Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ સ્થાવરવિષવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातः स्थावरविषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અન્ને પાને ચ પ્રાયેણ સ્થાવરવિષાવચારણાત્તદ્વિજ્ઞાનીયારમ્ભો યુજ્યત ઇત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ દ્વિવિધં વિષમુચ્યતે | દશાધિષ્ઠાનમાદ્યં તુ દ્વિતીયં ષોડશાશ્રયમ્ ||૩||
स्थावरं जङ्गमं चैव द्विविधं विषमुच्यते | दशाधिष्ठानमाद्यं तु द्वितीयं षोडशाश्रयम् ||३||
🔊 Audio coming soon
તત્ર વિષસ્ય ચિકિત્સાવિશેષાર્થં સ્વરૂપભેદેનાશ્રયભેદેન ચ દ્વૈવિધ્યં પ્રતિપાદયતિ- સ્થાવરમિત્યાદિ| આદ્યં પ્રથમમ્; ‘અદનીયમ્ આદ્યં’ ઇત્યન્યે, તન્નેચ્છતિ ગયી||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
મૂલં પત્રં ફલં પુષ્પં ત્વક્ ક્ષીરં સાર એવ ચ | નિર્યાસો ધાતવશ્ચૈવ કન્દશ્ચ દશમઃ સ્મૃતઃ ||૪||
मूलं पत्रं फलं पुष्पं त्वक् क्षीरं सार एव च | निर्यासो धातवश्चैव कन्दश्च दशमः स्मृतः ||४||
🔊 Audio coming soon
તાન્યેવ સ્થાવરસ્ય દશાધિષ્ઠાનાનિ નિર્દિશન્નાહ- મૂલમિત્યાદિ||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તત્ર, ક્લીતકાશ્વમારગુઞ્જાસુગન્ધગર્ગરકકરઘાટવિદ્યુચ્છિખાવિજયાનીત્યષ્ટૌ મૂલવિષાણિ; વિષપત્રિકાલમ્બાવરદારુકરમ્ભમહાકરમ્ભાણિ પઞ્ચ પત્રવિષાણિ; કુમુદ્વતીવેણુકાકરમ્ભમહાકરમ્ભકર્કોટકરેણુકખદ્યોતકચર્મરીભગન્ધાસર્પઘાતિનન્દનસારપાકાનીતિ દ્વાદશ ફલવિષાણિ; વેત્રકાદમ્બવલ્લીજકરમ્ભમહાકરમ્ભાણિ પઞ્ચ પુષ્પવિષાણિ; અન્ત્રપાચકકર્તરીયસૌરીયકકરઘાટકરમ્ભનન્દનનારાચકાનિ સપ્ત ત્વક્સારનિર્યાસવિષાણિ; કુમુદઘ્નીસ્નુહીજાલક્ષીરીણિ ત્રીણિ ક્ષીરવિષાણિ; ફેનાશ્મ(ભસ્મ) હરિતાલં ચ દ્વે ધાતુવિષે; કાલકૂટવત્સનાભસર્ષપપાલકકર્દમકવૈરાટકમુસ્તકશૃઙ્ગીવિષપ્રપુણ્ડરીકમૂલકહાલાહલમહાવિષકર્કટકાનીતિ ત્રયોદશ કન્દવિષાણિ; ઇત્યેવં પઞ્ચપઞ્ચાશત્ સ્થાવરવિષાણિ ભવન્તિ ||૫||
तत्र, क्लीतकाश्वमारगुञ्जासुगन्धगर्गरककरघाटविद्युच्छिखाविजयानीत्यष्टौ मूलविषाणि; विषपत्रिकालम्बावरदारुकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पत्रविषाणि; कुमुद्वतीवेणुकाकरम्भमहाकरम्भकर्कोटकरेणुकखद्योतकचर्मरीभगन्धासर्पघातिनन्दनसारपाकानीति द्वादश फलविषाणि; वेत्रकादम्बवल्लीजकरम्भमहाकरम्भाणि पञ्च पुष्पविषाणि; अन्त्रपाचककर्तरीयसौरीयककरघाटकरम्भनन्दननाराचकानि सप्त त्वक्सारनिर्यासविषाणि; कुमुदघ्नीस्नुहीजालक्षीरीणि त्रीणि क्षीरविषाणि; फेनाश्म(भस्म) हरितालं च द्वे धातुविषे; कालकूटवत्सनाभसर्षपपालककर्दमकवैराटकमुस्तकशृङ्गीविषप्रपुण्डरीकमूलकहालाहलमहाविषकर्कटकानीति त्रयोदश कन्दविषाणि; इत्येवं पञ्चपञ्चाशत् स्थावरविषाणि भवन्ति ||५||
🔊 Audio coming soon
ગયી તુ ગર્ગરકસ્થાને `અનન્તા’ ઇતિ પઠતિ| વિષપત્રિકેત્યાદિ| ગયી તુ નારાચસ્થાને વલ્લીજં પઠતિ| કુમુદ્વતીત્યાદિ| ગયી તુ પાલકસ્થાને બલાહમિતિ પઠતિ| મૂલાદિવિષાણાં યત્નપરૈરપિ જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્તાનિ હિમવત્પ્રદેશે કિરાતશબરાદિભ્યો જ્ઞેયાનિ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ચત્વારિ વત્સનાભાનિ મુસ્તકે દ્વે પ્રકીર્તિતે | ષટ્ ચૈવ સર્ષપાણ્યાહુઃ શેષાણ્યેકૈકમેવ તુ ||૬||
