5. sarpadaṣṭaviṣacikitsitakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સર્પદષ્ટવિષચિકિત્સિતં કલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

સર્વૈરેવાદિતઃ સર્પૈઃ શાખાદષ્ટસ્ય દેહિનઃ | દંશસ્યોપરિ બધ્નીયાદરિષ્ટાશ્ચતુરઙ્ગુલે ||૩|| પ્લોતચર્માન્તવલ્કાનાં મૃદુનાઽન્યતમેન વૈ | ન ગચ્છતિ વિષં દેહમરિષ્ટાભિર્નિવારિતમ્ ||૪||

સર્પદષ્ટચિકિત્સિતં દ્વિવિધં સામાન્યં વિશિષ્ટં ચ; તત્ર સામાન્યમેવ પ્રથમં નિર્દિશન્નાહ- સર્વૈરિત્યાદિ| શાખા હસ્તપાદકમ્| અરિષ્ટા વસ્ત્રાદિભિર્મન્ત્રપુરસ્કૃતૈર્બન્ધઃ| પ્લોતેત્યાદિ| પ્લોતં વસ્ત્રં, ચર્માન્તં ચર્મૈકદેશઃ, વલ્કં વૃક્ષાદિત્વક્, મૃદુના કોમલેન, અન્યતમેન એકતમેન, પ્લોતેન ચર્માન્તેન વલ્કલેન વેત્યર્થઃ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

દહેદ્દંશમથોત્કૃત્ય યત્ર બન્ધો ન જાયતે | આચૂષણચ્છેદદાહાઃ સર્વત્રૈવ તુ પૂજિતાઃ ||૫||

અરિષ્ટામભિધાય દાહમુદ્દિશન્નાહ- દહેદિત્યાદિ| ઉત્કૃત્ય છિત્ત્વા| દહેદિતિ અત્ર `મણ્ડલિદંશં વર્જયિત્વા’ ઇતિ શેષઃ| ન જાયતે ન સમ્ભવતિ| સર્વત્રૈવ સર્વસ્મિન્ દેહે| પૂજિતાઃ શ્લાઘિતાઃ| દાહસ્ય પુનરુપાદાનમુત્કર્તનમન્તરેણાપિ દાહવિધાનાર્થમ્||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

પ્રતિપૂર્ય મુખં વસ્ત્રૈર્હિતમાચૂષણં ભવેત્ | સ દષ્ટવ્યોઽથવા સર્પો લોષ્ટો વાઽપિ હિ તત્ક્ષણમ્ ||૬||

પ્રતિપૂર્યેત્યાદિ| વસ્ત્રૈરિત્યુપલક્ષણં, તેન કૃષ્ણવલ્મીકમૃત્પાંશુનાઽપિ પ્રતિપૂર્યાચૂષણં હિતં, વિષહરત્વાદ્વલ્મીકસ્ય| સ દષ્ટવ્ય ઇત્યાદિ| દષ્ટેન પુરુષેણ હસ્તાભ્યામુપસઙ્ગૃહ્ય પુચ્છે વક્ત્રે ચ સર્પઃ સમ્યગ્ દષ્ટવ્યઃ, તદભાવે લોષ્ટો વા દષ્ટવ્યઃ| તદ્ભક્ષણં તુ તત્રૈવ સઙ્ક્રમણહેતુરિત્યર્થઃ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

અથ મણ્ડલિના દષ્ટં ન કથઞ્ચન દાહયેત્ | સ પિત્તબાહુલ્યવિષાદ્દંશો દાહાદ્વિસર્પતે ||૭||

કેનચિદ્દષ્ટે દાહનિષેધમાહ- અથ મણ્ડલિના દષ્ટમિત્યાદિ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

અરિષ્ટામપિ મન્ત્રૈશ્ચ બધ્નીયાન્મન્ત્રકોવિદઃ | સા તુ રજ્જ્વાદિભિર્બદ્ધા વિષપ્રતિકરી મતા ||૮||

ન કેવલં પ્લોતાદિભિઃ પરમરિષ્ટેત્યાહ- અરિષ્ટામિત્યાદિ| મન્ત્રકોવિદો મન્ત્રજ્ઞઃ પુરુષઃ| કેવલૈરપિ મન્ત્રૈરરિષ્ટાં બધ્નીયાત્| ન પરં મન્ત્રૈરેવારિષ્ટેત્યાહ- સા ત્વિત્યાદિ| સા પુનરરિષ્ટા મન્ત્રરહિતૈરપિ રજ્જ્વાદિભિર્બદ્ધા વિષપ્રતિકરી વિષપ્રતીકારહેતુઃ | એતેન મન્ત્રતન્ત્રાભ્યાં તુ વિષપ્રતીકારઃ||૮||

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

દેવબ્રહ્મર્ષિભિઃ પ્રોક્તા મન્ત્રાઃ સત્યતપોમયાઃ | ભવન્તિ નાન્યથા ક્ષિપ્રં વિષં હન્યુઃ સુદુસ્તરમ્ ||૯|| વિષં તેજોમયૈર્મન્ત્રૈઃ સત્યબ્રહ્મતપોમયૈઃ | યથા નિવાર્યતે ક્ષિપ્રં પ્રયુક્તૈર્ન તથૌષધૈઃ ||૧૦||

મન્ત્રસ્ય શક્તિં દર્શયન્નાહ- દેવબ્રહ્મર્ષિભિરિત્યાદિ| દેવર્ષિવિહિતત્વેન સત્યમયાઃ, બ્રહ્મર્ષિવિહિતત્વેન તપોમયાઃ| પ્રોક્તાઃ કથિતા ન તુ કૃતાઃ, મન્ત્રાણાં નિત્યત્વાત્| અન્યે તુ `સત્યબ્રહ્મતપોમયા’ ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયન્તિ- દેવા ઇન્દ્રાદયઃ, બ્રહ્મા સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ, ઋષયઃ દેવર્ષિ-બ્રહ્મર્ષિ-રાજર્ષયઃ| તત્ર દેવકૃતત્વેન સત્યપ્રત્યયાઃ, બ્રહ્મકૃતત્વેન બ્રહ્મમયાઃ, ત્રિવિધર્ષિકૃતત્વેન તપોમયાઃ; મન્ત્રાઃ કુરુકુલ્લાભેરુણ્ડાદયઃ પરતન્ત્રાભિહિતા ઇહ નોપદિષ્ટાઃ||૯-૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 12

મન્ત્રાણાં ગ્રહણં કાર્યં સ્ત્રીમાંસમધુવર્જિના | મિતાહારેણ શુચિના કુશાસ્તરણશાયિના ||૧૧|| ગન્ધમાલ્યોપહારૈશ્ચ બલિભિશ્ચાપિ દેવતાઃ | પૂજયેન્મન્ત્રસિદ્ધ્યર્થં જપહોમૈશ્ચ યત્નતઃ ||૧૨||

