7. mūṣikakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో మూషికకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

అథాత ఇత్యాది||1-2||

Adhikarana 2 (3-6) · Śloka 6

పూర్వం శుక్రవిషా ఉక్తా మూషికా యే సమాసతః | నామలక్షణభైషజ్యైరష్టాదశ నిబోధ మే ||3|| లాలనః పుత్రకః కృష్ణో హంసిరశ్చిక్వి(క్కి)రస్తథా | ఛుచ్ఛుందరోఽలసశ్చైవ కషాయదశనోఽపి చ ||4|| కులింగశ్చాజితశ్చైవ చపలః కపిలస్తథా కోకిలోఽరుణసంజ్ఞశ్చ మహాకృష్ణస్తథోందురః ||5|| శ్వేతేన మహతా సార్ధం కపిలేనాఖునా తథా | మూషికశ్చ కపోతాభస్తథైవాష్టాదశ స్మృతాః ||6||

తానేవాష్టాదశభేదాన్ నిర్దిశన్నాహ- లాలన ఇత్యాది||3-6||

Adhikarana 3 (7) · Śloka 7

శుక్రం పతతి యత్రైషాం శుక్రస్పృష్టైః స్పృశంతి వా | నఖదంతాదిభిస్తస్మిన్ గాత్రే రక్తం ప్రదుష్యతి ||7||

నను `దష్టరూపం సమాసోక్తం’ ఇతి వక్ష్యతి తత్కథం శుక్రవిషత్వమేవేత్యాహ- శుక్రమిత్యాది| నఖదంతాదిభిరిత్యాదిశబ్దాత్ పురీషమూత్రాభ్యాం చ; తథా చాలంబాయనే,- “శుక్రేణాథ పురీషేణ మూత్రేణాపి నఖైస్తథా| దంష్ట్రాభిర్వా క్షిపంతీహ మూషికాః పంచధా విషం”- ఇతి| కస్మింశ్చిత్తంత్రాంతరే విశేషోఽస్తి, తథా చ,- “గర్భిణ్యా మూషికయా దష్టే అమ్లాదిదోహదః, ఋతుమత్యా దష్టే రక్తమేహనమాధ్మానం రతిశీలతా చ” ఇత్యాది||7||

Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 10

జాయంతే గ్రంథయః శోఫాః కర్ణికా మండలాని చ | పీడకోపచయశ్చోగ్రో విసర్పాః కిటిభాని చ ||8|| పర్వభేదో రుజస్తీవ్రా మూర్చ్ఛాఽంగసదనం జ్వరః | దౌర్బల్యమరుచిః శ్వాసో వమథుర్లోమహర్షణం ||9|| దష్టరూపం సమాసోక్తమేతద్వ్యాసమతః శృణు |10|

సామాన్యం మూషికదష్టలక్షణమభిధాతుమాహ- జాయంతే గ్రంథయ ఇత్యాది| కర్ణికా కమలమధ్యబీజకోశాకృతిః| పర్వభేదః సంధేః స్ఫోటః| అంగసదనం అంగగ్లానిః||8-9||-

Adhikarana 5 (10) · Śloka 11

లాలాస్రావో లాలనేన హిక్కా ఛర్దిశ్చ జాయతే ||10|| తండులీయకకల్కం తు లిహ్యాత్తత్ర సమాక్షికం |11|

తేషాం విశిష్టం లక్షణం చికిత్సితం చ నిర్దిశన్నాహ- లాలాస్రావ ఇత్యాది| లాలాస్రావచ్ఛర్దిహిక్కా వాతకోపజా భవంతి| తండులీయకకల్కాదికం వ్యాధిప్రత్యనీకం చికిత్సితం, దోషప్రత్యనీకం తు సామాన్యచికిత్సితోక్తం `తప్తఘృతేన దగ్ధ్వా విస్రావయేద్దంశం’ ఇత్యాదికం; ఏవమన్యత్రాపి వ్యాధిదోషప్రత్యనీకం చికిత్సితం స్వయమూహనీయం; ప్రతిమూషికోక్తం తు చికిత్సితం ప్రాయో వ్యాధిప్రత్యనీకమేవ||10||-

Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 12

పుత్రకేణాంగసాదశ్చ పాండువర్ణశ్చ జాయతే ||11|| చీయతే గ్రంథిభిశ్చాంగమాఖుశావకసన్నిభైః | శిరీషేంగుదకల్కం తు లిహ్యాత్తత్ర సమాక్షికం ||12||