चत्वारि वत्सनाभानि मुस्तके द्वे प्रकीर्तिते | षट् चैव सर्षपाण्याहुः शेषाण्येकैकमेव तु ||६||
🔊 Audio coming soon
તેષાં કન્દવિષાણામવાન્તરભેદાન્ દર્શયન્નાહ- ચત્વારીત્યાદિ||૬||
Adhikarana 6 (7-10) · Śloka 11
ઉદ્વેષ્ટનં મૂલવિષૈઃ પ્રલાપો મોહ એવ ચ | જૃમ્ભાઙ્ગોદ્વેષ્ટનશ્વાસા જ્ઞેયાઃ પત્રવિષેણ તુ ||૭|| મુષ્કશોફઃ ફલવિષૈર્દાહોઽન્નદ્વેષ એવ ચ | ભવેત્ પુષ્પવિષૈશ્છર્દિરાધ્માનં મોહ એવ ચ ||૮|| ત્વક્સારનિર્યાસવિષૈરુપયુક્તૈર્ભવન્તિ હિ | આસ્યદૌર્ગન્ધ્યપારુષ્યશિરોરુક્કફસંસ્રવાઃ ||૯|| ફેનાગમઃ ક્ષીરવિષૈર્વિડ્ભેદો ગુરુજિહ્વતા | હૃત્પીડનં ધાતુવિષૈર્મૂર્ચ્છા દાહશ્ચ તાલુનિ ||૧૦|| પ્રાયેણ કાલઘાતીનિ વિષાણ્યેતાનિ નિર્દિશેત્ |૧૧|
उद्वेष्टनं मूलविषैः प्रलापो मोह एव च | जृम्भाङ्गोद्वेष्टनश्वासा ज्ञेयाः पत्रविषेण तु ||७|| मुष्कशोफः फलविषैर्दाहोऽन्नद्वेष एव च | भवेत् पुष्पविषैश्छर्दिराध्मानं मोह एव च ||८|| त्वक्सारनिर्यासविषैरुपयुक्तैर्भवन्ति हि | आस्यदौर्गन्ध्यपारुष्यशिरोरुक्कफसंस्रवाः ||९|| फेनागमः क्षीरविषैर्विड्भेदो गुरुजिह्वता | हृत्पीडनं धातुविषैर्मूर्च्छा दाहश्च तालुनि ||१०|| प्रायेण कालघातीनि विषाण्येतानि निर्दिशेत् |११|
🔊 Audio coming soon
તત્ર નવાનાં મૂલાદ્યધિષ્ઠાનાનાં સમાસેન ચિકિત્સાર્થં સામાન્યં લક્ષણં નિર્દિશન્નાહ- ઉદ્વેષ્ટનમિત્યાદિ| ઉદ્વેષ્ટનમ્ અઙ્ગમોટનમ્| જૃમ્ભાઙ્ગોદ્વેષ્ટનેત્યાદિ| ઉદ્વેષ્ટનં પૂર્વં વ્યાખ્યાતમ્| મુષ્કશોફ ઇત્યાદિ| એષાં નવાનાં સામાન્યં ધર્મમુદ્દિશન્નાહ- પ્રાયેણેત્યાદિ| ઉપયોગદિવસાદન્યો દિવસપક્ષમાસાદિઃ કાલઃ, તેષુ ઘ્નન્તીત્યેવંશીલાનિ કાલઘાતીનિ||૭-૧૦||-
Adhikarana 7 (11-17) · Śloka 18
કન્દજાનિ તુ તીક્ષ્ણાનિ તેષાં વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્ ||૧૧|| સ્પર્શાજ્ઞાનં કાલકૂટે વેપથુઃ સ્તમ્ભ એવ ચ | ગ્રીવાસ્તમ્ભો વત્સનાભે પીતવિણ્મૂત્રનેત્રતા ||૧૨|| સર્ષપે વાતવૈગુણ્યમાનાહો ગ્રન્થિજન્મ ચ | ગ્રીવાદૌર્બલ્યવાક્સઙ્ગૌ પાલકેઽનુમતાવિહ ||૧૩|| પ્રસેકઃ કર્દમાખ્યેન વિડ્ભેદો નેત્રપીતતા | વૈરાટકેનાઙ્ગદુઃખં શિરોરોગશ્ચ જાયતે ||૧૪|| ગાત્રસ્તમ્ભો વેપથુશ્ચ જાયતે મુસ્તકેન તુ | શૃઙ્ગીવિષેણાઙ્ગસાદદાહોદરવિવૃદ્ધયઃ ||૧૫|| પુણ્ડરીકેણ રક્તત્વમક્ષ્ણોર્વૃદ્ધિસ્તથોદરે | વૈવર્ણ્યં મૂલકૈશ્છર્દિર્હિક્કાશોફપ્રમૂઢતાઃ ||૧૬|| ચિરેણોચ્છ્વસિતિ શ્યાવો નરો હાલાહલેન વૈ | મહાવિષેણ હૃદયે ગ્રન્થિશૂલોદ્ગમૌ ભૃશમ્ ||૧૭|| કર્કટેનોત્પતત્યૂર્ધ્વં હસન્ દન્તાન્ દશત્યપિ |૧૮|
