശാകൃതിഃ| പര്വഭേദഃ സന്ധേഃ സ്ഫോടഃ| അങ്ഗസദനമ് അങ്ഗഗ്ലാനിഃ||൮-൯||-

Adhikarana 5 (10) · Śloka 11

ലാലാസ്രാവോ ലാലനേന ഹിക്കാ ഛര്ദിശ്ച ജായതേ ||൧൦|| തണ്ഡുലീയകകല്കം തു ലിഹ്യാത്തത്ര സമാക്ഷികമ് |൧൧|

തേഷാം വിശിഷ്ടം ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ച നിര്ദിശന്നാഹ- ലാലാസ്രാവ ഇത്യാദി| ലാലാസ്രാവച്ഛര്ദിഹിക്കാ വാതകോപജാ ഭവന്തി| തണ്ഡുലീയകകല്കാദികം വ്യാധിപ്രത്യനീകം ചികിത്സിതം, ദോഷപ്രത്യനീകം തു സാമാന്യചികിത്സിതോക്തം `തപ്തഘൃതേന ദഗ്ധ്വാ വിസ്രാവയേദ്ദംശം’ ഇത്യാദികമ്; ഏവമന്യത്രാപി വ്യാധിദോഷപ്രത്യനീകം ചികിത്സിതം സ്വയമൂഹനീയം; പ്രതിമൂഷികോക്തം തു ചികിത്സിതം പ്രായോ വ്യാധിപ്രത്യനീകമേവ||൧൦||-

Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12

പുത്രകേണാങ്ഗസാദശ്ച പാണ്ഡുവര്ണശ്ച ജായതേ ||൧൧|| ചീയതേ ഗ്രന്ഥിഭിശ്ചാങ്ഗമാഖുശാവകസന്നിഭൈഃ | ശിരീഷേങ്ഗുദകല്കം തു ലിഹ്യാത്തത്ര സമാക്ഷികമ് ||൧൨||

പുത്രകേണാങ്ഗേത്യാദി| ആഖുശാവകസന്നിഭൈര്മൂഷികപുത്രകതുല്യൈര്ഗ്രന്ഥിഭിരങ്ഗം ചീയതേ വ്യാപ്യത ഇത്യര്ഥഃ| ആഖുശാവകനിഭാ ഗ്രന്ഥയഃ സര്വമൂഷികദംശേഷു ജായന്തേ വിശേഷേണ പുത്രകദഷ്ടേ| നാഗാര്ജുനോऽത്രാഹ,- “തേന ദര്ശയതേ ദഷ്ടോ വ്യക്തം മൂഷികപുത്രകാന്| ഏതത് പുത്രകദഷ്ടസ്യ വ്യക്തം ഭവതി ലക്ഷണമ്”- ഇതി| `ശിരീഷേങ്ഗുദചൂര്ണം തു’ ഇതി പഠിത്വാ ഗയദാസഃ അനയോഃ പത്രചൂര്ണമിതി വ്യാഖ്യാനയതി; ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു `ശിരീഷഫലകല്കം തു’ ഇതി പഠതി||൧൧-൧൨||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

കൃഷ്ണേന ദംശേ ശോഫോऽസൃക്ഛര്ദിഃ പ്രായശ്ച ദുര്ദിനേ | ശിരീഷഫലകുഷ്ഠം തു പിബേത് കിംശുകഭസ്മനാ ||൧൩||

കൃഷ്ണേനേത്യാദി| ഗ്രന്ഥ്യാദീന്യത്രാപി സാമാന്യമൂഷികലക്ഷണാനി വിജ്ഞേയാനി; ഏവം സര്വത്രോന്നേയമ്| പ്രായശ്ചേതി വചനാദന്യത്രാപ്യസൃക്ച്ഛര്ദിഃ| കിംശുകഭസ്മനാ കിംശുകകുസുമഭസ്മോദകേനേത്യര്ഥഃ||൧൩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

ഹംസിരേണാന്നവിദ്വേഷോ ജൃമ്ഭാ രോമ്ണാം ച ഹര്ഷണമ് | പിബേദാരഗ്വധാദിം തു സുവാന്തസ്തത്ര മാനവഃ ||൧൪||

ഹംസിരേണേത്യാദി| സുവാന്തഃ സുഷ്ഠു വാന്തഃ||൧൪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 16

ചിക്വി(ക്കി)രേണ ശിരോദുഃഖം ശോഫോ ഹിക്കാ വമിസ്തഥാ | ജാലിനീമദനാങ്കോഠകഷായൈര്വാമയേത്തു തമ് ||൧൫|| യവനാലര്ഷഭീക്ഷാരം ബൃഹത്യോശ്ചാത്ര ദാപയേത് |൧൬|

ചിക്വിരേണേത്യാദി| ജാലിനീ കോശാതകീ, ഋഷഭീ കപികച്ഛുഃ, ബൃഹത്യോശ്ചേതി ചകാരേണ ക്ഷാരമിത്യത്രാപി സമ്ബന്ധനീയമ്| ക്ഷാരശ്ചാത്ര ക്ഷാരോദകമ്| ഗയദാസസ്തു `ജാലിനീമദനാങ്കോഠ’ ഇത്യാദിസ്ഥാനേ `സുവാന്തോ ജാലിനീക്വാഥൈഃ സാരമങ്കോഠജം പിബേത്’ ഇതി പഠതി ന യവനാലാദി||൧൫||-

Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 18

ഛുച്ഛുന്ദരേണ തൃട് ഛര്ദിര്ജ്വരോ ദൌര്ബല്യമേവ ച ||൧൬|| ഗ്രീവാസ്തമ്ഭഃ പൃഷ്ഠശോഫോ ഗന്ധാജ്ഞാനം വിസൂചികാ | ചവ്യം ഹരീതകീ ശുണ്ഠീ വിഡങ്ഗം പിപ്പലീ മധു ||൧൭|| അങ്കോഠബീജം ച തഥാ പിബേദത്ര വിഷാപഹമ് |൧൮|

ഛുച്ഛുന്ദരേണേത്യാദി| ഛുച്ഛുന്ദരദഷ്ടലക്ഷണം തച്ചികിത്സിതം ച ഗയദാസോऽന്യഥാ പഠതി; യഥാ- “ഭ്രമശ്ഛുച്ഛുന്ദരേണോഗ്രോ ഗ്രീവാസ്തമ്ഭോ വിസൂചികാ| യവനാലര്ഷഭീക്ഷാരം ബൃഹത്യോശ്ചാത്ര ദാപയേത്” ഇതി||൧൬-൧൭||-

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21

ഗ്രീവാസ്തമ്ഭോऽലസേനോര്ധ്വവായുര്ദംശേ രുജാ ജ്വരഃ ||൧൮|| മഹാഗദം സസര്പിഷ്കം ലിഹ്യാത്തത്ര സമാക്ഷികമ് | നിദ്രാ കഷായദന്തേന ഹൃച്ഛോഷഃ കാര്ശ്യമേവ ച ||൧൯|| ക്ഷൌദ്രോപേതാഃ ശിരീഷസ്യ ലിഹ്യാത് സാരഫലത്വചഃ | കുലിങ്ഗേന രുജഃ ശോഫോ രാജ്യശ്ച ദംശമണ്ഡലേ ||൨൦|| സഹേ സസിന്ധുവാരേ ച ലിഹ്യാത്തത്ര സമാക്ഷികേ |൨൧|

ഗ്രീവാസ്തമ്ഭ ഇത്യാദി| സഹേ മുദ്ഗപര്ണീമാഷപര്ണ്യൌ||൧൮-൨൦||-

Adhikarana 12 (21) · Śloka 22

അജിതേനാങ്ഗകൃഷ്ണത്വം ഛര്ദിര്മൂര്ച്ഛാ ച ഹൃദ്ഗ്രഹഃ ||൨൧|| സ്നുക്ക്ഷീരപിഷ്ടാം പാലിന്ദീം മഞ്ജിഷ്ഠാം മധുനാ ലിഹേത് |൨൨|

അജിതേനേത്യാദി| പാലിന്ദീ ത്രിവൃത്||൨൧||-

Adhikarana 13 (22) · Śloka 23

ചപലേന ഭവേച്ഛര്ദിര്മൂര്ച്ഛാ ച സഹ തൃഷ്ണയാ ||൨൨|| ക്ഷൌദ്രേണ ത്രിഫലാം ലിഹ്യാദ്ഭദ്രകാഷ്ഠജടാന്വിതാമ് |൨൩|

ചപലേനേത്യാദി| ഭദ്രകാഷ്ഠം ദേവദാരു, ജടാ ജടാമാംസീ| `ജടാന്വിതാം’ ഇത്യത്ര `ഘനാന്വിതാമ്’ ഇതി കേചിത്||൨൨||-

Adhikarana 14 (23-24) · Śloka 25

കപിലേന വ്രണേ കോഥോ ജ്വരോ ഗ്രന്ഥ്യുദ്ഗമഃ സതൃട് ||൨൩|| ലിഹ്യാന്മധുയുതാം ശ്വേതാം ശ്വേതാം ചാപി പുനര്നവാമ് | ഗ്രന്ഥയഃ കോകിലേനോഗ്രാ ജ്വരോ ദാഹശ്ച ദാരുണഃ ||൨൪|| വര്ഷാഭൂനീലിനീക്വാഥകല്കസിദ്ധം ഘൃതം പിബേത് |൨൫|

കപിലേനേത്യാദി| കോഥഃ പൂതിപ്രാദുര്ഭാവഃ| ശ്വേതാം ശ്വേതസ്യന്ദാം, `ശ്വേതാം’ ഇത്യത്ര ഗയദാസഃ `ശ്രേഷ്ഠാം’ ഇതി പഠതി||൨൩-൨൪||