పుత్రకేణాంగేత్యాది| ఆఖుశావకసన్నిభైర్మూషికపుత్రకతుల్యైర్గ్రంథిభిరంగం చీయతే వ్యాప్యత ఇత్యర్థః| ఆఖుశావకనిభా గ్రంథయః సర్వమూషికదంశేషు జాయంతే విశేషేణ పుత్రకదష్టే| నాగార్జునోఽత్రాహ,- “తేన దర్శయతే దష్టో వ్యక్తం మూషికపుత్రకాన్| ఏతత్ పుత్రకదష్టస్య వ్యక్తం భవతి లక్షణం”- ఇతి| `శిరీషేంగుదచూర్ణం తు’ ఇతి పఠిత్వా గయదాసః అనయోః పత్రచూర్ణమితి వ్యాఖ్యానయతి; జేజ్జటాచార్యస్తు `శిరీషఫలకల్కం తు’ ఇతి పఠతి||11-12||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

కృష్ణేన దంశే శోఫోఽసృక్ఛర్దిః ప్రాయశ్చ దుర్దినే | శిరీషఫలకుష్ఠం తు పిబేత్ కింశుకభస్మనా ||13||

కృష్ణేనేత్యాది| గ్రంథ్యాదీన్యత్రాపి సామాన్యమూషికలక్షణాని విజ్ఞేయాని; ఏవం సర్వత్రోన్నేయం| ప్రాయశ్చేతి వచనాదన్యత్రాప్యసృక్చ్ఛర్దిః| కింశుకభస్మనా కింశుకకుసుమభస్మోదకేనేత్యర్థః||13||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

హంసిరేణాన్నవిద్వేషో జృంభా రోమ్ణాం చ హర్షణం | పిబేదారగ్వధాదిం తు సువాంతస్తత్ర మానవః ||14||

హంసిరేణేత్యాది| సువాంతః సుష్ఠు వాంతః||14||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 16

చిక్వి(క్కి)రేణ శిరోదుఃఖం శోఫో హిక్కా వమిస్తథా | జాలినీమదనాంకోఠకషాయైర్వామయేత్తు తం ||15|| యవనాలర్షభీక్షారం బృహత్యోశ్చాత్ర దాపయేత్ |16|

చిక్విరేణేత్యాది| జాలినీ కోశాతకీ, ఋషభీ కపికచ్ఛుః, బృహత్యోశ్చేతి చకారేణ క్షారమిత్యత్రాపి సంబంధనీయం| క్షారశ్చాత్ర క్షారోదకం| గయదాసస్తు `జాలినీమదనాంకోఠ’ ఇత్యాదిస్థానే `సువాంతో జాలినీక్వాథైః సారమంకోఠజం పిబేత్’ ఇతి పఠతి న యవనాలాది||15||-

Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 18

ఛుచ్ఛుందరేణ తృట్ ఛర్దిర్జ్వరో దౌర్బల్యమేవ చ ||16|| గ్రీవాస్తంభః పృష్ఠశోఫో గంధాజ్ఞానం విసూచికా | చవ్యం హరీతకీ శుంఠీ విడంగం పిప్పలీ మధు ||17|| అంకోఠబీజం చ తథా పిబేదత్ర విషాపహం |18|

ఛుచ్ఛుందరేణేత్యాది| ఛుచ్ఛుందరదష్టలక్షణం తచ్చికిత్సితం చ గయదాసోఽన్యథా పఠతి; యథా- “భ్రమశ్ఛుచ్ఛుందరేణోగ్రో గ్రీవాస్తంభో విసూచికా| యవనాలర్షభీక్షారం బృహత్యోశ్చాత్ర దాపయేత్” ఇతి||16-17||-

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21

గ్రీవాస్తంభోఽలసేనోర్ధ్వవాయుర్దంశే రుజా జ్వరః ||18|| మహాగదం ససర్పిష్కం లిహ్యాత్తత్ర సమాక్షికం | నిద్రా కషాయదంతేన హృచ్ఛోషః కార్శ్యమేవ చ ||19|| క్షౌద్రోపేతాః శిరీషస్య లిహ్యాత్ సారఫలత్వచః | కులింగేన రుజః శోఫో రాజ్యశ్చ దంశమండలే ||20|| సహే ససింధువారే చ లిహ్యాత్తత్ర సమాక్షికే |21|