कन्दजानि तु तीक्ष्णानि तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् ||११|| स्पर्शाज्ञानं कालकूटे वेपथुः स्तम्भ एव च | ग्रीवास्तम्भो वत्सनाभे पीतविण्मूत्रनेत्रता ||१२|| सर्षपे वातवैगुण्यमानाहो ग्रन्थिजन्म च | ग्रीवादौर्बल्यवाक्सङ्गौ पालकेऽनुमताविह ||१३|| प्रसेकः कर्दमाख्येन विड्भेदो नेत्रपीतता | वैराटकेनाङ्गदुःखं शिरोरोगश्च जायते ||१४|| गात्रस्तम्भो वेपथुश्च जायते मुस्तकेन तु | शृङ्गीविषेणाङ्गसाददाहोदरविवृद्धयः ||१५|| पुण्डरीकेण रक्तत्वमक्ष्णोर्वृद्धिस्तथोदरे | वैवर्ण्यं मूलकैश्छर्दिर्हिक्काशोफप्रमूढताः ||१६|| चिरेणोच्छ्वसिति श्यावो नरो हालाहलेन वै | महाविषेण हृदये ग्रन्थिशूलोद्गमौ भृशम् ||१७|| कर्कटेनोत्पतत्यूर्ध्वं हसन् दन्तान् दशत्यपि |१८|
🔊 Audio coming soon
કન્દજાનીત્યાદિ| તીક્ષ્ણાનિ તીક્ષ્ણવિષાણિ, અતઃ સદ્યઃપ્રાણહરાણિ| વિસ્તરમિતિ પ્રત્યેકં લક્ષણં કથયામીતિ તાત્પર્યાર્થઃ| સ્પર્શાજ્ઞાનમિત્યાદિ| અઙ્ગસાદઃ અઙ્ગગ્લાનિઃ| પુણ્ડરીકેણેત્યાદિ| પ્રમૂઢતા પ્રકર્ષેણાચૈતન્યમ્| ચિરેણોચ્છ્વસિતીત્યાદિ| હાસં કુર્વન્ પુરુષો દન્તાન્ ખાદતિ||૧૧-૧૭||-
Adhikarana 8 (18) · Śloka 19
કન્દજાન્યુગ્રવીર્યાણિ પ્રત્યુક્તાનિ ત્રયોદશ ||૧૮|| સર્વાણિ કુશલૈર્જ્ઞેયાન્યેતાનિ દશભિર્ગુણૈઃ |૧૯|
कन्दजान्युग्रवीर्याणि प्रत्युक्तानि त्रयोदश ||१८|| सर्वाणि कुशलैर्ज्ञेयान्येतानि दशभिर्गुणैः |१९|
🔊 Audio coming soon
મૂલાદિવિષેભ્યઃ કન્દજાનાં ધર્માન્તરેણ વિશેષં નિર્દિશન્નાહ- કન્દજાનીત્યાદિ| ઉગ્રવીર્યાણિ ઉત્કટશક્તીનિ; ગયી તુ અગ્રવીર્યાણીતિ પઠતિ, વ્યાખ્યાનયતિ ચ- અગ્રાણિ ઉરૂણિ વીર્યાણિ ગુણવિશેષા યેષાં તાનિ તથાવિધાનિ| પ્રત્યુક્તાનિ પ્રત્યેકમુક્તાનિ||૧૮||-
Adhikarana 9 (19-23) · Śloka 23
રૂક્ષમુષ્ણં તથા તીક્ષ્ણં સૂક્ષ્મમાશુવ્યવાયિ ચ ||૧૯|| વિકાશિ વિશદં ચૈવ લઘ્વપાકિ ચ તત્ સ્મૃતમ્ | તદ્રૌક્ષ્યાત્ કોપયેદ્વાયુમૌષ્ણ્યાત્ પિત્તં સશોણિતમ્ ||૨૦|| મતિં ચ મોહયેત્તૈક્ષ્ણ્યાન્મર્મબન્ધાન્ છિનત્તિ ચ | શરીરાવયવાન્ સૌક્ષ્મ્યાત્ પ્રવિશેદ્વિકરોતિ ચ ||૨૧|| આશુત્વાદાશુ તદ્ધન્તિ વ્યવાયાત્ પ્રકૃતિં ભજેત્ | ક્ષપયેચ્ચ વિકાશિત્વાદ્દોષાન્ધાતૂન્મલાનપિ ||૨૨|| વૈશદ્યાદતિરિચ્યેત દુશ્ચિકિત્સ્યં ચ લાઘવાત્ | દુર્હરં ચાવિપાકિત્વાત્તસ્માત્ ક્લેશયતે ચિરમ્ ||૨૩||
रूक्षमुष्णं तथा तीक्ष्णं सूक्ष्ममाशुव्यवायि च ||१९|| विकाशि विशदं चैव लघ्वपाकि च तत् स्मृतम् | तद्रौक्ष्यात् कोपयेद्वायुमौष्ण्यात् पित्तं सशोणितम् ||२०|| मतिं च मोहयेत्तैक्ष्ण्यान्मर्मबन्धान् छिनत्ति च | शरीरावयवान् सौक्ष्म्यात् प्रविशेद्विकरोति च ||२१|| आशुत्वादाशु तद्धन्ति व्यवायात् प्रकृतिं भजेत् | क्षपयेच्च विकाशित्वाद्दोषान्धातून्मलानपि ||२२|| वैशद्यादतिरिच्येत दुश्चिकित्स्यं च लाघवात् | दुर्हरं चाविपाकित्वात्तस्मात् क्लेशयते चिरम् ||२३||
🔊 Audio coming soon
તાન્યેવ દશગુણાનિ નિર્દિશન્નાહ- રૂક્ષમિત્યાદિ| તીક્ષ્ણં રાજિકામરિચાદિવત્| સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મમાર્ગાનુપ્રવેશિ| આશુ શીઘ્રં પ્રહણનકારિ| વ્યવાયી સકલં દેહં વ્યાપ્ય પશ્ચાત્ પાકયાયિ| વિકાશિ પ્રસર્પદપસર્પદ્ધાતુબન્ધશૈથિલ્યકારિ| વિશદમ્ અપિચ્છિલમ્| લઘુ લઘુગુણયુક્તમ્| અપાકીતિ આહારવદુદરાનલેન પક્તુમશક્યમ્| તેષ્વપિ દશસુ ગુણેષુ મધ્યે કુતો ગુણાત્ કિં કરોતીત્યાહ- તદ્રૌક્ષ્યાદિત્યાદિ| વિકરોતિ શરીરાવયવાન્ વિકારાકારં