મન્ત્રગ્રહણવિધાનમાહ- મન્ત્રાણામિત્યાદિ| અત્ર મધુ મદ્યં ક્ષૌદ્રં ચોભયમપિ વર્જનીયમ્| યતાહારેણ સંયતાહારેણ હવિષ્યૈકાહારેણેત્યર્થઃ| શુચિના બાહ્યાભ્યન્તરપવિત્રેણ| માલ્યં માલા, ઉપહારો ધૂપદીપાદિકં પૂજોપકરણં, બલિઃ સપશુનૈવૈદ્યમ્| હોમશ્ચેતિ ચકારેણ ધ્યાનેનાપીત્યનુક્તં સમુચ્ચીયતે||૧૧||૧૨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 13

મન્ત્રાસ્ત્વવિધિના પ્રોક્તા હીના વા સ્વરવર્ણતઃ | યસ્માન્ન સિદ્ધિમાયાન્તિ તસ્માદ્યોજ્યોઽગદક્રમઃ ||૧૩||

વિધિહીનગૃહીતસ્ય હીનસ્વરાદેર્વા મન્ત્રસ્યાસિદ્ધાવગદક્રમો યોજ્ય ઇત્યાહ- મન્ત્રાસ્ત્વિત્યાદિ| અવિધિના સ્ત્રીમાંસમધુવર્જનાદિવિધિં વિના; પ્રોક્તા `ગુરુણા’ ઇતિ શેષઃ||૧૩||

Adhikarana 10 (14-16) · Śloka 16

સમન્તતઃ સિરા દંશાદ્વિધ્યેત્તુ કુશલો ભિષક્ | શાખાગ્રે વા લલાટે વા વ્યધ્યાસ્તા વિસૃતે વિષે ||૧૪|| રક્તે નિર્હ્રિયમાણે તુ કૃત્સ્નં નિર્હ્રિયતે વિષમ્ | તસ્માદ્વિસ્રાવયેદ્રક્તં સા હ્યસ્ય પરમા ક્રિયા ||૧૫|| સમન્તાદગદૈર્દંશં પ્રચ્છયિત્વા પ્રલેપયેત્ | ચન્દનોશીરયુક્તેન વારિણા પરિષેચયેત્ ||૧૬||

યતો રક્તમેવ પ્રાપ્ય વિષં વિકારકાર્યતસ્તદપકર્ષણાયાહ- સમન્તત ઇત્યાદિ| સમન્તતઃ સર્વત્ર| વાશબ્દોઽત્ર સમુચ્ચયાર્થે| વિસૃતે પ્રસૃતે| પ્રલેપયેદ્ રક્તસેચનાવશિષ્ટવિપ્રશમાય મહાગદાદિભિઃ| ચન્દનેત્યાદિ| ચન્દનોશીરક્વાથેનેત્યર્થઃ, અન્યે તુ ચન્દનોશીરકલ્કમિશ્રિતજલેનેત્યાહુઃ||૧૪-૧૬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 18

પાયયેતાગદાંસ્તાંસ્તાન્ ક્ષીરક્ષૌદ્રઘૃતાદિભિઃ | તદલાભે હિતા વા સ્યાત્ કૃષ્ણા વલ્મીકમૃત્તિકા ||૧૭|| કોવિદારશિરીષાર્કકટભીર્વાઽપિ ભક્ષયેત્ |૧૮|

પાયયેતેત્યાદિ| રક્તાવસેચનપૂર્વં હૃદયાવરણાર્થં તાંસ્તાન્ મહાગદાદીનક્ષમાત્રાપરિમિતાન્ ક્ષીરાદિભિર્યથાદોષં પાતું પ્રયોજયેત્| આદિશબ્દાદ્દધિતક્રયોર્ગ્રહણમ્| કોવિદારઃ કાઞ્ચનારઃ| કટભી શ્વેતસ્યન્દઃ||૧૭||-

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 19

ન પિબેત્તૈલકૌલત્થમદ્યસૌવીરકાણિ ચ ||૧૮|| દ્રવમન્યત્તુ યત્કિઞ્ચિત્ પીત્વા પીત્વા તદુદ્વમેત્ | પ્રાયો હિ વમનેનૈવ સુખં નિર્હ્રિયતે વિષમ્ ||૧૯||

વિષે કાનપિ દ્રવાન્ નિરસ્યન્નાહ- ન પિબેત્તૈલકૌલત્થેત્યાદિ| કુલત્થાનામયં કૌલત્થો યૂષઃ, સૌવીરકં કાઞ્જિકમ્||૧૮-૧૯||

Adhikarana 13 (20-23) · Śloka 24

ફણિનાં વિષવેગે તુ પ્રથમે શોણિતં હરેત્ | દ્વિતીયે મધુસર્પિર્ભ્યાં પાયયેતાગદં ભિષક્ ||૨૦|| નસ્યકર્માઞ્જને યુઞ્જ્યાત્તૃતીયે વિષનાશને | વાન્તં ચતુર્થે પૂર્વોક્તાં યવાગૂમથ દાપયેત્ ||૨૧|| શીતોપચારં કૃત્વાઽઽદૌ ભિષક્ પઞ્ચમષષ્ઠયોઃ | પાયયેચ્છોધનં તીક્ષ્ણં યવાગૂં ચાપિ કીર્તિતામ્ ||૨૨|| સપ્તમે ત્વવપીડેન શિરસ્તીક્ષ્ણેન શોધયેત્ | તીક્ષ્ણમેવાઞ્જનં દદ્યાત્, તીક્ષ્ણશસ્ત્રેણ મૂર્ધ્નિ ચ ||૨૩|| કૃત્વા કાકપદં ચર્મ સાસૃગ્વા પિશિતં ક્ષિપેત્ |૨૪|

અત ઊર્ધ્વં દર્વીકરાદિવેગવિશેષેણ વૈશેષિકં ચિકિત્સિતમાહ- ફણિનામિત્યાદિ| શોણિતં હરેદિતિ સિરયા પ્રચ્છન્નેન શૃઙ્ગેણ વા| અગદં દર્વીકરવિષોદિતમ્| વાન્તં ચતુર્થ ઇત્યાદિ| વમન મિહ સાર્વકાર્મિકાદિભિરગદૈઃ| પૂર્વોક્તાં યવાગૂમિતિ સ્થાવરવિષવિષયે કૃતવમનાદિકર્મણાં કોશાતક્યાદિદ્રવ્યૈઃ કૃતામન્નસંસર્જનાર્થમ્| એવં પઞ્ચમષષ્ઠયોઃ શોધને કૃતેઽન્નસંસર્જનાર્થં કીર્તિતાં યવાગૂમ્| સપ્તમે તુ પ્રત્યાખ્યાયાવપીડનાદિકમ્||૨૦-૨૩||-