గ్రీవాస్తంభ ఇత్యాది| సహే ముద్గపర్ణీమాషపర్ణ్యౌ||18-20||-

Adhikarana 12 (21) · Śloka 22

అజితేనాంగకృష్ణత్వం ఛర్దిర్మూర్చ్ఛా చ హృద్గ్రహః ||21|| స్నుక్క్షీరపిష్టాం పాలిందీం మంజిష్ఠాం మధునా లిహేత్ |22|

అజితేనేత్యాది| పాలిందీ త్రివృత్||21||-

Adhikarana 13 (22) · Śloka 23

చపలేన భవేచ్ఛర్దిర్మూర్చ్ఛా చ సహ తృష్ణయా ||22|| క్షౌద్రేణ త్రిఫలాం లిహ్యాద్భద్రకాష్ఠజటాన్వితాం |23|

చపలేనేత్యాది| భద్రకాష్ఠం దేవదారు, జటా జటామాంసీ| `జటాన్వితాం’ ఇత్యత్ర `ఘనాన్వితాం’ ఇతి కేచిత్||22||-

Adhikarana 14 (23-24) · Śloka 25

కపిలేన వ్రణే కోథో జ్వరో గ్రంథ్యుద్గమః సతృట్ ||23|| లిహ్యాన్మధుయుతాం శ్వేతాం శ్వేతాం చాపి పునర్నవాం | గ్రంథయః కోకిలేనోగ్రా జ్వరో దాహశ్చ దారుణః ||24|| వర్షాభూనీలినీక్వాథకల్కసిద్ధం ఘృతం పిబేత్ |25|

కపిలేనేత్యాది| కోథః పూతిప్రాదుర్భావః| శ్వేతాం శ్వేతస్యందాం, `శ్వేతాం’ ఇత్యత్ర గయదాసః `శ్రేష్ఠాం’ ఇతి పఠతి||23-24||

Adhikarana 15 (25-31) · Śloka 32

అరుణేనానిలః క్రుద్ధో వాతజాన్ కురుతే గదాన్ ||25|| మహాకృష్ణేన పిత్తం చ శ్వేతేన కఫ ఏవ చ | మహతా కపిలేనాసృక్ కపోతేన చతుష్టయం ||26|| భవంతి చైషాం దంశేషు గ్రంథిమండలకర్ణికాః | పిడకోపచయశ్చోగ్రః శోఫశ్చ భృశదారుణః ||27|| దధిక్షీరఘృతప్రస్థాస్త్రయః ప్రత్యేకశో మతాః | కరంజారగ్వధవ్యోషబృహత్యంశుమతీస్థిరాః ||28|| నిష్క్వాథ్య చైషాం క్వాథస్య చతుర్థోంఽశః పునర్భవేత్ | త్రివృద్గోజ్యమృతావక్రసర్పగంధాః సమృత్తికాః ||29|| కపిత్థదాడిమత్వక్ చ శ్లక్ష్ణపిష్టాః ప్రదాపయేత్ | తత్ సర్వమేకతః కృత్వా శనైర్మృద్వగ్నినా పచేత్ ||30|| పంచానామరుణాదీనాం విషమేతద్వ్యపోహతి | కాకాదనీకాకమాచ్యోః స్వరసేష్వథవా కృతం ||31|| సిరాశ్చ స్రావయేత్ ప్రాప్తాః కుర్యాత్ సంశోధనాని చ |32|

దధ్యాదీని ప్రస్థమాత్రాణి, కరంజాదిద్రవ్యాణాం ద్విపలికం భాగం, సలిలాఢకేన నిష్క్వాథ్య, క్వథితం ప్రస్థశేషం, తైస్త్రిభిః ప్రస్థైః సహ సంయోజ్య, త్రివృన్మూలాదికల్కపాదం చ విపచేత్; పక్వం చ ఘృతం విరేచనం భవతి| అంశుమతీ శాలపర్ణీ, గోజీ గోజిహ్వా, అమృతా గుడూచీ, వక్రం తగరం, సర్పగంధా సర్పచ్ఛత్రికా| సమృత్తికాః సకృష్ణమృత్తికాః, `అహిమృత్తికా’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, అత్రాహిమృత్తికా వల్మీకమృత్తికా; `అగవృత్తికా’ ఇతి జేజ్జటాచార్యః పఠతి, తత్రాగవృత్తికా శల్లకీ| ద్వితీయం ఘృతమాహ- కాకాదనీత్యాది| కాకాదనీ కృష్ణశ్రీఫలికా, కృతం సంస్కృతం, ఘృతమితి శేషః| సిరా ఇత్యాది| ప్రాప్తా యుక్తా మర్మానాశ్రితాః| సంశోధనాని వమనాదీని నస్యపర్యంతాని, తాన్యపి ప్రాప్తాని; తేనావమ్యావిరేచ్యయోరవరోధః| అన్యే తు విషాతురా అవమ్యా అపి వమ్యా ఏవ, `ఏతేఽప్యజీర్ణవ్యథితా వామ్యా యే చ విషాతురా’ ఇతి||25-31||-