નયતીત્યર્થઃ| વ્યવાયાત્ પ્રકૃતિં ભજેદિતિ વ્યવાયાત્ અખિલદેહવ્યાપ્તિલક્ષણાત્, પ્રકૃતિં સ્વભાવમ્ અખિલદેહવ્યાપ્તિરૂપં ભજેત્| વિકાશિત્વાદિતિ હિંસનશીલત્વાત્; ક્ષપયેદ્ વિનાશયેત્| કસધાતુર્ગત્યર્થોઽપિ વિપૂર્વો હિંસાર્થઃ| વૈશદ્યાદતિરિચ્યેત ન સજ્જેત ક્વચિદપિ સક્તં ન ભવેદિત્યર્થઃ| `અસક્તગતિ વૈશદ્યાત્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| દુશ્ચિકિત્સ્યં ચ લાઘવાદિતિ ઇદં હિ લઘુત્વાદુત્પ્લુત્ય મનો ધાવતિ અસ્થિરં ચ ભવતિ, તસ્માત્ સંશમનભેષજાપ્રાપ્ત્યા દુશ્ચિકિત્સ્યં ભવતિ| સંશમનેનાસાધ્યતાં વિષસ્ય નિર્દિશ્ય સંશોધનેનાપ્યાહ- દુર્હરં ચેતિ|- ચકારો ભિન્નક્રમે, ન પરં લાઘવાત્ દુર્હરમપાકિત્વાચ્ચ; તસ્માદેવાપાકિત્વાચ્ચિરં ક્લેશયતિ પરં યદ્વિષં દ્વિત્રિગુણમદશગુણં વા; પૂર્વદશગુણં સદ્યો વ્યાપાદકમેવ||૧૯-૨૩||
Adhikarana 10 (24) · Śloka 25
સ્થાવરં જઙ્ગમં યચ્ચ કૃત્રિમં ચાપિ યદ્વિષમ્ | સદ્યો વ્યાપાદયેત્તત્તુ જ્ઞેયં દશગુણાન્વિતમ્ ||૨૪|| યત્ સ્થાવરં જઙ્ગમકૃત્રિમં વા દેહાદશેષં યદનિર્ગતં તત્ |૨૫|
स्थावरं जङ्गमं यच्च कृत्रिमं चापि यद्विषम् | सद्यो व्यापादयेत्तत्तु ज्ञेयं दशगुणान्वितम् ||२४|| यत् स्थावरं जङ्गमकृत्रिमं वा देहादशेषं यदनिर्गतं तत् |२५|
🔊 Audio coming soon
કન્દજમેવ દશગુણાન્વિતં ન ભવતિ કિન્ત્વન્યદપીતિ દર્શયન્નાહ- સ્થાવરમિત્યાદિ| સ્થાવરં જઙ્ગમં કૃત્રિમં વા દેહાદશેષં યદનિર્હૃતં સદ્યો વ્યાપાદયેત્ તદ્દશગુણાન્વિતં જ્ઞેયમ્| યદ્યપિ કન્દજાનિ પરિત્યજ્યાન્યેષાં ગુણસામસ્ત્યાભાવેન કાલઘાતિત્વમુક્તં, તથાઽપ્યમીષાં મધ્યે યેષાં દશગુણત્વં તાન્યાશુઘાતીનિ ભવન્તિ||૨૪||-
Adhikarana 11 (25-26) · Śloka 26
જીર્ણં વિષઘ્નૌષધિભિર્હતં વા દાવાગ્નિવાતાતપશોષિતં વા ||૨૫|| સ્વભાવતો વા ગુણવિપ્રહીનં વિષં હિ દૂષીવિષતામુપૈતિ | વીર્યાલ્પભાવાન્ન નિપાતયેત્તત્ કફાવૃતં વર્ષગણાનુબન્ધિ ||૨૬||
जीर्णं विषघ्नौषधिभिर्हतं वा दावाग्निवातातपशोषितं वा ||२५|| स्वभावतो वा गुणविप्रहीनं विषं हि दूषीविषतामुपैति | वीर्याल्पभावान्न निपातयेत्तत् कफावृतं वर्षगणानुबन्धि ||२६||
🔊 Audio coming soon
સ્થાવરમપિ દશગુણમેતૈઃ કારણૈર્હતવીર્યં સત્ સઞ્જ્ઞાન્તરં લભતે ઇત્યાહ- જીર્ણમિત્યાદિ| જીર્ણાદિભિર્હેતુભિર્ગુણવિપ્રહીનં ગુણૈર્દ્વિત્ર્યાદિભિર્હીનં દશગુણમેવં વા મન્દશક્તિકં દૂષીવિષતાં પ્રાપ્નોતિ| તામેવ ગુણહીનતાં કાર્યેણ દર્શયન્નાહ- વીર્યાલ્પેત્યાદિ| ન નિપાતયેત્ ન મારયેત્ સદ્યશ્ચિરેણ વા; મન્દીભૂતોષ્ણાદિગુણવિશેષેણ વિલીનશ્લેષ્મણાઽઽવૃતત્વાન્ન મારયેદિત્યર્થઃ| વર્ષગણાનુબન્ધિ ચિરકાલાનુબન્ધીત્યર્થઃ||૨૫-૨૬||
Adhikarana 12 (27-28) · Śloka 30
તેનાર્દિતો ભિન્નપુરીષવર્ણો વિગન્ધવૈરસ્યમુખઃ પિપાસી | મૂર્ચ્છન્ વમન્ ગદ્ગદવાગ્વિષણ્ણો ભવેચ્ચ દુષ્યોદરલિઙ્ગજુષ્ટઃ ||૨૭|| આમાશયસ્થે કફવાતરોગી પક્વાશયસ્થેઽનિલપિત્તરોગી | ભવેન્નરો ધ્વસ્તશિરોરુહાઙ્ગો વિલૂનપક્ષસ્તુ યથા વિહઙ્ગઃ ||૨૮|| સ્થિતં રસાદિષ્વથવા યથોક્તાન્ કરોતિ ધાતુપ્રભવાન્ વિકારાન્ | કોપં ચ શીતાનિલદુર્દિનેષુ યાત્યાશુ,... |૩૦|
तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो विगन्धवैरस्यमुखः पिपासी | मूर्च्छन् वमन् गद्गदवाग्विषण्णो भवेच्च दुष्योदरलिङ्गजुष्टः ||२७|| आमाशयस्थे कफवातरोगी पक्वाशयस्थेऽनिलपित्तरोगी | भवेन्नरो ध्वस्तशिरोरुहाङ्गो विलूनपक्षस्तु यथा विहङ्गः ||२८|| स्थितं रसादिष्वथवा यथोक्तान् करोति धातुप्रभवान् विकारान् | कोपं च शीतानिलदुर्दिनेषु यात्याशु,... |३०|
🔊 Audio coming soon
તેન ગરેણ યે દોષા ભવન્તિ તાન્ દર્શયન્નાહ- તેનાર્દિત ઇત્યાદિ| કેચિત્ `વમન્’ ઇત્યત્ર `ભ્રમન્’ ઇતિ પઠન્તિ| ગદ્ગદવાક્યઃ અસ્પષ્ટવચનઃ| એતત્ સર્વસ્થાનગતસ્ય સામાન્યં લક્ષણમ્| સ્થાનવિશેષેણ વિશિષ્ટં નિર્દિશન્નાહ- આમાશયસ્થ ઇત્યાદિ| વ્યસ્તશિરોરુહાઙ્ગો વ્યસ્તકેશશરીરઃ| `ભવેત્ સમુદ્ધ્વસ્તશિરોરુહાઙ્ગ’ ઇતિ કેચિત્; તત્ર સમ્યક્ ઉદ્ધ્વસ્તશિરોરુહાણ્યઙ્ગાનિ યસ્ય સ તથા| યથોક્તાન્ વ્યાધિસમુદ્દેશીયોક્તાન્| ધાતુપ્રભવાન્ વિકારાન્ અન્નાશ્રદ્ધારોચકાદીન્ કરોતિ||૨૭-૨૮||-
Adhikarana 13 (29) · Śloka 30
...પૂર્વં શૃણુ તત્ર રૂપમ્ ||૨૯|| નિદ્રા ગુરુત્વં ચ વિજૃમ્ભણં ચ વિશ્લેષહર્ષાવથવાઽઙ્ગમર્દઃ |૩૦|
...पूर्वं शृणु तत्र रूपम् ||२९|| निद्रा गुरुत्वं च विजृम्भणं च विश्लेषहर्षावथवाऽङ्गमर्दः |३०|
🔊 Audio coming soon
નિદ્રેત્યાદિ| વિશ્લેષઃ સન્ધીનાં પ્રસારણાદાવપ્રવૃત્તિઃ| હર્ષો રોમહર્ષઃ| અઙ્ગમર્દો વેદનાવિશેષઃ||૨૯||-
Adhikarana 14 (30-32) · Śloka 32
તતઃ કરોત્યન્નમદાવિપાકાવરોચકં મણ્ડલકોઠમોહાન્ ||૩૦|| ધાતુક્ષયં પાદકરાસ્યશોફં દકોદરં છર્દિમથાતિસારમ્ | વૈવર્ણ્યમૂર્ચ્છાવિષમજ્વરાન્ વા કુર્યાત્ પ્રવૃદ્ધાં પ્રબલાં તૃષાં વા ||૩૧|| ઉન્માદમન્યજ્જનયેત્તથાઽન્યદાનાહમન્યત્ ક્ષપયેચ્ચ શુક્રમ્ | ગાદ્ગદ્યમન્યજ્જનયેચ્ચ કુષ્ઠં તાંસ્તાન્ વિકારાશ્ચં બહુપ્રકારાન્ ||૩૨||
ततः करोत्यन्नमदाविपाकावरोचकं मण्डलकोठमोहान् ||३०|| धातुक्षयं पादकरास्यशोफं दकोदरं छर्दिमथातिसारम् | वैवर्ण्यमूर्च्छाविषमज्वरान् वा कुर्यात् प्रवृद्धां प्रबलां तृषां वा ||३१|| उन्मादमन्यज्जनयेत्तथाऽन्यदानाहमन्यत् क्षपयेच्च शुक्रम् | गाद्गद्यमन्यज्जनयेच्च कुष्ठं तांस्तान् विकाराश्चं बहुप्रकारान् ||३२||
🔊 Audio coming soon
તત ઇત્યાદિ| તતઃ પૂર્વરૂપાત્ પરતઃ| અન્નમદાવિપાકાવિતિ અન્નેન ભુક્તેન મદો હર્ષક્ષયોઽન્નમદઃ, અવિપાકઃ પાકાભાવઃ| તાંસ્તાન્ વિકારાન્ પૂર્વોક્તાન્ આમાશયે કફવાતજાન્, પક્વાશયે પિત્તાનિલજાન્, રસાદિધાતુગતાંશ્ચ વિકારાન્ જનયેત્||૩૦-૩૨||
Adhikarana 15 (33) · Śloka 33
દૂષિતં દેશકાલાન્નદિવાસ્વપ્નૈરભીક્ષ્ણશઃ | યસ્માદ્દૂષયતે ધાતૂન્ તસ્માદ્દૂષીવિષં સ્મૃતમ્ ||૩૩||
दूषितं देशकालान्नदिवास्वप्नैरभीक्ष्णशः | यस्माद्दूषयते धातून् तस्माद्दूषीविषं स्मृतम् ||३३||
🔊 Audio coming soon
દૂષીવિષનિરુક્તિમુદ્દિશન્નાહ- દૂષિતમિત્યાદિ| દેશ આનૂપઃ પ્રભૂતાનિલશીતવર્ષઃ, કાલઃ શીતાનિલદુર્દિનાદિઃ, અન્નં સુરાતિલકુલત્થાદિ, અન્નસ્યોપલક્ષણત્વાદ્ વ્યવાયવ્યાયામક્રોધાદિભિરપીત્યર્થઃ| અભીક્ષ્ણશઃ પુનઃ પુનઃ||૩૩||
Adhikarana 16 (34-39) · Śloka 39