Adhikarana 15 (25-31) · Śloka 32

അരുണേനാനിലഃ ക്രുദ്ധോ വാതജാന് കുരുതേ ഗദാന് ||൨൫|| മഹാകൃഷ്ണേന പിത്തം ച ശ്വേതേന കഫ ഏവ ച | മഹതാ കപിലേനാസൃക് കപോതേന ചതുഷ്ടയമ് ||൨൬|| ഭവന്തി ചൈഷാം ദംശേഷു ഗ്രന്ഥിമണ്ഡലകര്ണികാഃ | പിഡകോപചയശ്ചോഗ്രഃ ശോഫശ്ച ഭൃശദാരുണഃ ||൨൭|| ദധിക്ഷീരഘൃതപ്രസ്ഥാസ്ത്രയഃ പ്രത്യേകശോ മതാഃ | കരഞ്ജാരഗ്വധവ്യോഷബൃഹത്യംശുമതീസ്ഥിരാഃ ||൨൮|| നിഷ്ക്വാഥ്യ ചൈഷാം ക്വാഥസ്യ ചതുര്ഥോംऽശഃ പുനര്ഭവേത് | ത്രിവൃദ്ഗോജ്യമൃതാവക്രസര്പഗന്ധാഃ സമൃത്തികാഃ ||൨൯|| കപിത്ഥദാഡിമത്വക് ച ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടാഃ പ്രദാപയേത് | തത് സര്വമേകതഃ കൃത്വാ ശനൈര്മൃദ്വഗ്നിനാ പചേത് ||൩൦|| പഞ്ചാനാമരുണാദീനാം വിഷമേതദ്വ്യപോഹതി | കാകാദനീകാകമാച്യോഃ സ്വരസേഷ്വഥവാ കൃതമ് ||൩൧|| സിരാശ്ച സ്രാവയേത് പ്രാപ്താഃ കുര്യാത് സംശോധനാനി ച |൩൨|

ദധ്യാദീനി പ്രസ്ഥമാത്രാണി, കരഞ്ജാദിദ്രവ്യാണാം ദ്വിപലികം ഭാഗം, സലിലാഢകേന നിഷ്ക്വാഥ്യ, ക്വഥിതം പ്രസ്ഥശേഷം, തൈസ്ത്രിഭിഃ പ്രസ്ഥൈഃ സഹ സംയോജ്യ, ത്രിവൃന്മൂലാദികല്കപാദം ച വിപചേത്; പക്വം ച ഘൃതം വിരേചനം ഭവതി| അംശുമതീ ശാലപര്ണീ, ഗോജീ ഗോജിഹ്വാ, അമൃതാ ഗുഡൂചീ, വക്രം തഗരം, സര്പഗന്ധാ സര്പച്ഛത്രികാ| സമൃത്തികാഃ സകൃഷ്ണമൃത്തികാഃ, `അഹിമൃത്തികാ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, അത്രാഹിമൃത്തികാ വല്മീകമൃത്തികാ; `അഗവൃത്തികാ’ ഇതി ജേജ്ജടാചാര്യഃ പഠതി, തത്രാഗവൃത്തികാ ശല്ലകീ| ദ്വിതീയം ഘൃതമാഹ- കാകാദനീത്യാദി| കാകാദനീ കൃഷ്ണശ്രീഫലികാ, കൃതം സംസ്കൃതം, ഘൃതമിതി ശേഷഃ| സിരാ ഇത്യാദി| പ്രാപ്താ യുക്താ മര്മാനാശ്രിതാഃ| സംശോധനാനി വമനാദീനി നസ്യപര്യന്താനി, താന്യപി പ്രാപ്താനി; തേനാവമ്യാവിരേച്യയോരവരോധഃ| അന്യേ തു വിഷാതുരാ അവമ്യാ അപി വമ്യാ ഏവ, `ഏതേऽപ്യജീര്ണവ്യഥിതാ വാമ്യാ യേ ച വിഷാതുരാ’ ഇതി||൨൫-൩൧||-

Adhikarana 16 (32) · Śloka 32

സര്വേഷാം ച വിധിഃ കാര്യോ മൂഷികാണാം വിഷേഷ്വയമ് ||൩൨||

അരുണാദ്യാശ്രിതം സിരാവ്യധാദികം സാമാന്യതഃ സര്വത്രാതിദിശന്നാഹ- സര്വേഷാമിത്യാദി| അയം വിധിഃ സിരാവ്യധാദികഃ കര്തവ്യ ഇത്യര്ഥഃ||൩൨||

Adhikarana 17 (33) · Śloka 33

ദഗ്ധ്വാ വിസ്രാവയേദ്ദംശം പ്രച്ഛിതം ച പ്രലേപയേത് | ശിരീഷരജനീകുഷ്ഠകുങ്കുമൈരമൃതായുതൈഃ ||൩൩||

ദഗ്ധ്വേത്യാദി| ദഗ്ധ്വാ `ഘൃതേനാഗ്നിതപ്തേന’ ഇതി ശേഷഃ| വിസ്രാവയേത് പ്രച്ഛന്നേന പ്രച്ഛിതം ദംശമ്| ശിരീഷാദിഭിഃ കല്കൈരാലേപയേത്| തഥൈവ കേചിത് പ്രച്ഛിതം ദംശം വിസ്രാവയേച്ഛോണിതം ശിരീഷാദികല്കൈരാലേപയേച്ചേത്യാഹുഃ||൩൩||