Adhikarana 16 (32) · Śloka 32

సర్వేషాం చ విధిః కార్యో మూషికాణాం విషేష్వయం ||32||

అరుణాద్యాశ్రితం సిరావ్యధాదికం సామాన్యతః సర్వత్రాతిదిశన్నాహ- సర్వేషామిత్యాది| అయం విధిః సిరావ్యధాదికః కర్తవ్య ఇత్యర్థః||32||

Adhikarana 17 (33) · Śloka 33

దగ్ధ్వా విస్రావయేద్దంశం ప్రచ్ఛితం చ ప్రలేపయేత్ | శిరీషరజనీకుష్ఠకుంకుమైరమృతాయుతైః ||33||

దగ్ధ్వేత్యాది| దగ్ధ్వా `ఘృతేనాగ్నితప్తేన’ ఇతి శేషః| విస్రావయేత్ ప్రచ్ఛన్నేన ప్రచ్ఛితం దంశం| శిరీషాదిభిః కల్కైరాలేపయేత్| తథైవ కేచిత్ ప్రచ్ఛితం దంశం విస్రావయేచ్ఛోణితం శిరీషాదికల్కైరాలేపయేచ్చేత్యాహుః||33||

Adhikarana 18 (34) · Śloka 34

ఛర్దనం జాలినీక్వాథైః శుకాఖ్యాంకోఠయోరపి ||34||

శోధనం సూత్రితం ద్రవ్యైర్వివృణ్వన్నాహ- ఛర్దనమిత్యాది| శుకాఖ్యః చర్మకారవటః||34||-

Adhikarana 19 (34-36) · Śloka 36

శుకాఖ్యాకోషవత్యోశ్చ మూలం మదన ఏవ చ | దేవదాలీఫలం చైవ దధ్నా పీత్వా విషం వమేత్ | సర్వమూషికదష్టానామేష యోగః సుఖావహః ||35|| ఫలం వచా దేవదాలీ కుష్ఠం గోభూత్రపేషితం | పూర్వకల్పేన యోజ్యాః స్యుః సర్వోందురువిషచ్ఛిదః ||36||

అపరావపి వమనయోగావాహ- శుకాఖ్యేత్యాది| కోషవతీ ఘోషకః| మూలమిత్యత్ర ఫలమిత్యన్యే| ఫలమిత్యాది| పూర్వకల్పేన దధ్నా లేహమిత్యర్థః||34-36||

Adhikarana 20 (37) · Śloka 37

విరేచనే త్రివృద్దంతీత్రిఫలాకల్క ఇష్యతే |37|

విరేచనమాహ- విరేచనే ఇత్యాది| దంతీస్థానే కేచిన్నీలీం పఠంతి|37|

Adhikarana 21 (37) · Śloka 38

శిరోవిరేచనే సారః శిరీషస్య ఫలాని చ ||37|| హితస్త్రికటుకాఢ్యశ్చ గోమయస్వరసోఽంజనే |38|

శిరోవిరేచనే ఇత్యాది| సారః శిరీషస్య, గయదాసస్తు శాలతమాలమధూకానామాహ| ఫలాని చేతి శిరీషస్యేతి సంబంధః| త్రికటుకాఢ్యః త్రికటుకోత్కట ఇత్యర్థః| ఏతచ్చ యోగాంతరం||37||-

Adhikarana 22 (38-40) · Śloka 40

కపిత్థగోమయరసౌ లిహ్యాన్మాక్షికసంయుతౌ ||38|| రసాంజనహరిద్రేంద్రయవకట్వీషు వా కృతం | ప్రాతః సాతివిషం కల్కం లిహ్యాన్మాక్షికసంయుతం ||39|| తండులీయకమూలేషు సర్పిః సిద్ధం పిబేన్నరః | ఆస్ఫోతమూలసిద్ధం వా పంచకాపిత్థమేవ వా ||40||

సంశమనయోగానాహ- కపిత్థేత్యాది| ప్రత్యేకం కపిత్థరసో గోమయరసశ్చ సమధుర్లేహః| రసాంజనేత్యాది| కట్వీ కటురోహిణీ| తండులీయకేత్యాది| కపిత్థఫలమూలపుష్పత్వక్పత్రకల్కకషాయసిద్ధం పంచకాపిత్థం ఘృతం సర్వమూషికవిషహరం||38-40||