Adhikarana 14 (24-27) · Śloka 27

પૂર્વે મણ્ડલિનાં વેગે દર્વીકરવદાચરેત્ ||૨૪|| અગદં મધુસર્પિર્ભ્યાં દ્વિતીયે પાયયેત ચ | વામયિત્વા યવાગૂં ચ પૂર્વોક્તામથ દાપયેત્ ||૨૫|| તૃતીયે શોધિતં તીક્ષ્ણૈર્યવાગૂં પાયયેદ્ધિતામ્ | ચતુર્થે પઞ્ચમે ચાપિ દર્વીકરવદાચરેત્ ||૨૬|| કાકોલ્યાદિર્હિતઃ ષષ્ઠે પેયશ્ચ મધુરોઽગદઃ | હિતોઽવપીડે ત્વગદઃ સપ્તમે વિષનાશનઃ ||૨૭||

પૂર્વે મણ્ડલિનામિત્યાદિ| પૂર્વે મણ્ડલિનાં વેગે દર્વીકરવદિત્યનેનાતિદિષ્ટં શોણિતમોક્ષણં જલૌકાભિઃ| અગદં મણ્ડલિવિષોદિતમેવ| દ્વિતીયે વામયિત્વેતિ વમનદ્રવ્યક્વાથેન| શોધિતં વિરિક્તં, તીક્ષ્ણૈઃ વિરેચનદ્રવ્યૈઃ| પેયશ્ચેત્યત્ર ચકારેણ શોધનં તીક્ષ્ણમપિ સમુચ્ચીયતે| મધુરોઽગદ ઇતિ મહાગદાદિષુ યોઽતીક્ષ્ણઃ સ પેયઃ| સપ્તમે વેગે પ્રત્યાખ્યાય વિષપ્રત્યનીકાગદાવપીડેનોપચરેત્||૨૪-૨૭||

Adhikarana 15 (28-29) · Śloka 30

પૂર્વે રાજિમતાં વેગેઽલાબુભિઃ શોણિતં હરેત્ | અગદં મધુસર્પિર્ભ્યાં સંયુક્તં પાયયેત ચ ||૨૮|| વાન્તં દ્વિતીયે ત્વગદં પાયયેદ્વિષનાશનમ્ | તૃતીયાદિષુ ત્રિષ્વેવં વિધિર્દાર્વીકરો હિતઃ ||૨૯|| ષષ્ઠેઽઞ્જનં તીક્ષ્ણતમમવપીડશ્ચ સપ્તમે |૩૦|

પૂર્વે રાજિમતામિત્યાદિ| અવપીડોઽત્ર સાર્વકાર્મિકાગદેન| અવપીડશ્ચેતિ ચકારેણ નષ્ટસઞ્જ્ઞવિધાનં વક્ષ્યમાણં સૂચ્યતે|||૨૮-૨૯||-

Adhikarana 16 (30) · Śloka 31

ગર્ભિણીબાલવૃદ્ધાનાં સિરાવ્યધનવર્જિતમ્ ||૩૦|| વિષાર્તાનાં યથોદ્દિષ્ટં વિધાનં શસ્યતે મૃદુ |૩૧|

ચિકિત્સિતસ્ય ક્વચિદેવ કઞ્ચિદ્વિશેષમુદ્દિશન્નાહ- ગર્ભિણીત્યાદિ||૩૦||-

Adhikarana 17 (31) · Śloka 33

રક્તાવસેકાઞ્જનાનિ નરતુલ્યાન્યજાવિકે ||૩૧|| ત્રિગુણં મહિષે સોષ્ટ્રે ગવાશ્વે દ્વિગુણં તુ તત્ | ચતુર્ગુણં તુ નાગાનાં,... |૩૩|

સપ્તવેગપ્રસઙ્ગેન પશુવેગવિશેષસ્યોક્તત્વાચ્ચિકિત્સિતે માત્રાયાં વિશેષમુદ્દિશન્નાહ- રક્તેત્યાદિ| રક્તાવસેકસ્ય મહતી માત્રા પ્રસ્થપ્રમાણા; પ્રસ્થશ્ચાત્ર સાર્ધત્રયોદશપલપ્રમાણઃ||૩૧||-

Adhikarana 18 (32-33) · Śloka 33

...કેવલં સર્વપક્ષિણામ્ ||૩૨|| પરિષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચ સુશીતાનવચારયેત્ | માષકં ત્વઞ્જનસ્યેષ્ટં દ્વિગુણં નસ્યતો હિતમ્ | પાને ચતુર્ગુણં પથ્યં વમનેઽષ્ટગુણં પુનઃ ||૩૩||

પક્ષિણાં ચિકિત્સિતમુદ્દિશન્નાહ- કેવલમિત્યાદિ| પરિષેકપ્રદેહૌ કેવલં નરવિષહરદ્રવ્યેણ કાર્યૌ, નતુ રક્તાવસેકાઞ્જનાનીત્યર્થઃ| અઞ્જનાદીનાં પ્રમાણમાહ- માષકમિત્યાદિ| ઇદમઞ્જનાદિપ્રમાણં ગયદાસજેજ્જટાભ્યામઙ્ગીકૃતમ્| વયં તુ વૃદ્ધવાગ્ભટોક્તસુશ્રુતોક્તવાક્યદર્શનાદઞ્જનાદિષુ વિષવિષયે મહતીં માત્રાં મન્યામહે| તથા ચ તયોર્વાક્યમ્,- “ગુલ્મોદાવર્તવીસર્પસર્પદંશાભિપીડિતૈઃ| ઉન્મત્તૈઃ કૃચ્છ્રમૂત્રૈશ્ચ મહતી શીઘ્રમેવ સા”- ઇતિ; સુશ્રુતે ચ,- “અહોરાત્રાદસન્દુષ્ટા યા માત્રા પરિજીર્યતિ| સા ચ કુષ્ઠવિષોન્માદગ્રહાપસ્મારનાશિની”- ઇતિ; તન્ત્રાન્તરેઽપિ- “વિષજુષ્ટહતા યે ચ કાસશ્વાસહતાશ્ચ યે| તરુણા બલવન્તશ્ચ વામયેદુત્તમેન તાન્”- ઇતિ| એતદુદ્દેશેન કલ્કાદીનાં મહત્યા માત્રયાઽત્ર યુક્તિરવસીયતે| મહત્યા માત્રયા ચ કલ્કમોદકચૂર્ણાનાં પલં માત્રાપ્રમાણમ્| તથા ચ,- કલ્કમોદકચૂર્ણાનાં કર્ષ(પલ)મદ્યાચ્ચ લેહતઃ| કર્ષદ્વયં પલં વાઽપિ વયોરોગાગ્ન્યપેક્ષયા”- ઇતિ| ક્વાથસ્ય પલચતુષ્ટયં પ્રમાણં; તથા ચ- “ક્વાથદ્રવ્યપલે વારિ દ્વિરષ્ટગુણમિષ્યતે| ચતુર્ભાગાવશેષં તુ પેયં પલચતુષ્ટયમ્”- ઇતિ| વમનવિષયે ક્વાથસ્ય નવ પ્રસ્થાઃ પ્રમાણં; તથા ચ, “નવ પ્રસ્થા તુ જ્યેષ્ઠા સ્યાન્મધ્યમા ષટ્ પ્રકીર્તિતા| નિષ્ક્વાથસ્ય ત્રયઃ પ્રસ્થા માગધાસ્તુ કનીયસી”- ઇતિ| વમનવિષયે કલ્કસ્ય પલત્રયં પ્રમાણમ્| તથા ચ,- “ત્રિપલં જ્યેષ્ઠમાખ્યાતં કનીયસ્તુ પલં ભવેત્| મધ્યમં દ્વે પલે વિદ્યાદિતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ”- ઇતિ| નસ્યાઞ્જનયોશ્ચ માત્રા નસ્યાઞ્જનવિધાવેવ યા મહતી પ્રતિપાદિતેતિ||૩૨-૩૩||