Adhikarana 18 (34) · Śloka 34

ഛര്ദനം ജാലിനീക്വാഥൈഃ ശുകാഖ്യാങ്കോഠയോരപി ||൩൪||

ശോധനം സൂത്രിതം ദ്രവ്യൈര്വിവൃണ്വന്നാഹ- ഛര്ദനമിത്യാദി| ശുകാഖ്യഃ ചര്മകാരവടഃ||൩൪||-

Adhikarana 19 (34-36) · Śloka 36

ശുകാഖ്യാകോഷവത്യോശ്ച മൂലം മദന ഏവ ച | ദേവദാലീഫലം ചൈവ ദധ്നാ പീത്വാ വിഷം വമേത് | സര്വമൂഷികദഷ്ടാനാമേഷ യോഗഃ സുഖാവഹഃ ||൩൫|| ഫലം വചാ ദേവദാലീ കുഷ്ഠം ഗോഭൂത്രപേഷിതമ് | പൂര്വകല്പേന യോജ്യാഃ സ്യുഃ സര്വോന്ദുരുവിഷച്ഛിദഃ ||൩൬||

അപരാവപി വമനയോഗാവാഹ- ശുകാഖ്യേത്യാദി| കോഷവതീ ഘോഷകഃ| മൂലമിത്യത്ര ഫലമിത്യന്യേ| ഫലമിത്യാദി| പൂര്വകല്പേന ദധ്നാ ലേഹമിത്യര്ഥഃ||൩൪-൩൬||

Adhikarana 20 (37) · Śloka 37

വിരേചനേ ത്രിവൃദ്ദന്തീത്രിഫലാകല്ക ഇഷ്യതേ |൩൭|

വിരേചനമാഹ- വിരേചനേ ഇത്യാദി| ദന്തീസ്ഥാനേ കേചിന്നീലീം പഠന്തി|൩൭|

Adhikarana 21 (37) · Śloka 38

ശിരോവിരേചനേ സാരഃ ശിരീഷസ്യ ഫലാനി ച ||൩൭|| ഹിതസ്ത്രികടുകാഢ്യശ്ച ഗോമയസ്വരസോऽഞ്ജനേ |൩൮|

ശിരോവിരേചനേ ഇത്യാദി| സാരഃ ശിരീഷസ്യ, ഗയദാസസ്തു ശാലതമാലമധൂകാനാമാഹ| ഫലാനി ചേതി ശിരീഷസ്യേതി സമ്ബന്ധഃ| ത്രികടുകാഢ്യഃ ത്രികടുകോത്കട ഇത്യര്ഥഃ| ഏതച്ച യോഗാന്തരമ്||൩൭||-

Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40

കപിത്ഥഗോമയരസൌ ലിഹ്യാന്മാക്ഷികസംയുതൌ ||൩൮|| രസാഞ്ജനഹരിദ്രേന്ദ്രയവകട്വീഷു വാ കൃതമ് | പ്രാതഃ സാതിവിഷം കല്കം ലിഹ്യാന്മാക്ഷികസംയുതമ് ||൩൯|| തണ്ഡുലീയകമൂലേഷു സര്പിഃ സിദ്ധം പിബേന്നരഃ | ആസ്ഫോതമൂലസിദ്ധം വാ പഞ്ചകാപിത്ഥമേവ വാ ||൪൦||

സംശമനയോഗാനാഹ- കപിത്ഥേത്യാദി| പ്രത്യേകം കപിത്ഥരസോ ഗോമയരസശ്ച സമധുര്ലേഹഃ| രസാഞ്ജനേത്യാദി| കട്വീ കടുരോഹിണീ| തണ്ഡുലീയകേത്യാദി| കപിത്ഥഫലമൂലപുഷ്പത്വക്പത്രകല്കകഷായസിദ്ധം പഞ്ചകാപിത്ഥം ഘൃതം സര്വമൂഷികവിഷഹരമ്||൩൮-൪൦||

Adhikarana 23 (41) · Śloka 41

മൂഷികാണാം വിഷം പ്രായഃ കുപ്യത്യഭ്രേഷ്വനിര്ഹൃതമ് | തത്രാപ്യേഷ വിധിഃ കാര്യോ യശ്ച ദൂഷീവിഷാപഹഃ ||൪൧||

പ്രശാന്തകോപസ്യാപ്യവശ്യം വമനാദിശോധനം കരണീയമിതി ദര്ശയന്നാഹ- മൂഷികാണാമിത്യാദി| ഏഷ വിധിഃ വമനവിരേചനശിരോവിരേചനനയനാഞ്ജനാദിഃ| യശ്ച ദൂഷീവിഷാപഹോ വിധിഃ സോऽപ്യത്ര കാര്യഃ; ഏതേന ദൂഷീവിഷതുല്യതാ മൂഷികവിഷസ്യോക്താ||൪൧||

Adhikarana 24 (42) · Śloka 42

സ്ഥിരാണാം രുജതാം വാऽപി വ്രണാനാം കര്ണികാം ഭിഷക് | പാടയിത്വാ യഥാദോഷം വ്രണവച്ചാപി ശോധയേത് ||൪൨||