Adhikarana 23 (41) · Śloka 41

మూషికాణాం విషం ప్రాయః కుప్యత్యభ్రేష్వనిర్హృతం | తత్రాప్యేష విధిః కార్యో యశ్చ దూషీవిషాపహః ||41||

ప్రశాంతకోపస్యాప్యవశ్యం వమనాదిశోధనం కరణీయమితి దర్శయన్నాహ- మూషికాణామిత్యాది| ఏష విధిః వమనవిరేచనశిరోవిరేచననయనాంజనాదిః| యశ్చ దూషీవిషాపహో విధిః సోఽప్యత్ర కార్యః; ఏతేన దూషీవిషతుల్యతా మూషికవిషస్యోక్తా||41||

Adhikarana 24 (42) · Śloka 42

స్థిరాణాం రుజతాం వాఽపి వ్రణానాం కర్ణికాం భిషక్ | పాటయిత్వా యథాదోషం వ్రణవచ్చాపి శోధయేత్ ||42||

ఇదానీమాఖువిషవ్రణే కర్ణికా భవంతి తథాఽన్యవిషదుష్టవ్రణేఽపి, తచ్చికిత్సాముద్దిశన్నాహ- స్థిరాణామిత్యాది| స్థైర్యేణ కఫాత్మకతా, రుజతామిత్యనేన వాతాత్మకతా వ్రణానాముక్తా| కర్ణికాం మాంసకర్ణీకం| పాటయిత్వా విదార్య, పాటయిత్వేత్యత్ర పాచయిత్వేతి కేచిత్, పాతయిత్వేత్యపరే| లాలనపుత్రకాదిమూషికజాతివిశేషజ్ఞానం నానాదేశీయలోకేభ్యోఽవగంతవ్యం||42||

Adhikarana 25 (43-45) · Śloka 46

శ్వశృగాలతరక్ష్వృక్షవ్యాఘ్రాదీనాం యదాఽనిలః | శ్లేష్మప్రదుష్టో ముష్ణాతి సంజ్ఞాం సంజ్ఞావహాశ్రితః ||43|| తదా ప్రస్రస్తలాంగూలహనుస్కంధోఽతిలాలవాన్ | అత్యర్థబధిరోఽంధశ్చ సోఽన్యోన్యమభిధావతి ||44|| తేనోన్మత్తేన దష్టస్య దంష్ట్రిణా సవిషేణ తు | సుప్తతా జాయతే దంశే కృష్ణం చాతిస్రవత్యసృక్ ||45|| దిగ్ధవిద్ధస్య లింగేన ప్రాయశశ్చోపలక్షితః |46|

ఇదానీం మూషకస్య చతుష్పదజరాయుజహింస్రత్వసామాన్యాచ్ఛ్వాదీనాం విషం లక్షణచికిత్సితైరుద్దిశన్నాహ- శ్వశృగాలతరక్ష్వృక్షేత్యాది| శ్వా కుక్కురః, శృగాలః ప్రసిద్ధః, తరక్షుః మృగశత్రుర్వ్యాఘ్రవిశేషః `జరఖ’ ఇతి లోకే, ఋక్షో భల్లూకోఽతిలోమశః `రీచ్ఛ’ ఇతి ప్రసిద్ధః; ఆదిశబ్దాద్వృకచిత్రకాదయో హింస్రాః పశవో గ్రాహ్యాః| శ్వాదీనాం యదాఽనిలో వాయుః శ్లేష్మప్రదుష్టః సన్, సంజ్ఞావహాశ్రితో సంజ్ఞావహస్రోతోగతః, సంజ్ఞాం సమ్యగ్జ్ఞానం, ముష్ణాతి హరతి| సమ్యగ్జ్ఞానహరణాచ్చ కీదృశో భవతీత్యాహ- తదేత్యాది| ప్రస్రస్తం స్థానచ్యుతం లాంగూలం బాలధిర్మేహనం వా హనుః స్కంధశ్చ యస్య సః; ప్రస్రస్తశబ్దో లాంగూలాదిభిః ప్రత్యేకం సంబంధనీయః| అతిలాలవాన్ అతిశయేన లాలాస్రావయుక్తః| అత్యర్థబధిరోఽంధశ్చ అతిశయేన బధిరోఽంధో వేత్యర్థః| అన్యోన్యమభిధావతి పరస్పరం దష్టుమభిధావతి| హనుస్కంధస్థానే `గలస్కంధ ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| `ప్రమూఢోఽన్యతమస్తేషాం ఖాదన్ విపరిధావతి’ ఇతి అత్ర ఉత్తరార్ధం కేచిత్ పఠంతి| ఏషాం మధ్యేఽన్యతమ ఏకతమః ప్రమూఢః సన్ ఖాదన్ విశేషేణ పరిధావతి| తేనోన్మత్తేన దష్టస్యేత్యాది| తేన దంష్ట్రిణా సవిషేణోన్మత్తేన దష్టస్య పురుషస్య దంశే సుప్తతా బాధిర్య జాయతే| ఉపలక్షితో యుక్త ఇత్యర్థః||43-45||-