Adhikarana 19 (34) · Śloka 34

દેશપ્રકૃતિસાત્મ્યર્તુવિષવેગબલાબલમ્ | પ્રધાર્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા તતઃ કર્મ સમાચરેત્ ||૩૪||

દેશેત્યાદિ| દેશો ભૂમિઃ આતુરશ્ચ; તત્ર ભૂદેશઃ અશ્વત્થદેવતાયતનશ્મશાનાદિકઃ, આતુરશરીરે ચ મર્મદેશઃ; પ્રકૃતિઃ કાયિકી માનસી ચ; તત્ર કાયિકી વાતાદિકૃતા, માનસી ચ સત્ત્વદિજા| પ્રધાર્ય આલોચ્ય, બુદ્ધ્યા નિપુણં યથા ભવત્યેવં કર્મ સમાચરેત્||૩૪||

Adhikarana 20 (35) · Śloka 35

વેગાનુપૂર્વ્યા કર્મોક્તમિદં વિષવિનાશનમ્ | કર્માવસ્થાવિશેષેણ વિષયોરુભયોઃ શૃણુ ||૩૫||

વેગાનુપૂર્વ્યેત્યાદિ| વેગાનુપૂર્વ્યા વેગાનામનુક્રમેણેત્યર્થઃ| ઉભયોઃ સ્થાવરજઙ્ગમયોઃ||૩૫||

Adhikarana 21 (36) · Śloka 36

વિવર્ણે કઠિને શૂને સરુજેઽઙ્ગે વિષાન્વિતે | તૂર્ણં વિસ્રવણં કાર્યમુક્તેન વિધિના તતઃ ||૩૬||

વિવર્ણે ઇત્યાદિ| તૂર્ણં ત્વરિતમ્| વિસ્રાવણં રક્તમોક્ષણમ્||૩૬||

Adhikarana 22 (37) · Śloka 37

ક્ષુધાર્તમનિલપ્રાયં તદ્વિષાર્તં સમાહિતઃ | પાયયેત રસં સર્પિઃ શુક્તં ક્ષૌદ્રં તથા દધિ ||૩૭||

ક્ષુધાર્તમિત્યાદિ| તદ્વિષાર્તમિતિ વાતાધિકવિષવેદનાર્તમ્| અત્ર માંસરસાદિપાનં વિષવેગપ્રાપ્તૌ સત્યાં સુખેન વમનાર્થમ્||૩૭||

Adhikarana 23 (38) · Śloka 38

તૃડ્દાહઘર્મસમ્મોહે પૈત્તં પૈત્તવિષાતુરમ્ | શીતૈઃ સંવાહનસ્નાનપ્રદેહૈઃ સમુપાચરેત્ ||૩૮||

તૃડ્દાહેત્યાદિ| ઘર્મ ઇત્યુષ્ણકાલે, સમ્મોહે મૂર્ચ્છાયામ્| પૈત્તં પિત્તપ્રકૃતિમ્| પૈત્તં પિત્તજનકં વિષમ્| સંવાહનં સુખકરઃ સ્પર્શઃ| પ્રદેહઃ પ્રલેપઃ||૩૮||

Adhikarana 24 (39) · Śloka 39

શીતે શીતપ્રસેકાર્તં શ્લૈષ્મિકં કફકૃદ્વિષમ્ | વામયેદ્વમનૈસ્તીક્ષ્ણૈસ્તથા મૂર્ચ્છામદાન્વિતમ્ ||૩૯||

કફવિષાતુરસ્ય ચિકિત્સામાહ- શીતે ઇત્યાદિ| શીતે શીતકાલે| શ્લૈષ્મિકં પુરુષમ્||૩૯||

Adhikarana 25 (40) · Śloka 40

કોષ્ઠદાહરુજાધ્માનમૂત્રસઙ્ગરુગન્વિતમ્ | વિરેચયેચ્છકૃદ્વાયુસઙ્ગપિત્તાતુરં નરમ્ ||૪૦||

આમાશયગતસ્ય કફસ્ય વમનમુદ્દિશ્ય પચ્યમાનપક્વાશયગતયોઃ પિત્તવાતયોર્વિરેચનશબ્દેન વિરેકબસ્તી નિર્દિશન્નાહ- કોષ્ઠેત્યાદિ| કોષ્ઠદાહાદૌ તુ વિરેચનશબ્દો વિરેચન એવ વર્તતે||૪૦||

Adhikarana 26 (41) · Śloka 41

શૂનાક્ષિકૂટં નિદ્રાર્તં વિવર્ણાવિલલોચનમ્ | વિવર્ણં ચાપિ પશ્યન્તમઞ્જનૈઃ સમુપાચરેત્ ||૪૧||

શૂનાક્ષિકૂટમિત્યાદિ| અક્ષિકૂટો ભ્રુવોરધોભાગઃ| આવિલં દૂષિકાસ્રાભ્યાં મલિનં, વિવર્ણં વિવિધવર્ણમ્||૪૧||