ഇദാനീമാഖുവിഷവ്രണേ കര്ണികാ ഭവന്തി തഥാऽന്യവിഷദുഷ്ടവ്രണേऽപി, തച്ചികിത്സാമുദ്ദിശന്നാഹ- സ്ഥിരാണാമിത്യാദി| സ്ഥൈര്യേണ കഫാത്മകതാ, രുജതാമിത്യനേന വാതാത്മകതാ വ്രണാനാമുക്താ| കര്ണികാം മാംസകര്ണീകമ്| പാടയിത്വാ വിദാര്യ, പാടയിത്വേത്യത്ര പാചയിത്വേതി കേചിത്, പാതയിത്വേത്യപരേ| ലാലനപുത്രകാദിമൂഷികജാതിവിശേഷജ്ഞാനം നാനാദേശീയലോകേഭ്യോऽവഗന്തവ്യമ്||൪൨||

Adhikarana 25 (43-45) · Śloka 46

ശ്വശൃഗാലതരക്ഷ്വൃക്ഷവ്യാഘ്രാദീനാം യദാऽനിലഃ | ശ്ലേഷ്മപ്രദുഷ്ടോ മുഷ്ണാതി സഞ്ജ്ഞാം സഞ്ജ്ഞാവഹാശ്രിതഃ ||൪൩|| തദാ പ്രസ്രസ്തലാങ്ഗൂലഹനുസ്കന്ധോऽതിലാലവാന് | അത്യര്ഥബധിരോऽന്ധശ്ച സോऽന്യോന്യമഭിധാവതി ||൪൪|| തേനോന്മത്തേന ദഷ്ടസ്യ ദംഷ്ട്രിണാ സവിഷേണ തു | സുപ്തതാ ജായതേ ദംശേ കൃഷ്ണം ചാതിസ്രവത്യസൃക് ||൪൫|| ദിഗ്ധവിദ്ധസ്യ ലിങ്ഗേന പ്രായശശ്ചോപലക്ഷിതഃ |൪൬|

ഇദാനീം മൂഷകസ്യ ചതുഷ്പദജരായുജഹിംസ്രത്വസാമാന്യാച്ഛ്വാദീനാം വിഷം ലക്ഷണചികിത്സിതൈരുദ്ദിശന്നാഹ- ശ്വശൃഗാലതരക്ഷ്വൃക്ഷേത്യാദി| ശ്വാ കുക്കുരഃ, ശൃഗാലഃ പ്രസിദ്ധഃ, തരക്ഷുഃ മൃഗശത്രുര്വ്യാഘ്രവിശേഷഃ `ജരഖ’ ഇതി ലോകേ, ഋക്ഷോ ഭല്ലൂകോऽതിലോമശഃ `രീച്ഛ’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ; ആദിശബ്ദാദ്വൃകചിത്രകാദയോ ഹിംസ്രാഃ പശവോ ഗ്രാഹ്യാഃ| ശ്വാദീനാം യദാऽനിലോ വായുഃ ശ്ലേഷ്മപ്രദുഷ്ടഃ സന്, സഞ്ജ്ഞാവഹാശ്രിതോ സഞ്ജ്ഞാവഹസ്രോതോഗതഃ, സഞ്ജ്ഞാം സമ്യഗ്ജ്ഞാനം, മുഷ്ണാതി ഹരതി| സമ്യഗ്ജ്ഞാനഹരണാച്ച കീദൃശോ ഭവതീത്യാഹ- തദേത്യാദി| പ്രസ്രസ്തം സ്ഥാനച്യുതം ലാങ്ഗൂലം ബാലധിര്മേഹനം വാ ഹനുഃ സ്കന്ധശ്ച യസ്യ സഃ; പ്രസ്രസ്തശബ്ദോ ലാങ്ഗൂലാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധനീയഃ| അതിലാലവാന് അതിശയേന ലാലാസ്രാവയുക്തഃ| അത്യര്ഥബധിരോऽന്ധശ്ച അതിശയേന ബധിരോऽന്ധോ വേത്യര്ഥഃ| അന്യോന്യമഭിധാവതി പരസ്പരം ദഷ്ടുമഭിധാവതി| ഹനുസ്കന്ധസ്ഥാനേ `ഗലസ്കന്ധ ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| `പ്രമൂഢോऽന്യതമസ്തേഷാം ഖാദന് വിപരിധാവതി’ ഇതി അത്ര ഉത്തരാര്ധം കേചിത് പഠന്തി| ഏഷാം മധ്യേऽന്യതമ ഏകതമഃ പ്രമൂഢഃ സന് ഖാദന് വിശേഷേണ പരിധാവതി| തേനോന്മത്തേന ദഷ്ടസ്യേത്യാദി| തേന ദംഷ്ട്രിണാ സവിഷേണോന്മത്തേന ദഷ്ടസ്യ പുരുഷസ്യ ദംശേ സുപ്തതാ ബാധിര്യ ജായതേ| ഉപലക്ഷിതോ യുക്ത ഇത്യര്ഥഃ||൪൩-൪൫||-

Adhikarana 26 (46) · Śloka 47

യേന ചാപി ഭവേദ്ദഷ്ടസ്തസ്യ ചേഷ്ടാം രുതം നരഃ ||൪൬|| ബഹുശഃ പ്രതികുര്വാണഃ ക്രിയാഹീനോ വിനശ്യതി |൪൭|