Adhikarana 26 (46) · Śloka 47

యేన చాపి భవేద్దష్టస్తస్య చేష్టాం రుతం నరః ||46|| బహుశః ప్రతికుర్వాణః క్రియాహీనో వినశ్యతి |47|

అత్రైవారిష్టముద్దిశన్నాహ- యేన చాపి భవేదిత్యాది| చేష్టా క్రియా, రుతం శబ్దః, బహుశః అనేకవారం, ప్రతికుర్వాణః అనుకుర్వన్, క్రియాహీనః స్వకీయకాయాదివ్యాపారరహితః||46||-

Adhikarana 27 (47) · Śloka 48

దంష్ట్రిణా యేన దష్టశ్చ తద్రూపం యస్తు పశ్యతి ||47|| అప్సు వా యది వాఽఽదర్శేఽరిష్టం తస్య వినిర్దిశేత్ |48|

ఇదానీమపరమప్యరిష్టం నిర్దిశన్నాహ- దంష్ట్రిణా యేనేత్యాది| తద్దంష్ట్రిరూపదర్శనమరిష్టం మరణలక్షణం||47||-

Adhikarana 28 (48) · Śloka 49

త్రస్యత్యకస్మాద్యోఽభీక్ష్ణం దృష్ట్వా స్పృష్ట్వాఽపి వా జలం ||48|| జలత్రాసం తు విద్యాత్తం రిష్టం తదపి కీర్తితం |49|

పునరపరమప్యరిష్టం నిర్దిశన్నాహ- త్రస్యతీత్యాది| అకస్మాత్ జలత్రాసహేతుం వినా| అపిశబ్దాచ్ఛ్రుత్వాఽపి| జలత్రాసం జలత్రాసరోగం జానీయాత్తస్యేతి సంబంధః| రిష్టమిత్యాది| తదపి జలత్రసనమరిష్టం మరణలక్షణం కీర్తితం; ఏతచ్చారిష్టం దష్టస్య, అదష్టే జలత్రసనారిష్టస్య వక్ష్యమాణత్వాత్| అత్రార్థే తంత్రాంతరం,- “వ్యాధితేన శ్వాదినా దష్టస్య శ్లేష్మా ప్రకుపితశ్చేతోవాహినీర్ధమనీరనుప్రవిశ్య సంజ్ఞానాశమాపాదయతి సద్యః కాలాంతరాద్వా”; అవభృతే విశేషతః- “తతో నరః స్పృష్ట్వా దృష్ట్వా శ్రుత్వా వా జలం త్రస్యతి, తస్యాపి తదరిష్టం జానీయాత్” ఇతి| గయదాసస్తు `యది త్రస్యత్యదష్టోఽపి’ ఇత్యాది పఠతి||48||-

Adhikarana 29 (49) · Śloka 50

అదష్టో వా జలత్రాసీ న కథంచన సిధ్యతి ||49|| ప్రసుప్తోఽథోత్థితో వాఽపి స్వస్థస్త్రస్తో న సిధ్యతి |50|