સ્થાવરસ્યોપયુક્તસ્ય વેગે તુ પ્રથમે નૃણામ્ | શ્યાવા જિહ્વા ભવેત્સ્તબ્ધા મૂર્ચ્છા શ્વાસશ્ચ જાયતે ||૩૪|| દ્વિતીયે વેપથુઃ સાદો દાહઃ કણ્ઠરુજસ્તથા | વિષમામાશયપ્રાપ્તં કુરુતે હૃદિ વેદનામ્ ||૩૫|| તાલુશોષં તૃતીયે તુ શૂલં ચામાશયે ભૃશમ્ | દુર્વર્ણે હરિતે શૂને જાયેતે ચાસ્ય લોચને ||૩૬|| પક્વામાશયયોસ્તોદો હિક્કા કાસોઽન્ત્રકૂજનમ્ | ચતુર્થે જાયતે વેગે શિરસશ્ચાતિગૌરવમ્ ||૩૭|| કફપ્રસેકો વૈવર્ણ્યં પર્વભેદશ્ચ પઞ્ચમે | સર્વદોષપ્રકોપશ્ચ પક્વાધાને ચ વેદના ||૩૮|| ષષ્ઠે પ્રજ્ઞાપ્રણાશશ્ચ ભૃશં ચાપ્યતિસાર્યતે | સ્કન્ધપૃષ્ઠકટીભઙ્ગઃ સન્નિરોધશ્ચ સપ્તમે ||૩૯||
स्थावरस्योपयुक्तस्य वेगे तु प्रथमे नृणाम् | श्यावा जिह्वा भवेत्स्तब्धा मूर्च्छा श्वासश्च जायते ||३४|| द्वितीये वेपथुः सादो दाहः कण्ठरुजस्तथा | विषमामाशयप्राप्तं कुरुते हृदि वेदनाम् ||३५|| तालुशोषं तृतीये तु शूलं चामाशये भृशम् | दुर्वर्णे हरिते शूने जायेते चास्य लोचने ||३६|| पक्वामाशययोस्तोदो हिक्का कासोऽन्त्रकूजनम् | चतुर्थे जायते वेगे शिरसश्चातिगौरवम् ||३७|| कफप्रसेको वैवर्ण्यं पर्वभेदश्च पञ्चमे | सर्वदोषप्रकोपश्च पक्वाधाने च वेदना ||३८|| षष्ठे प्रज्ञाप्रणाशश्च भृशं चाप्यतिसार्यते | स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गः सन्निरोधश्च सप्तमे ||३९||
🔊 Audio coming soon
સ્થાવરસ્ય પ્રથમાદિવેગલક્ષણં દર્શયન્નાહ- સ્થાવરસ્યોપયુક્તસ્યેત્યાદિ| સન્નિરોધઃ સમ્યઙ્નિરોધઃ, `ઉચ્છ્વાસસ્ય’ ઇતિ શેષઃ||૩૪-૩૯||
Adhikarana 17 (40-43) · Śloka 43
પ્રથમે વિષવેગે તુ વાન્તં શીતામ્બુસેચિતમ્ | અગદં મધુસર્પિર્ભ્યાં પાયયેત સમાયુતમ્ ||૪૦|| દ્વિતીયે પૂર્વવદ્વાન્તં પાયયેત્તુ વિરેચનમ્ | તૃતીયેઽગદપાનં તુ હિતં નસ્યં તથાઽઞ્જનમ્ ||૪૧|| ચતુર્થે સ્નેહસમ્મિશ્રં પાયયેતાગદં ભિષક્ | પઞ્ચમે ક્ષૌદ્રમધુકક્વાથયુક્તં પ્રદાપયેત્ ||૪૨|| ષષ્ઠેઽતીસારવત્ સિદ્ધિરવપીડશ્ચ સપ્તમે | મૂર્ધ્નિ કાકપદં કૃત્વા સાસૃગ્વા પિશિતં ક્ષિપેત્ ||૪૩||
प्रथमे विषवेगे तु वान्तं शीताम्बुसेचितम् | अगदं मधुसर्पिर्भ्यां पाययेत समायुतम् ||४०|| द्वितीये पूर्ववद्वान्तं पाययेत्तु विरेचनम् | तृतीयेऽगदपानं तु हितं नस्यं तथाऽञ्जनम् ||४१|| चतुर्थे स्नेहसम्मिश्रं पाययेतागदं भिषक् | पञ्चमे क्षौद्रमधुकक्वाथयुक्तं प्रदापयेत् ||४२|| षष्ठेऽतीसारवत् सिद्धिरवपीडश्च सप्तमे | मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा सासृग्वा पिशितं क्षिपेत् ||४३||
🔊 Audio coming soon
તેષામેવ યથાક્રમં ચિકિત્સિતમુદ્દિશન્નાહ- પ્રથમ ઇત્યાદિ| અગદં મધુસર્પિર્ભ્યામિત્યત્રાન્યત્ર ચાવિશેષેણાગદશ્રુત્યા દૂષીવિષારિરેવ પ્રયોક્તવ્યઃ| દ્વિતીય ઇત્યાદિ| તચ્ચ વિરેચનં ઘૃતમધુશીતવિષઘ્નૌષધિસમ્પૃક્તં; ગયી તુ વાન્તં નરં વિરેચનં પાયયેત્ પૂર્વવત્, તેન મધુયુક્તમેવેતિ વ્યાખ્યાનયતિ| તૃતીય ઇત્યાદિ| અગદોઽત્ર દૂષીવિષારિર્મધુસર્પિર્યુક્તો દાતવ્યઃ| નસ્યં વિષઘ્નં સઞ્જ્ઞાપ્રબોધનં ચ| અઞ્જનમપિ વિષઘ્નં ચક્ષુષ્યં સઞ્જ્ઞાપ્રબોધનં તથા અતીક્ષ્ણં ચ| ચતુર્થ ઇત્યાદિ| અગદોઽત્રાપિ દૂષીવિષારિઃ| સ્નેહોઽત્ર ગવ્યં ઘૃતં, વિષઘ્નત્વાત્તસ્ય; સ્નેહગ્રહણેન પૂર્વપ્રસ્તુતં મધુ નિવર્તતે| પઞ્ચમ ઇત્યાદિ| અગદમિહ દૂષીવિષારિનામાધ્યાહરણીયમ્| ષષ્ઠ ઇત્યાદિ| સપ્તમે વેગેઽસાધ્યરૂપેઽપિ પ્રત્યાખ્યાય પ્રતિક્રિયાં કુર્યાત્| ચકારોઽયં ભિન્નક્રમે, તેન સપ્તમે ચેતિ યોજનાત્ ષષ્ઠેઽપ્યવપીડઃ| વાશબ્દશ્ચાનુક્તસમુચ્ચયે, તેનાનુક્તં સશોણિતચર્મદાનં શાખાલલાટસિરાતાડનાદિજઙ્ગમવિષોક્તં ચ સમુચ્ચીયતે||૪૦-૪૩||