അത്രൈവാരിഷ്ടമുദ്ദിശന്നാഹ- യേന ചാപി ഭവേദിത്യാദി| ചേഷ്ടാ ക്രിയാ, രുതം ശബ്ദഃ, ബഹുശഃ അനേകവാരം, പ്രതികുര്വാണഃ അനുകുര്വന്, ക്രിയാഹീനഃ സ്വകീയകായാദിവ്യാപാരരഹിതഃ||൪൬||-

Adhikarana 27 (47) · Śloka 48

ദംഷ്ട്രിണാ യേന ദഷ്ടശ്ച തദ്രൂപം യസ്തു പശ്യതി ||൪൭|| അപ്സു വാ യദി വാऽऽദര്ശേऽരിഷ്ടം തസ്യ വിനിര്ദിശേത് |൪൮|

ഇദാനീമപരമപ്യരിഷ്ടം നിര്ദിശന്നാഹ- ദംഷ്ട്രിണാ യേനേത്യാദി| തദ്ദംഷ്ട്രിരൂപദര്ശനമരിഷ്ടം മരണലക്ഷണമ്||൪൭||-

Adhikarana 28 (48) · Śloka 49

ത്രസ്യത്യകസ്മാദ്യോऽഭീക്ഷ്ണം ദൃഷ്ട്വാ സ്പൃഷ്ട്വാऽപി വാ ജലമ് ||൪൮|| ജലത്രാസം തു വിദ്യാത്തം രിഷ്ടം തദപി കീര്തിതമ് |൪൯|

പുനരപരമപ്യരിഷ്ടം നിര്ദിശന്നാഹ- ത്രസ്യതീത്യാദി| അകസ്മാത് ജലത്രാസഹേതും വിനാ| അപിശബ്ദാച്ഛ്രുത്വാऽപി| ജലത്രാസം ജലത്രാസരോഗം ജാനീയാത്തസ്യേതി സമ്ബന്ധഃ| രിഷ്ടമിത്യാദി| തദപി ജലത്രസനമരിഷ്ടം മരണലക്ഷണം കീര്തിതം; ഏതച്ചാരിഷ്ടം ദഷ്ടസ്യ, അദഷ്ടേ ജലത്രസനാരിഷ്ടസ്യ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| അത്രാര്ഥേ തന്ത്രാന്തരമ്,- “വ്യാധിതേന ശ്വാദിനാ ദഷ്ടസ്യ ശ്ലേഷ്മാ പ്രകുപിതശ്ചേതോവാഹിനീര്ധമനീരനുപ്രവിശ്യ സഞ്ജ്ഞാനാശമാപാദയതി സദ്യഃ കാലാന്തരാദ്വാ”; അവഭൃതേ വിശേഷതഃ- “തതോ നരഃ സ്പൃഷ്ട്വാ ദൃഷ്ട്വാ ശ്രുത്വാ വാ ജലം ത്രസ്യതി, തസ്യാപി തദരിഷ്ടം ജാനീയാത്” ഇതി| ഗയദാസസ്തു `യദി ത്രസ്യത്യദഷ്ടോऽപി’ ഇത്യാദി പഠതി||൪൮||-

Adhikarana 29 (49) · Śloka 50

അദഷ്ടോ വാ ജലത്രാസീ ന കഥഞ്ചന സിധ്യതി ||൪൯|| പ്രസുപ്തോऽഥോത്ഥിതോ വാऽപി സ്വസ്ഥസ്ത്രസ്തോ ന സിധ്യതി |൫൦|

ഏവമദഷ്ടസ്യാപി ജലത്രാസോऽരിഷ്ടമേവേതി ദര്ശയന്നാഹ- അദഷ്ട ഇത്യാദി| അസ്മിന്നര്ഥേ തന്ത്രാന്തരമ്,- “അദഷ്ടസ്യാപി ജന്തോര്ഹി ജലത്രാസോ ഭവേദ്യദി| തസ്യ രിഷ്ടം ഹി ഭിഷജോ ബ്രുവതേ വിഷചിന്തകാഃ” ഇതി| ജലം വിനാऽപി ജലത്രാസോ ജായതേ ശ്ലേഷ്മസഞ്ചയാത്| തഥാ ചോക്തം,- “ബുദ്ധിസ്ഥാനം യദാ ശ്ലേഷ്മാ കേവലം പ്രതിപദ്യതേ| തദാ ബുദ്ധൌ നിരുദ്ധായാം ശ്ലേഷ്മണാऽധിഷ്ഠിതോ നരഃ|ജാഗ്രത് സുപ്തോऽഥവാऽऽത്മാനം മജ്ജന്തമിവ മന്യതേ| സലിലേ ത്രസ്യതി തദാ ജലത്രാസം തു തം വിദുഃ|| ശ്ലേഷ്മഘ്നം തത്ര കര്തവ്യം ശോധനം ശമനാനി ച| ആഹാരസ്യ വിധാനേന യാവത് സ പ്രകൃതിം വ്രജേത്”- ഇതി| അയം ജലത്രാസഃ കുപിതകഫസ്യ ഭവതീതി രിഷ്ടം ന ഭവതി, അത ഏവാത്ര ചികിത്സോപദേശഃ, ദഷ്ടസ്യ തു രിഷ്ടമേവ| തഥാ സ്വസ്ഥസ്യ സുപ്തസ്യ ജാഗ്രതോ വാ ജലമന്തരേണ ത്രാസോऽരിഷ്ടമേവേതി ദര്ശയന്നാഹ- പ്രസുപ്തോऽഥോത്ഥിതോ വാऽപീത്യാദി||൪൯||-