ఏవమదష్టస్యాపి జలత్రాసోఽరిష్టమేవేతి దర్శయన్నాహ- అదష్ట ఇత్యాది| అస్మిన్నర్థే తంత్రాంతరం,- “అదష్టస్యాపి జంతోర్హి జలత్రాసో భవేద్యది| తస్య రిష్టం హి భిషజో బ్రువతే విషచింతకాః” ఇతి| జలం వినాఽపి జలత్రాసో జాయతే శ్లేష్మసంచయాత్| తథా చోక్తం,- “బుద్ధిస్థానం యదా శ్లేష్మా కేవలం ప్రతిపద్యతే| తదా బుద్ధౌ నిరుద్ధాయాం శ్లేష్మణాఽధిష్ఠితో నరః|జాగ్రత్ సుప్తోఽథవాఽఽత్మానం మజ్జంతమివ మన్యతే| సలిలే త్రస్యతి తదా జలత్రాసం తు తం విదుః|| శ్లేష్మఘ్నం తత్ర కర్తవ్యం శోధనం శమనాని చ| ఆహారస్య విధానేన యావత్ స ప్రకృతిం వ్రజేత్”- ఇతి| అయం జలత్రాసః కుపితకఫస్య భవతీతి రిష్టం న భవతి, అత ఏవాత్ర చికిత్సోపదేశః, దష్టస్య తు రిష్టమేవ| తథా స్వస్థస్య సుప్తస్య జాగ్రతో వా జలమంతరేణ త్రాసోఽరిష్టమేవేతి దర్శయన్నాహ- ప్రసుప్తోఽథోత్థితో వాఽపీత్యాది||49||-

Adhikarana 30 (50-52) · Śloka 53

దంశం విస్రావ్య తైర్దష్టే సర్పిషా పరిదాహితం ||50|| ప్రదిహ్యాదగదైః, సర్పిః పురాణం పాయయేత చ | అర్కక్షీరయుతం హ్యస్య దద్యాచ్చాపి విశోధనం ||51|| శ్వేతాం పునర్నవాం చాస్య దద్యాద్ధత్తూరకాయుతాం | పలలం తిలతైలం చ రూపికాయాః పయో గుడః ||52|| నిహంతి విషమాలర్కం మేఘవృందమివానిలః |53|

ఇదానీం చికిత్సావసరః- దంశం విస్రావ్యేత్యాది| విస్రావ్య నిష్పీడనేన స్రావయిత్వా బీజభూతస్య విషస్య నాశనార్థం, సర్పిషా దాహస్తు తచ్ఛేషనాశనార్థం| అగదైః మహాగదాదిభిః, ప్రదిహ్యాత్ లింపేత్| విస్రావితశోణితస్య వాతశమనార్థం బాహ్యమౌషధముద్దిశ్యాభ్యంతరముద్దిశన్నాహ- సర్పిరిత్యాది| విశోధనం విశోధనద్రవ్యం, తత్ర కఫాధిక్యే వమనద్రవ్యయుతం పిత్తాధిక్యే విరేచనద్రవ్యయుతమర్కక్షీరం దద్యాత్| జేజ్జటస్తు `అర్కక్షీరం ఘృతం వాఽస్య’ ఇతి పఠతి| అన్యే `దద్యాచ్ఛీర్షవిరేచనం’ ఇతి పఠంతి| శ్వేతామిత్యాది|- శ్వేతామితి పునర్నవావిశేషణం; అన్యే శ్వేతాం కటభీమాహుః| ధత్తూరకాయుతాం ధత్తూరమూలాన్వితాం| గయీ తు `ధత్తూరార్ధసమాయుతాం’ ఇతి పఠిత్వా, ధత్తూరమూలస్యార్ధేన యుతామితి వ్యాఖ్యానయతి| అన్యే తు ధత్తూరఫలసంయుతామిత్యాహుః||50-52||-

Adhikarana 31 (53-58) · Śloka 59

మూలస్య శరపుంఖాయాః కర్షం ధత్తూరకార్ధికం ||53|| తండులోదకమాదాయ పేషయేత్తండులైః సహ | ఉన్మత్తకస్య పత్రైస్తు సంవేష్ట్యాపూపకం పచేత్ ||54|| ఖాదేదౌషధకాలే తమలర్కవిషదూషితః | కరోతి శ్వవికారాంస్తు తస్మింజీర్యతి చౌషధే ||55|| వికారాః శిశిరే యాప్యా గృహే వారివివర్జితే | తతః శాంతవికారస్తు స్నాత్వా చైవాపరేఽహని ||56|| శాలిషష్టికయోర్భక్తం క్షీరేణోష్ణేన భోజయేత్ | దినత్రయే పంచమే వా విధిరేషోఽర్ధమాత్రయా ||57|| కర్తవ్యో భిషజాఽవశ్యమలర్కవిషనాశనః | కుప్యేత్ స్వయం విషం యస్య న స జీవతి మానవః ||58|| తస్మాత్ ప్రకోపయేదాశు స్వయం యావత్ ప్రకుప్యతి |59|