Adhikarana 18 (44-46) · Śloka 46
વેગાન્તરે ત્વન્યતમે કૃતે કર્મણિ શીતલામ્ | યવાગૂં સઘૃતક્ષૌદ્રામિમાં દદ્યાદ્વિષાપહામ્ ||૪૪|| કોષાતક્યોઽગ્નિકઃ પાઠાસૂર્યવલ્લ્યમૃતાભયાઃ | શિરીષઃ કિણિહી શેલુર્ગિર્યાહ્વા રજનીદ્વયમ્ ||૪૫|| પુનર્નવે હરેણુશ્ચ ત્રિકટુઃ સારિવે બલા | એષાં યવાગૂર્નિષ્ક્વાથે કૃતા હન્તિ વિષદ્વયમ્ ||૪૬||
वेगान्तरे त्वन्यतमे कृते कर्मणि शीतलाम् | यवागूं सघृतक्षौद्रामिमां दद्याद्विषापहाम् ||४४|| कोषातक्योऽग्निकः पाठासूर्यवल्ल्यमृताभयाः | शिरीषः किणिही शेलुर्गिर्याह्वा रजनीद्वयम् ||४५|| पुनर्नवे हरेणुश्च त्रिकटुः सारिवे बला | एषां यवागूर्निष्क्वाथे कृता हन्ति विषद्वयम् ||४६||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં વેગાન્તરેષુ કાલઘાતિનઃ પ્રતીકારવિધિમાહ- વેગાન્તર ઇત્યાદિ| પ્રકૃતાદ્વેગાદન્યો વેગો વેગાન્તરમ્| અન્યતમે એકતમે| કૃતે કર્મણિ પ્રથમાદિવેગેષૂક્તે ઇત્યર્થઃ| કોશાતક્ય ઇત્યાદિ| કોશાતકી ઘોષકઃ; અગ્નિકઃ અજમોદઃ, `મોરટ’ ઇત્યન્યે; સૂર્યવલ્લી પટોલસદૃશપત્રા, યસ્યાઃ પત્રરસેનાક્તં માંસં સ્વિન્નમિવ ભવતિ, અન્યે સૂર્યાવર્તમાહુઃ; કિણિહી કટભી, શેલુઃ શ્લેષ્માતકઃ, ગિર્યાહ્વા શ્વેતસ્યન્દઃ, પુનર્નવે સિતપીતપુષ્પે, કોશાતક્યાદીનાં ક્વાથેન ષડઙ્ગકલ્પનાકલ્પિતેન યવાગૂઃ કલ્પનીયા| `સારિવે બલા’ ઇત્યત્ર `સારિવોત્પલે’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ||૪૪-૪૬||
Adhikarana 19 (47-49) · Śloka 49
મધુકં તગરં કુષ્ઠં ભદ્રદારુ હરેણવઃ | પુન્નાગૈલૈલવાલૂનિ નાગપુષ્પોત્પલં સિતા ||૪૭|| વિડઙ્ગં ચન્દનં પત્રં પ્રિયઙ્ગુર્ધ્યામકં તથા | હરિદ્રે દ્વે બૃહત્યૌ ચ સારિવે ચ સ્થિરા સહા ||૪૮|| કલ્કૈરેષાં ઘૃતં સિદ્ધમજેયમિતિ વિશ્રુતમ્ | વિષાણિ હન્તિ સર્વાણિ શીઘ્રમેવાજિતં ક્વચિત્ ||૪૯||
मधुकं तगरं कुष्ठं भद्रदारु हरेणवः | पुन्नागैलैलवालूनि नागपुष्पोत्पलं सिता ||४७|| विडङ्गं चन्दनं पत्रं प्रियङ्गुर्ध्यामकं तथा | हरिद्रे द्वे बृहत्यौ च सारिवे च स्थिरा सहा ||४८|| कल्कैरेषां घृतं सिद्धमजेयमिति विश्रुतम् | विषाणि हन्ति सर्वाणि शीघ्रमेवाजितं क्वचित् ||४९||
🔊 Audio coming soon
મધુકમિત્યાદિ| પુન્નાગઃ તુઙ્ગઃ પૂર્વદેશે પ્રસિદ્ધઃ; એલવાલુકં સ્વનામપ્રસિદ્ધં; નાગપુષ્પં નાગકેશરં; ધ્યામકં કત્તૃણં; સ્થિરા શાલપર્ણી| મધુકાદીનાં કલ્કં પાદિકં, ચતુર્ગુણં જલં દત્ત્વા ઘૃતં સાધયેત્, તસ્યાજેયમિતિ સઞ્જ્ઞા| સર્વાણિ સ્થાવરજઙ્ગમકૃત્રિમાણિ| અજિતં ક્વચિન્ન જિતમજિતં; ક્વચિત્ કસ્મિન્નપિ સ્થાવરાદાવિત્યર્થઃ||૪૭-૪૯||
Adhikarana 20 (50-52) · Śloka 52