Adhikarana 30 (50-52) · Śloka 53

ദംശം വിസ്രാവ്യ തൈര്ദഷ്ടേ സര്പിഷാ പരിദാഹിതമ് ||൫൦|| പ്രദിഹ്യാദഗദൈഃ, സര്പിഃ പുരാണം പായയേത ച | അര്കക്ഷീരയുതം ഹ്യസ്യ ദദ്യാച്ചാപി വിശോധനമ് ||൫൧|| ശ്വേതാം പുനര്നവാം ചാസ്യ ദദ്യാദ്ധത്തൂരകായുതാമ് | പലലം തിലതൈലം ച രൂപികായാഃ പയോ ഗുഡഃ ||൫൨|| നിഹന്തി വിഷമാലര്കം മേഘവൃന്ദമിവാനിലഃ |൫൩|

ഇദാനീം ചികിത്സാവസരഃ- ദംശം വിസ്രാവ്യേത്യാദി| വിസ്രാവ്യ നിഷ്പീഡനേന സ്രാവയിത്വാ ബീജഭൂതസ്യ വിഷസ്യ നാശനാര്ഥം, സര്പിഷാ ദാഹസ്തു തച്ഛേഷനാശനാര്ഥമ്| അഗദൈഃ മഹാഗദാദിഭിഃ, പ്രദിഹ്യാത് ലിമ്പേത്| വിസ്രാവിതശോണിതസ്യ വാതശമനാര്ഥം ബാഹ്യമൌഷധമുദ്ദിശ്യാഭ്യന്തരമുദ്ദിശന്നാഹ- സര്പിരിത്യാദി| വിശോധനം വിശോധനദ്രവ്യം, തത്ര കഫാധിക്യേ വമനദ്രവ്യയുതം പിത്താധിക്യേ വിരേചനദ്രവ്യയുതമര്കക്ഷീരം ദദ്യാത്| ജേജ്ജടസ്തു `അര്കക്ഷീരം ഘൃതം വാऽസ്യ’ ഇതി പഠതി| അന്യേ `ദദ്യാച്ഛീര്ഷവിരേചനം’ ഇതി പഠന്തി| ശ്വേതാമിത്യാദി|- ശ്വേതാമിതി പുനര്നവാവിശേഷണമ്; അന്യേ ശ്വേതാം കടഭീമാഹുഃ| ധത്തൂരകായുതാം ധത്തൂരമൂലാന്വിതാമ്| ഗയീ തു `ധത്തൂരാര്ധസമായുതാമ്’ ഇതി പഠിത്വാ, ധത്തൂരമൂലസ്യാര്ധേന യുതാമിതി വ്യാഖ്യാനയതി| അന്യേ തു ധത്തൂരഫലസംയുതാമിത്യാഹുഃ||൫൦-൫൨||-

Adhikarana 31 (53-58) · Śloka 59

മൂലസ്യ ശരപുങ്ഖായാഃ കര്ഷം ധത്തൂരകാര്ധികമ് ||൫൩|| തണ്ഡുലോദകമാദായ പേഷയേത്തണ്ഡുലൈഃ സഹ | ഉന്മത്തകസ്യ പത്രൈസ്തു സംവേഷ്ട്യാപൂപകം പചേത് ||൫൪|| ഖാദേദൌഷധകാലേ തമലര്കവിഷദൂഷിതഃ | കരോതി ശ്വവികാരാംസ്തു തസ്മിഞ്ജീര്യതി ചൌഷധേ ||൫൫|| വികാരാഃ ശിശിരേ യാപ്യാ ഗൃഹേ വാരിവിവര്ജിതേ | തതഃ ശാന്തവികാരസ്തു സ്നാത്വാ ചൈവാപരേऽഹനി ||൫൬|| ശാലിഷഷ്ടികയോര്ഭക്തം ക്ഷീരേണോഷ്ണേന ഭോജയേത് | ദിനത്രയേ പഞ്ചമേ വാ വിധിരേഷോऽര്ധമാത്രയാ ||൫൭|| കര്തവ്യോ ഭിഷജാऽവശ്യമലര്കവിഷനാശനഃ | കുപ്യേത് സ്വയം വിഷം യസ്യ ന സ ജീവതി മാനവഃ ||൫൮|| തസ്മാത് പ്രകോപയേദാശു സ്വയം യാവത് പ്രകുപ്യതി |൫൯|