మూలమిత్యాది| ధత్తూరకార్ధికమితి ధత్తూరకజటాయాః కర్షార్ధం దేయం| ఉన్మత్తకస్య పత్రైస్త్విత్యాది| ధత్తూరకస్య సప్త పర్ణాని గ్రాహ్యాణి, తంత్రాంతరదర్శనాత్| తస్య భక్షితస్య జరణకాలే యోగప్రభవాదాతురః కుక్కురచేష్టా ఏవ కరోతి| ఔషధపరిణతికాలే యాంశ్చ వికారానాతురః కరోతి తేషు ప్రతీకారమాహ- వికారా ఇత్యాది| వికారా ఉన్మత్తశ్వాదిదష్టోత్పన్నాః| శిశిరే శీతలే వారివివర్జితే గృహే యాప్యాః శమనీయాః | తత ఇత్యాది| క్షీరేణోష్ణేన భోజయేదితి అన్నం గవ్యేనాజ్యే(జే)న వా భోజయేదితి గయదాసాచార్యః| ఏష విధిః శ్వేతాం పునర్నవామిత్యాదికః| అర్ధమాత్రయా ప్రాగుక్తమాత్రాతః| కస్మాదేష విధిః కార్యో దినత్రయే పంచమే వేత్యాహ- కుప్యేదిత్యాది||53-58||-

Adhikarana 32 (59-61) · Śloka 62

బీజరత్నౌషధీగర్భైః కుంభైః శీతాంబుపూరితైః ||59|| స్నాపయేత్తం నదీతీరే సమంత్రైర్వా చతుష్పథే | బలిం నివేద్య తత్రాపి పిణ్యాకం పలలం దధి ||60|| మాల్యాని చ విచిత్రాణి మాంసం పక్వామకం తథా | అలకాధిపతే యక్ష సారమేయగణాధిప ! ||61|| అలర్కజుష్టమేతన్మే నిర్విషం కురు మాచిరాత్ |62|

ఇదానీమలర్కవిషే భూతానుబంధో భవతీతి తచ్చికిత్సార్థం సవిధివైదికం మంత్రముద్దిశన్నాహ- బీజరత్నౌషధీత్యాది| తమలర్కజుష్టం అలర్కవిషజుష్టం| పిణ్యాకః తిలఖలీ, పలలః సస్నేహస్తిలకల్కః| అలకాయా నగర్యా అధిపతిః ధనదః, యక్షో దేవయోనిః, సారమేయగణాధిపః కుక్కురసమూహపతిః, తస్య సంబోధనే| అలకాధిపతిర్యక్ష ఏవ సారమేయగణాధిపతిః| అలర్కం ఉన్మత్తకుక్కురః||59-61||-

Adhikarana 33 (62) · Śloka 63

దద్యాత్ సంశోధనం తీక్ష్ణమేవం స్నాతస్య దేహినః ||62|| అశుద్ధస్య సురూఢేఽపి వ్రణే కుప్యతి తద్విషం |63|

దద్యాదిత్యాది||62||-

Adhikarana 34 (63-64) · Śloka 64

శ్వాదయోఽభిహితా వ్యాలా యేఽత్ర దంష్ట్రావిషా మయా ||63|| అతః కరోతి దష్టస్తు తేషాం చేష్టాం రుతం నరః | బహుశః ప్రతికుర్వాణో న చిరాన్మ్రియతే చ సః ||64||

ఇదానీమున్మత్తశ్వాదివిషం ప్రతిపాదయితుమున్మత్తవ్యాలానామున్మత్తతాసూచకశ్వప్రకారేణాభిహితత్వమాహ- శ్వాదయోఽభిహితా వ్యాలా ఇత్యాది| యేఽత్ర దంష్ట్రావిషా వ్యాలాః తే శ్వాదయః శ్వప్రకారా ఉన్మత్తశ్వసదృశా మయా ప్రతిపాదితాః, తే తు వాతపిత్తప్రకోపణదంశాసృక్కృష్ణత్వేన పురాణసర్పిఃపానేన చానుమితాః||63-64||

Adhikarana 35 (65) · Śloka 65

నఖదంతక్షతం వ్యాలైర్యత్కృతం తద్విమర్దయేత్ | సించేత్తైలేన కోష్ణేన తే హి వాతప్రకోపకాః ||65||

ఉన్మత్తశ్వాదిచికిత్సితం సహేతుకం దర్శయన్నాహ- నఖదంతక్షతమిత్యాది||65||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం కల్పస్థానే మూషికకల్పో నామ సప్తమోఽధ్యాయః ||7||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతటీకాయాం కల్పస్థానే సప్తమోఽధ్యాయః||7||