દૂષીવિષાર્તં સુસ્વિન્નમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધિતમ્ | પાયયેતાગદં નિત્યમિમં દૂષીવિષાપહમ્ ||૫૦|| પિપ્પલ્યો ધ્યામકં માંસી શાવરઃ પરિપેલવમ્ | સુવર્ચિકા સસૂક્ષ્મૈલા તોયં કનકગૈરિકમ્ ||૫૧|| ક્ષૌદ્રયુક્તોઽગદો હ્યેષ દૂષીવિષમપોહતિ | નામ્ના દૂષીવિષારિસ્તુ ન ચાન્યત્રાપિ વાર્યતે ||૫૨||
दूषीविषार्तं सुस्विन्नमूर्ध्वं चाधश्च शोधितम् | पाययेतागदं नित्यमिमं दूषीविषापहम् ||५०|| पिप्पल्यो ध्यामकं मांसी शावरः परिपेलवम् | सुवर्चिका ससूक्ष्मैला तोयं कनकगैरिकम् ||५१|| क्षौद्रयुक्तोऽगदो ह्येष दूषीविषमपोहति | नाम्ना दूषीविषारिस्तु न चान्यत्रापि वार्यते ||५२||
🔊 Audio coming soon
ધાતુદૂષકસ્ય દૂષીવિષસ્ય ચિકિત્સાં વક્તુમાહ- દૂષીવિષાર્તમિત્યાદિ| દૂષીવિષસ્ય વિષત્વેઽપિ સ્વેદો ન નિષિધ્યતે; યેન મન્દવીર્યતયા કફાવરણાદ્વિષવેગેનાનુબન્ધિત્વમસ્ય , અતઃ સ્વેદેન કફસ્યાવરકસ્યોપશાન્તાવપહાર્યં વિષં કોષ્ઠગતં શોધનેન સકલમેવ હ્રિયતે| અન્યે `દૂષીવિષાર્તં સુસ્નિગ્ધં’ ઇતિ પઠન્તિ; તેષામપિ સ્નિગ્ધશ્રુત્યા સ્વેદોઽપ્યાક્ષિપ્તઃ| કથઞ્ચિદેવાનિર્હૃતસ્ય વિષાવશેષસ્ય સંશમનાર્થમન્યત્રાપિ સ્થાવરજઙ્ગમવિષદૂષિતધાતૂનાં વા પ્રસાદનાર્થં સંશમનમુદ્દિશન્નાહ- પાયયેતેત્યાદિ| ધ્યામકં કત્તૃણં; શાવરો રોધ્રઃ; પરિપેલવં વન્યકઃ, કૈવર્તમુસ્તકમન્યે; તોયં બાલકં; સુવર્ણગૈરિકં દક્ષિણાપથે પ્રસિદ્ધમ્| અન્યત્રાપિ સ્થાવરજઙ્ગમયોસ્તીક્ષ્ણયોરપીત્યર્થઃ; અન્યેષુ વક્ષ્યમાણેષુ જ્વરાદિષ્વપીત્યન્યે||૫૦-૫૨||
Adhikarana 21 (53-54) · Śloka 54
જ્વરે દાહે ચ હિક્કાયામાનાહે શુક્રસઙ્ક્ષયે | શોફેઽતિસારે મૂર્ચ્છાયાં હૃદ્રોગે જઠરેઽપિ ચ ||૫૩|| ઉન્માદે વેપથૌ ચૈવ યે ચાન્યે સ્યુરુપદ્રવાઃ | યથાસ્વં તેષુ કુર્વીત વિષઘ્નૈરૌષધૈઃ ક્રિયામ્ ||૫૪||
ज्वरे दाहे च हिक्कायामानाहे शुक्रसङ्क्षये | शोफेऽतिसारे मूर्च्छायां हृद्रोगे जठरेऽपि च ||५३|| उन्मादे वेपथौ चैव ये चान्ये स्युरुपद्रवाः | यथास्वं तेषु कुर्वीत विषघ्नैरौषधैः क्रियाम् ||५४||
🔊 Audio coming soon
દૂષીવિષેણ યે ઉપદ્રવાઃ સ્યુસ્તચ્ચિકિત્સિતમાહ- જ્વર ઇત્યાદિ| યે ચાન્યે ઉપદ્રવાસ્તજ્જાઃ| યથાસ્વં યદ્યસ્ય વિહિતં તદિત્યર્થઃ| તચ્ચ વિષઘ્નૈરોષધૈર્યુક્તં કર્તવ્યમ્||૫૩-૫૪||
Adhikarana 22 (55) · Śloka 55
સાધ્યમાત્મવતઃ સદ્યો યાપ્યં સંવત્સરોત્થિતમ્ | દૂષીવિષમસાધ્યં તુ ક્ષીણસ્યાહિતસેવિનઃ ||૫૫||
साध्यमात्मवतः सद्यो याप्यं संवत्सरोत्थितम् | दूषीविषमसाध्यं तु क्षीणस्याहितसेविनः ||५५||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સાધ્યયાપ્યપ્રત્યાખ્યેયત્વં દર્શયન્નાહ- સાધ્યમિત્યાદિ||૫૫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં કલ્પસ્થાને સ્થાવરવિષવિજ્ઞાનીયો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ||૨||
इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने स्थावरविषविज्ञानीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः ||२||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં કલ્પસ્થાને દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||