Adhikarana 27 (42-49) · Śloka 50

શિરોરુગ્ગૌરવાલસ્યહનુસ્તમ્ભગલગ્રહે | શિરો વિરેચયેત્ ક્ષિપ્રં મન્યાસ્તમ્ભે ચ દારુણે ||૪૨|| નષ્ટસઞ્જ્ઞં વિવૃત્તાક્ષં ભગ્નગ્રીવં વિરેચનૈઃ | ચૂર્ણૈઃ પ્રધમનૈસ્તીક્ષ્ણૈર્વિષાર્તં સમુપાચરેત્ ||૪૩|| તાડયેચ્ચ સિરાઃ ક્ષિપ્રં તસ્ય શાખાલલાટજાઃ | તાસ્વપ્રસિચ્યમાનાસુ મૂર્ધ્નિ શસ્ત્રેણ શસ્ત્રવિત્ ||૪૪|| કુર્યાત્ કાકપદાકારં વ્રણમેવં સ્રવન્તિ તાઃ | સરક્તં ચર્મ માંસં વા નિક્ષિપેચ્ચાસ્ય મૂર્ધનિ ||૪૫|| ચર્મવૃક્ષકષાયં વા કલ્કં વા કુશલો ભિષક્ | વાદયેચ્ચાગદૈર્લિપ્ત્વા દુન્દુભીંસ્તસ્ય પાર્શ્વયોઃ ||૪૬|| લબ્ધસઞ્જ્ઞં પુનશ્ચૈનમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધયેત્ | નિઃશેષં નિર્હરેચ્ચૈવં વિષં પરમદુર્જયમ્ ||૪૭|| અલ્પમપ્યવશિષ્ટં હિ ભૂયો વેગાય કલ્પતે | કુર્યાદ્વા સાદવૈવર્ણ્યજ્વરકાસશિરોરુજઃ ||૪૮|| શોફશોષપ્રતિશ્યાયતિમિરારુચિપીનસાન્ | તેષુ ચાપિ યથાદોષં પ્રતિકર્મ પ્રયોજયેત્ ||૪૯|| વિષાર્તોપદ્રવાંશ્ચાપિ યથાસ્વં સમુપાચરેત્ |૫૦|

નષ્ટસઞ્જ્ઞમિત્યાદિ| વિવૃતાક્ષં વ્યાવર્તિતનેત્રમ્| સરક્તમિતિ| સરક્તં હિ માંસાદિકં શિરસિ નિક્ષિપ્તં વિષસઙ્ક્રામણં ભવતિ| ચર્મવૃક્ષઃ પૂર્વદેશે નૌવૃક્ષઃ| કષાયોઽત્ર નિર્યાસઃ| અસાવપિ પ્રયોગો વિષસઙ્ક્રમણહેતુઃ| દુન્દુભીન્ નિઃસ્વાનાન્| એવં ચ પરમદુર્જયં વિષં નિર્હરેત્; કુત ઇત્યાહ- અલ્પમિત્યાદિ| ભૂયઃ પુનરપિ વેગાય કલ્પતે વેગાર્થં ભવતિ| સાદઃ અઙ્ગગ્લાનિઃ| પ્રતિશ્યાયસ્થાને જેજ્જટાચાર્યઃ સ્તૈમિત્યં પઠતિ, અત્ર સ્તૈમિત્યં નિશ્ચલતા||૪૨-૪૯||-

Adhikarana 28 (50) · Śloka 51

અથારિષ્ટાં વિમુચ્યાશુ પ્રચ્છયિત્વાઽઙ્કિતં તયા ||૫૦|| દહ્યાત્તત્ર વિષં સ્કન્નં ભૂયો વેગાય કલ્પતે |૫૧|

અરિષ્ટાસ્થાપનબન્ધનવિષદૂષિતશોણિતસ્ય ચિકિત્સાં દૂષ્યવિષપ્રત્યનીકામુદ્દિશન્નાહ- અથારિષ્ટામિત્યાદિ| અથ અનન્તરમ્| તયા અઙ્કિતં દેશં પ્રચ્છયિત્વા દિહ્યાત્ `અગદૈઃ’ ઇતિ શેષઃ; અન્યથા તત્ર વિષં સ્કન્નં સ્ત્યાનીભૂતં ભૂયો વેગાય કલ્પતે પુનર્વેગાર્થં પ્રાદુર્ભવતીત્યર્થઃ||૫૦||-

Adhikarana 29 (51-54) · Śloka 54

એવમૌષધિભિર્મન્ત્રૈઃ ક્રિયાયોગૈશ્ચ યત્નતઃ ||૫૧|| વિષે હૃતગુણે દેહાદ્યદા દોષઃ પ્રકુપ્યતિ | તદા પવનમુદ્વૃત્તં સ્નેહાદ્યૈઃ સમુપાચરેત્ ||૫૨|| તૈલમત્સ્યકુલત્થામ્લવર્જ્યૈર્વિષહરાયુતૈઃ | પિત્તજ્વરહરૈઃ પિત્તં કષાયસ્નેહબસ્તિભિઃ ||૫૩|| કફમારગ્વધાદ્યેન સક્ષૌદ્રેણ ગણેન તુ | શ્લેષ્મઘ્નૈરગદૈશ્ચૈવ તિક્તૈ રૂક્ષૈશ્ચ ભોજનૈઃ ||૫૪||

એવમિત્યાદિ| ઔષધિભિઃ મહાગદાદિનિર્દિષ્ટાભિઃ, મન્ત્રૈઃ કુરુકુલ્લાદિનિર્દિષ્ટૈઃ, ક્રિયાયોગૈઃ દૂષ્યભૂતશોણિતહરબહિઃપરિમાર્જનસેચનાલેપનાદિભિઃ; તથૈવાન્તઃપરિમાર્જનૈર્વમનવિરેચનાસ્થાપનશિરોવિરેચનાખ્યૈઃ| વિષે હૃતગુણે અપહૃતવિષાદજનનતીક્ષ્ણાદિગુણે| દોષઃ અનિલાદિઃ| ઉદ્વૃત્તમ્ ઉચ્ચલિતં પરસ્થાનમિતિ યાવત્| સ્નેહાદ્યૈરિતિ આદ્યશબ્દાન્મૃદુસંશોધનસ્વાદુભોજનાઙ્ગવિમર્દનાદિભિઃ| પિત્તજ્વરહરૈરિત્યાદિ સમુપાચરેદિત્યનુવર્તતે| કફમારગ્વધાદ્યેનેત્યાદિ||૫૧-૫૪||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

વૃક્ષપ્રપાતવિષમપતિતં મૃતમમ્ભસિ | ઉદ્બદ્ધં ચ મૃતં સદ્યશ્ચિકિત્સેન્નષ્ટસઞ્જ્ઞવત્ ||૫૫||

વૃક્ષેત્યાદિ| પ્રપાતો નદીતટાદિઃ, વિષમો નિમ્નોન્નતપ્રદેશઃ, વૃક્ષાદિપતિતં પ્રાણિનં; મૃતમમ્ભસિ અમ્ભસિ મૃતં, ઉદ્બદ્ધમુલ્લમ્બિતં ચ મૃતં, સદ્યો ઝટિતિ, નષ્ટસઞ્જ્ઞવચ્ચિકિત્સેત્| તત્ર મૃતશબ્દો મૃત્યુસમીપે વર્તમાનો ગૃહ્યતે; ન પુનર્મૃત એવ, તસ્ય નિષ્ફલચિકિત્સિતત્વાત્| કેચિદાચાર્યા અમું પાઠં ન મન્યન્તે, યે તુ મન્યન્તે તન્મતાનુસારેણ લિખિતોઽયમિત્યદોષઃ||૫૫||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

ગાઢં બદ્ધેઽરિષ્ટયા પ્રચ્છિતે વા તીક્ષ્ણૈર્લેપૈસ્તદ્વિધૈર્વાઽવશિષ્ટૈઃ | શૂને ગાત્રે ક્લિન્નમત્યર્થપૂતિ જ્ઞેયં માંસં તદ્વિષાત્ પૂતિ કષ્ટમ્ ||૫૬||