മൂലമിത്യാദി| ധത്തൂരകാര്ധികമിതി ധത്തൂരകജടായാഃ കര്ഷാര്ധം ദേയമ്| ഉന്മത്തകസ്യ പത്രൈസ്ത്വിത്യാദി| ധത്തൂരകസ്യ സപ്ത പര്ണാനി ഗ്രാഹ്യാണി, തന്ത്രാന്തരദര്ശനാത്| തസ്യ ഭക്ഷിതസ്യ ജരണകാലേ യോഗപ്രഭവാദാതുരഃ കുക്കുരചേഷ്ടാ ഏവ കരോതി| ഔഷധപരിണതികാലേ യാംശ്ച വികാരാനാതുരഃ കരോതി തേഷു പ്രതീകാരമാഹ- വികാരാ ഇത്യാദി| വികാരാ ഉന്മത്തശ്വാദിദഷ്ടോത്പന്നാഃ| ശിശിരേ ശീതലേ വാരിവിവര്ജിതേ ഗൃഹേ യാപ്യാഃ ശമനീയാഃ | തത ഇത്യാദി| ക്ഷീരേണോഷ്ണേന ഭോജയേദിതി അന്നം ഗവ്യേനാജ്യേ(ജേ)ന വാ ഭോജയേദിതി ഗയദാസാചാര്യഃ| ഏഷ വിധിഃ ശ്വേതാം പുനര്നവാമിത്യാദികഃ| അര്ധമാത്രയാ പ്രാഗുക്തമാത്രാതഃ| കസ്മാദേഷ വിധിഃ കാര്യോ ദിനത്രയേ പഞ്ചമേ വേത്യാഹ- കുപ്യേദിത്യാദി||൫൩-൫൮||-

Adhikarana 32 (59-61) · Śloka 62

ബീജരത്നൌഷധീഗര്ഭൈഃ കുമ്ഭൈഃ ശീതാമ്ബുപൂരിതൈഃ ||൫൯|| സ്നാപയേത്തം നദീതീരേ സമന്ത്രൈര്വാ ചതുഷ്പഥേ | ബലിം നിവേദ്യ തത്രാപി പിണ്യാകം പലലം ദധി ||൬൦|| മാല്യാനി ച വിചിത്രാണി മാംസം പക്വാമകം തഥാ | അലകാധിപതേ യക്ഷ സാരമേയഗണാധിപ ! ||൬൧|| അലര്കജുഷ്ടമേതന്മേ നിര്വിഷം കുരു മാചിരാത് |൬൨|

ഇദാനീമലര്കവിഷേ ഭൂതാനുബന്ധോ ഭവതീതി തച്ചികിത്സാര്ഥം സവിധിവൈദികം മന്ത്രമുദ്ദിശന്നാഹ- ബീജരത്നൌഷധീത്യാദി| തമലര്കജുഷ്ടമ് അലര്കവിഷജുഷ്ടമ്| പിണ്യാകഃ തിലഖലീ, പലലഃ സസ്നേഹസ്തിലകല്കഃ| അലകായാ നഗര്യാ അധിപതിഃ ധനദഃ, യക്ഷോ ദേവയോനിഃ, സാരമേയഗണാധിപഃ കുക്കുരസമൂഹപതിഃ, തസ്യ സമ്ബോധനേ| അലകാധിപതിര്യക്ഷ ഏവ സാരമേയഗണാധിപതിഃ| അലര്കം ഉന്മത്തകുക്കുരഃ||൫൯-൬൧||-

Adhikarana 33 (62) · Śloka 63

ദദ്യാത് സംശോധനം തീക്ഷ്ണമേവം സ്നാതസ്യ ദേഹിനഃ ||൬൨|| അശുദ്ധസ്യ സുരൂഢേऽപി വ്രണേ കുപ്യതി തദ്വിഷമ് |൬൩|

ദദ്യാദിത്യാദി||൬൨||-

Adhikarana 34 (63-64) · Śloka 64

ശ്വാദയോऽഭിഹിതാ വ്യാലാ യേऽത്ര ദംഷ്ട്രാവിഷാ മയാ ||൬൩|| അതഃ കരോതി ദഷ്ടസ്തു തേഷാം ചേഷ്ടാം രുതം നരഃ | ബഹുശഃ പ്രതികുര്വാണോ ന ചിരാന്മ്രിയതേ ച സഃ ||൬൪||

ഇദാനീമുന്മത്തശ്വാദിവിഷം പ്രതിപാദയിതുമുന്മത്തവ്യാലാനാമുന്മത്തതാസൂചകശ്വപ്രകാരേണാഭിഹിതത്വമാഹ- ശ്വാദയോऽഭിഹിതാ വ്യാലാ ഇത്യാദി| യേऽത്ര ദംഷ്ട്രാവിഷാ വ്യാലാഃ തേ ശ്വാദയഃ ശ്വപ്രകാരാ ഉന്മത്തശ്വസദൃശാ മയാ പ്രതിപാദിതാഃ, തേ തു വാതപിത്തപ്രകോപണദംശാസൃക്കൃഷ്ണത്വേന പുരാണസര്പിഃപാനേന ചാനുമിതാഃ||൬൩-൬൪||

Adhikarana 35 (65) · Śloka 65

നഖദന്തക്ഷതം വ്യാലൈര്യത്കൃതം തദ്വിമര്ദയേത് | സിഞ്ചേത്തൈലേന കോഷ്ണേന തേ ഹി വാതപ്രകോപകാഃ ||൬൫||

ഉന്മത്തശ്വാദിചികിത്സിതം സഹേതുകം ദര്ശയന്നാഹ- നഖദന്തക്ഷതമിത്യാദി||൬൫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം കല്പസ്ഥാനേ മൂഷികകല്പോ നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ ||൭||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതടീകായാം കല്പസ്ഥാനേ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||