ગાઢમિત્યાદિ| ગાઢમરિષ્ટયા બદ્ધે, અથવા પ્રચ્છિતે, તીક્ષ્ણૈર્લેપૈસ્તદ્વિધૈઃ શરીરવર્તિભિઃ, અવશિષ્ટૈઃ અનુદ્ધૃતૈઃ, જ્ઞેયં જ્ઞાતવ્યં, તન્માંસં , વિષાત્ પૂતિ પૂતિસઞ્જ્ઞકં, કષ્ટં કૃચ્છ્રસાધ્યમ્||૫૬||

Adhikarana 32 (57) · Śloka 58

સદ્યો વિદ્ધં નિસ્રવેત્ કૃષ્ણરક્તં પાકં યાયાદ્દહ્યતે ચાપ્યભીક્ષ્ણમ્ | કૃષ્ણીભૂતં ક્લિન્નમત્યર્થપૂતિ શીર્ણં માંસં યાત્યજસ્રં ક્ષતાચ્ચ ||૫૭|| તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા ભ્રાન્તિદાહૌ જ્વરશ્ચ યસ્ય સ્યુસ્તં દિગ્ધવિદ્ધં વ્યવસ્યેત્ |૫૮|

સદ્યો વિદ્ધમિત્યાદિ| અભીક્ષ્ણં પુનઃ પુનઃ, ક્લિન્નમ્ આર્દ્રીભૂતં, અત્યર્થં પૂતિ અતિશયેન દુર્ગન્ધં, શીર્ણં શટિતમ્, અજસ્રમ્ અનવરતં, ભ્રાન્તિઃ વસ્તૂનામન્યથા પ્રતીતિઃ, સ્યુઃ ભવેયુઃ, દિગ્ધવિદ્ધં વિષલિપ્તબાણતાડિતં, વ્યવસ્યેત્ જાનીયાત્||૫૭||-

Adhikarana 33 (58) · Śloka 59

પૂર્વોદ્દિષ્ટં લક્ષણં સર્વમેતજ્જુષ્ટં યસ્યાલં વિષેણ વ્રણાઃ સ્યુઃ ||૫૮|| લૂતાદષ્ટા દિગ્ધવિદ્ધા વિષૈર્વા જુષ્ટા પ્રાયસ્તે વ્રણાઃ પૂતિમાંસાઃ |૫૯|

પૂર્વોદ્દિષ્ટમિત્યાદિ| યસ્ય પ્રાણિનોઽલમત્યર્થં શત્રૂણામવચારિતેન વિષેણ જુષ્ટા વ્રણાઃ સ્યુર્ભવેયુઃ, તસ્ય એતત્ સર્વં પૂર્વોદ્દિષ્ટં લક્ષણં ભવતિ; કુત ઇત્યાહ- લૂતાદષ્ટા ઇત્યાદિ| યે વ્રણા લૂતાદષ્ટદિગ્ધવિદ્ધાદયસ્તે પ્રાયઃ પૂતિમાંસા ભવન્તીત્યર્થઃ||૫૮||-

Adhikarana 34 (59-60) · Śloka 60

તેષાં યુક્ત્યા પૂતિમાંસાન્યપોહ્ય વાર્યોકોભિઃ શોણિતં ચાપહૃત્ય ||૫૯|| હૃત્વા દોષાન્ ક્ષિપ્રમૂર્ધ્વં ત્વધશ્ચ સમ્યક્ સિઞ્ચેત્ ક્ષીરિણાં ત્વક્કષાયૈઃ | અન્તર્વસ્ત્રં દાપયેચ્ચ પ્રદેહાન્ શીતૈર્દ્રવ્યૈરાજ્યયુક્તૈર્વિષઘ્નૈઃ ||૬૦||

એષાં પૂર્વોક્તાનાં ચિકિત્સામાહ- તેષામિત્યાદિ| વાર્યોકોભિઃ જલૌકોભિરિત્યર્થઃ| ક્ષીરિણાં ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષગર્દભાણ્ડાનામ્| શીતૈરિત્યાદિ| શીતવીર્યસ્પર્શૈર્વિષઘ્નૈઃ પિત્તવિસર્પોક્તૈરિત્યર્થઃ| આજ્યમિશ્રૈઃ શતધૌતઘૃતયુક્તૈઃ||૫૯-૬૦||

Adhikarana 35 (61) · Śloka 61

ભિન્ને ત્વસ્થ્ના દુષ્ટજાતેન કાર્યઃ પૂર્વો માર્ગઃ પૈત્તિકે યો વિષે ચ |૬૧|

ભિન્ને ઇત્યાદિ| દુષ્ટજાતેન દુષ્ટજીવસમ્ભૂતેન અસ્થિવિષાણામસ્થ્નેત્યર્થઃ| અસ્થ્ના દુષ્ટજાતેનેત્યુપલક્ષણં, તેન તત્સદૃશશકૃન્મૂત્રશુક્રસ્પર્શપર્દનગુદાસ્થિશૂકશવૈઃ સવિષકણ્ટકૈર્વૃશ્ચિકકણ્ટકૈશ્ચ કૃતે વ્રણે| પૂર્વો માર્ગઃ અનન્તરોક્તઃ `તેષાં યુક્ત્યા પૂતિમાંસાન્યપોહ્ય’ ઇત્યાદિકઃ; ન પરં દુષ્ટાસ્થ્યાદિભિર્ભિન્ને વ્રણે પૂર્વો માર્ગઃ અનન્તરોક્તોઽપિ યો વ્રણસ્તસ્મિન્નપિ પૂર્વો માર્ગઃ કાર્યઃ|૬૧|-

Adhikarana 36 (61-62) · Śloka 63

ત્રિવૃદ્વિશલ્યે મધુકં હરિદ્રે રક્તા નરેન્દ્રો લવણશ્ચ વર્ગઃ ||૬૧|| કટુત્રિકં ચૈવ સુચૂર્ણિતાનિ શૃઙ્ગે નિદધ્યાન્મધુસંયુતાનિ | એષોઽગદો હન્તિ વિષં પ્રયુક્તઃ પાનાઞ્જનાભ્યઞ્જનનસ્યયોગૈઃ ||૬૨|| અવાર્યવીર્યો વિષવેગહન્તા મહાગદો નામ મહાપ્રભાવઃ |૬૩|

ઇદાનીમગદકોશમાહ- ત્રિવૃદ્વિશલ્યેત્યાદિ| વિશલ્યા કાષ્ઠપાટલા, રક્તા મઞ્જિષ્ઠા, નરેન્દ્રઃ કિરમાલકઃ| અવાર્યવીર્યઃ અપ્રતિહતવીર્યઃ||૬૧-૬૨||-

Adhikarana 37 (63-64) · Śloka 65

વિડઙ્ગપાઠત્રિફલાજમોદાહિઙ્ગૂનિ વક્રં ત્રિકટૂનિ ચૈવ ||૬૩|| સર્વશ્ચ વર્ગો લવણઃ સુસૂક્ષ્મઃ સચિત્રકઃ ક્ષૌદ્રયુતો નિધેયઃ | શૃઙ્ગે ગવાં શૃઙ્ગમયેન ચૈવ પ્રચ્છાદિતઃ પક્ષમુપેક્ષિતશ્ચ ||૬૪|| એષોઽગદઃ સ્થાવરજઙ્ગમાનાં જેતા વિષાણામજિતો હિ નામ્ના |૬૫|

વિડઙ્ગપાઠેત્યાદિ| વક્રં તગરમ્||૬૩-૬૪||-

Adhikarana 38 (65-67) · Śloka 68

પ્રપૌણ્ડરીકં સુરદારુ મુસ્તા કાલાનુસાર્યા કટુરોહિણી ચ ||૬૫|| સ્થૌણેયકધ્યામકગુગ્ગુલૂનિ પુન્નાગતાલીશસુવર્ચિકાશ્ચ | કુટન્નટૈલાસિતસિન્ધુવારાઃ શૈલેયકુષ્ઠે તગરં પ્રિયઙ્ગુઃ ||૬૬|| રોધ્રં જલં કાઞ્ચનગૈરિકં ચ સમાગધં ચન્દનસૈન્ધવં ચ | સૂક્ષ્માણિ ચૂર્ણાનિ સમાનિ કૃત્વા શૃઙ્ગે નિદધ્યાન્મધુસંયુતાનિ ||૬૭|| એષોઽગદસ્તાર્ક્ષ્ય ઇતિ પ્રદિષ્ટો વિષં નિહન્યાદપિ તક્ષકસ્ય |૬૮|

પ્રપૌણ્ડરીકમિત્યાદિ| કાલાનુસાર્યા કાલાનુસારિવા| ધ્યામકં કત્તૃણં, કુટન્નટઃ શ્યોનાકઃ, સિતસિન્ધુવારઃ શ્વેતનિર્ગુણ્ડી||૬૫-૬૭||-

Adhikarana 39 (68-72) · Śloka 73

માંસીહરેણુત્રિફલામુરઙ્ગીરક્તાલતાયષ્ટિકપદ્મકાનિ ||૬૮|| વિડઙ્ગતાલીશસુગન્ધિકૈલાત્વક્કુષ્ઠપત્રાણિ સચન્દનાનિ | ભાર્ગી પટોલં કિણિહી સપાઠા મૃગાદની કર્કટિકા પુરશ્ચ ||૬૯|| પાલિન્દ્યશોકૌ ક્રમુકં સુરસ્યાઃ પ્રસૂનમારુષ્કરજં ચ પુષ્પમ્ | સૂક્ષ્માનિ ચૂર્ણાનિ સમાનિ શૃઙ્ગે ન્યસેત્ સપિત્તાનિ સમાક્ષિકાણિ ||૭૦|| વરાહગોધાશિખિશલ્લકીનાં માર્જારજં પાર્ષતનાકુલે ચ | યસ્યાગદોઽયં સુકૃતો ગૃહે સ્યાન્નામ્નર્ષભો નામ નરર્ષભસ્ય ||૭૧|| ન તત્ર સર્પાઃ કુત એવ કીટાસ્ત્યજન્તિ વીર્યાણિ વિષાણિ ચૈવ | એતેન ભેર્યઃ પટહાશ્ચ દિગ્ધા નાનદ્યમાના વિષમાશુ હન્યુઃ ||૭૨|| દિગ્ધાઃ પતાકાશ્ચ નિરીક્ષ્ય સદ્યો વિષાભિભૂતા હ્યવિષા ભવન્તિ |૭૩|

માંસીત્યાદિ| મુરઙ્ગી શોભાઞ્જનકઃ, રક્તા લતા મઞ્જિષ્ઠા, સુગન્ધિકા સર્પગન્ધિકા, કિણિહી કટભી, મૃગાદની કર્કટિકા, ઇન્દ્રવારુણીફલમિત્યન્યે, પુરઃ ગુગ્ગુલુઃ, પાલિન્દી ત્રિવૃત્, કાલવલ્લીત્યપરે, ક્રમુકં પૂગફલં, રુબુકમિત્યન્યે પઠન્તિ સ ચૈરણ્ડઃ, સુરસ્યાઃ પ્રસૂનં તુલસીપુષ્પં, શિખી મયૂરઃ, કુક્કુટ ઇત્યન્યે, પૃષતાનામિદં પાર્ષતં, પૃષતઃ ચિત્તલઃ| યસ્ય નરર્ષભસ્ય નરાધિપસ્ય, ગૃહેઽયમગદો નામ્ના સઞ્જ્ઞયા, ઋષભો નામ ઋષભ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, સુકૃતઃ સ્યાત્ શોભનો નિષ્પાદિતો ભવેત્||૬૮-૭૨||-

Adhikarana 40 (73-74) · Śloka 75

લાક્ષા હરેણુર્નલદં પ્રિયઙ્ગુઃ શિગ્રુદ્વયં યષ્ટિકપૃથ્વિકાશ્ચ ||૭૩|| ચૂર્ણીકૃતોઽયં રજનીવિમિશ્રો સર્પિર્મધુભ્યાં સહિતો નિધેયઃ | શૃઙ્ગે ગવાં પૂર્વવદાપિધાનસ્તતઃ પ્રયોજ્યોઽઞ્જનનસ્યપાનૈઃ ||૭૪|| સઞ્જીવનો નામ ગતાસુકલ્પાનેષોઽગદો જીવયતીહ મર્ત્યાન્ |૭૫|

લાક્ષેત્યાદિ| પૃથ્વિકા એલા, હિઙ્ગુપત્રિકેત્યન્યે| પૂર્વવદાપિધાનઃ ગોશૃઙ્ગિકાપિધાનઃ||૭૩-૭૪||-

Adhikarana 41 (75) · Śloka 76

શ્લેષ્માતકીકટ્ફલમાતુલુઙ્ગ્યઃ શ્વેતા ગિરિહ્વા કિણિહી સિતા ચ ||૭૫|| સતણ્ડુલીયોઽગદ એષ મુખ્યો વિષેષુ દર્વીકરરાજિલાનામ્ |૭૬|

શ્લેષ્માતકીત્યાદિ| શ્લેષ્માતકી `બહુવારઃ’ ઇતિ લોકે, કટ્ફલં કાશ્મરી, માતુલુઙ્ગો બીજપૂરકઃ, શ્વેતા ગિરિહ્વા શ્વેતસ્યન્દા, કિણિહી નીલસ્યન્દા, સિતા શર્કરા| અયં દર્વીકરરાજિલવિષદષ્ટાગદઃ||૭૫||-

Adhikarana 42 (76-77) · Śloka 78

દ્રાક્ષા સુગન્ધા નગવૃત્તિકા ચ શ્વેતા સમઙ્ગા સમભાગયુક્તા ||૭૬|| દેયો દ્વિભાગઃ સુરસાચ્છદસ્ય કપિત્થબિલ્વાદપિ દાડિમાચ્ચ | તથાઽર્ધભાગઃ સિતસિન્ધુવારાદઙ્કોઠમૂલાદપિ ગૈરિકાચ્ચ ||૭૭|| એષોઽગદઃ ક્ષૌદ્રયુતો નિહન્તિ વિશેષતો મણ્ડલિનાં વિષાણિ |૭૮|

દ્રાક્ષેત્યાદિ| સુગન્ધા સર્પસુગન્ધા નાકુલીતિ યાવત્, નગવૃત્તિકા શલ્લકી, શ્વેતા શ્વેતસ્યન્દઃ| દેયો દ્વિભાગ ઇત્યાદિ| અર્ધભાગઃ અર્ધપલં સિન્ધુવારાદિભ્યઃ| કેચિત્તુ સુગન્ધા નગમૃત્તિકેતિ પઠન્તિ, તત્રાયમર્થઃ- શોભનગન્ધવતી પર્વતસ્ય મૃત્તિકા, પર્વતમૃત્તિકાયાઃ સામાન્યતો વિષહરત્વાત્| સામાન્યેન સર્વત્ર વિષહરોઽયમગદઃ, વિશેષતો મણ્ડલિવિષહરો ભવતિ| અયં તુ મણ્ડલિવિષહરો નામાગદઃ||૭૬-૭૭||-

Adhikarana 43 (78-80) · Śloka 80

વંશત્વગાર્દ્રાઽઽમલકં કપિત્થં કટુત્રિકં હૈમવતી સકુષ્ઠા ||૭૮|| કરઞ્જબીજં તગરં શિરીષપુષ્પં ચ ગોપિત્તયુતં નિહન્તિ | વિષાણિ લૂતોન્દુરપન્નગાનાં કૈટં ચ લેપાઞ્જનનસ્યપાનૈઃ ||૭૯|| પુરીષમૂત્રાનિલગર્ભસઙ્ગાન્નિહન્તિ વર્ત્યઞ્જનનાભિલેપૈઃ | કાચાર્મકોથાન્ પટલાંશ્ચ ઘોરાન્ પુષ્પં ચ હન્ત્યઞ્જનનસ્યયોગૈઃ ||૮૦||

વંશત્વગાર્દ્રેત્યાદિ| વંશત્વગાર્દ્રા આર્દ્રવંશસ્ય ત્વક્, હૈમવતી વચા| કોથઃ પૂતિભાવઃ ક્લિન્નવર્ત્માદિષુ| અયં તુ સાર્વકાર્મિકોઽગદઃ||૭૮-૮૦||

Adhikarana 44 (81) · Śloka 81

સમૂલપુષ્પાઙ્કુરવલ્કબીજાત્ ક્વાથઃ શિરીષાત્ ત્રિકટુપ્રગાઢઃ | સલાવણઃ ક્ષૌદ્રયુતોઽથ પીતો વિશેષતઃ કીટવિષં નિહન્તિ ||૮૧||

સમૂલપુષ્પાઙ્કુરેત્યાદિ| અઙ્કુરો નવપત્રાઙ્કુરઃ, પ્રવાલ ઇત્યર્થઃ| સહ લાવણેન લવણસમૂહેન વર્તતે ઇતિ સલાવણઃ| કેચિદીદૃશં પઠન્તિ- `ત્વક્પત્રપુષ્પાણિ ફલં સમૂલં પિષ્ટ્વા શિરીષસ્ય કટુત્રિકં ચ| સલાવણં ક્ષૌદ્રયુતં વિલીઢં વિશેષતઃ કીટવિષં નિહન્તિ’| અયમગદઃ પઞ્ચશિરીષનામા||૮૧||

Adhikarana 45 (82-83) · Śloka 83

કુષ્ઠં ત્રિકટુકં દાર્વી મધુકં લવણદ્વયમ્ | માલતી નાગપુષ્પં ચ સર્વાણિ મધુરાણિ ચ ||૮૨|| કપિત્થરસપિષ્ટોઽયં શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતઃ | વિષં હન્ત્યગદઃ સર્વં મૂષિકાણાં વિશેષતઃ ||૮૩||

કુષ્ઠં ત્રિકટુકમિત્યાદિ| લવણદ્વયં સૈન્ધવં સૌવર્ચલં ચ| માલતી જાતી, નાગપુષ્પં નાગકેશરં, સર્વાણિ મધુરાણિ કાકોલ્યાદીનિ| અયમપિ સાર્વકામિકનામાઽગદઃ||૮૨-૮૩||

Adhikarana 46 (84-86) · Śloka 86

સોમરાજીફલં પુષ્પં કટભી સિન્ધુવારકઃ | ચોરકો વરુણઃ કુષ્ઠં સર્પગન્ધા સસપ્તલા ||૮૪|| પુનર્નવા શિરીષસ્ય પુષ્પમારગ્વધાર્કજમ્ | શ્યામાઽમ્બષ્ઠા વિડઙ્ગાનિ તથાઽમ્રાશ્મન્તકાનિ ચ ||૮૫|| ભૂમી કુરબકશ્ચૈવ ગણ એકસરઃ સ્મૃતઃ | એકશો દ્વિત્રિશો વાઽપિ પ્રયોક્તવ્યો વિષાપહઃ ||૮૬||

સોમરાજીફલમિત્યાદિ| સોમરાજી બાકુચી, સિન્ધુવારઃ શ્વેતપુષ્પા નિર્ગુણ્ડી, ચોરકો ગ્રન્થિપર્ણાનુકારી, સર્પગન્ધા નાકુલી, સપ્તલા યવતિક્તાભેદઃ, શ્યામા શ્યામલતા, પ્રિયઙ્ગુરિત્યન્યે, અમ્બષ્ઠા પાઠા, અશ્મન્તકો વૃક્ષોઽમ્લોટકાનુસારી, ભૂમિઃ કૃષ્ણમૃત્તિકા, કુરબકઃ સ્નિગ્ધપત્રઃ સિતકુસુમઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ| ગણ એકસરઃ સ્મૃત ઇતિ અયમૌષધગણ એકસરઃ એકસરસઞ્જ્ઞકઃ સ્મૃતઃ| એકશો દ્વિત્રિશો વાઽપિ પ્રયોક્તવ્યો વિષાપહ ઇતિ સ ચૌષધગણ એકૈકશઃ એકમેકં દ્વૌ દ્વૌ ત્રીન્ ત્રીન્ વા પ્રયોક્તવ્યઃ, પ્રયુક્તશ્ચ વિષાપહો ભવતિ||૮૪-૮૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને સર્પદષ્ટવિષચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ||૫||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં કલ્પસ્થાને પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||