Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతోఽర్శసాం నిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातोऽर्शसां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాది| నిదానం హేతులక్షణనిర్దేశః||1-2||
2. arśōnidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
షడర్శాంసి భవంతి వాతపిత్తకఫశోణితసన్నిపాతైః సహజాని చేతి ||3||
View original
षडर्शांसि भवन्ति वातपित्तकफशोणितसन्निपातैः सहजानि चेति ||३||
🔊 Audio coming soon
షడర్శాంసీత్యాది| నను, వాతపిత్తకఫశోణితసన్నిపాతైః సహజాని చేత్యనేనైవ షట్సంఖ్యాయా లబ్ధత్వాత్ కథం షడితి సంఖ్యానిర్దేశః? ఉచ్యతే- ద్విదోషజనితార్శోగణనాపరిహారార్థం| యద్యపి శోణితాధిష్ఠానా వాతాదయో రక్తార్శసామారంభకాః, తథాఽప్యుపచారాత్ ‘శోణితజాని’ ఇత్యుచ్యంతే; యథా- ఘృతాధిష్ఠానేనాగ్నినా దగ్ధో ‘ఘృతదగ్ధ’ ఇత్యుచ్యతే||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్రానాత్మవతాం యథోక్తైః ప్రకోపణైర్విరుద్ధాధ్యశనస్త్రీప్రసంగోత్కటుకాసనపృష్ఠయానవేగవిధారణాదిభిర్విశేషైః ప్రకుపితా దోషా ఏకశో ద్విశః సమస్తాః శోణితసహితా వా యథోక్తం ప్రసృతాః ప్రధానధమనీరనుప్రపద్యాధో గత్వా గుదమాగమ్య ప్రదూష్య గుదవలీర్మాంసప్రరోహాంజనయంతి విశేషతో మందాగ్నేః, తథా తృణకాష్ఠోపలలోష్ఠవస్త్రాదిభిః శీతోదకసంస్పర్శనాద్వా కందాః పరివృద్ధిమాసాదయంతి, తాన్యర్శాంసీత్యాచక్షతే ||4||
View original
तत्रानात्मवतां यथोक्तैः प्रकोपणैर्विरुद्धाध्यशनस्त्रीप्रसङ्गोत्कटुकासनपृष्ठयानवेगविधारणादिभिर्विशेषैः प्रकुपिता दोषा एकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वा यथोक्तं प्रसृताः प्रधानधमनीरनुप्रपद्याधो गत्वा गुदमागम्य प्रदूष्य गुदवलीर्मांसप्ररोहाञ्जनयन्ति विशेषतो मन्दाग्नेः, तथा तृणकाष्ठोपललोष्ठवस्त्रादिभिः शीतोदकसंस्पर्शनाद्वा कन्दाः परिवृद्धिमासादयन्ति, तान्यर्शांसीत्याचक्षते ||४||
🔊 Audio coming soon
అర్శసాం హేతూన్ సంప్రాప్తి చ దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| ప్రకుపితా దోషా మాంసప్రరోహాంజనయంతీతి సంబంధః| అనాత్మవతాం అజితేంద్రియాణాం| యథోక్తైః ప్రకోపణైర్బలవద్విగ్రహాదిక్రోధశోకాదిదివాస్వప్నాదిభిః| విరుద్ధం బహుధా హితాహితీయోక్తం| స్త్రీప్రసంగ ఇత్యత్ర ప్రశబ్దేనాత్యంతసక్తిః ప్రతిపాద్యతే| ‘గుదపార్ష్ణీసమాయోగః ప్రాహురుత్కటుకాసనం’, ‘ఉకుడు’ ఇతి లోకే| అశ్వాదీనాం పృష్ఠేన గమనం పృష్ఠయానం| వేగవిధారణశబ్దేన వాతవిణ్మూత్రాదీనాం వేగధారణం| విరుద్ధాశనశబ్దేన గురుశీతాభిష్యందివిదాహ్యసాత్మ్యప్రమితాశనాదీని గృహ్యంతే| విశేషైర్భేదైః| తేషాం నిదానమభిధాయ సంప్రాప్తిమాహ- యథోక్తమిత్యాది| ప్రసృతా ఇతి ‘కిణ్వోదకపిష్టసమవాయ ఇవోద్రిక్తానాం ప్రసరో భవతి’ (సూ. 21) ఇత్యాదిక్రమేణ ప్రసృతాః| ప్రధానధమనీః పురీషవాహినీః| అను పశ్చాత్, ప్రపద్య ప్రాప్య| గుదవలీరితి వలిస్త్వక్సంకోచః| మందాగ్నేర్విశేషతోఽతిశయేన మాంసప్రరోహాంజనయంతీతి సంబంధః| తథా తృణేత్యాది| పరివృద్ధిమాసాదయంతి ప్రాప్నువంతీత్యర్థః| ఆచక్షత ఇతి ‘పూర్వాచార్యా’ ఇత్యధ్యాహారః||4||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
తత్ర స్థూలాంత్రప్రతిబద్ధమర్ధపంచాంగులం గుదమాహుః, తస్మిన్ వలయస్తిస్రోఽధ్యర్ధాంగులాంతరసంభూతాః ప్రవాహణీ విసర్జనీ సంవరణీ చేతి చతురంగులాయతాః ; సర్వాస్తిర్యగేకాంగలోచ్ఛ్రితాః ||5|| శంఖావర్తనిభాశ్చాపి ఉపర్యుపరి సంస్థితాః | గజతాలునిభాశ్చాపి వర్ణతః సంప్రకీర్త్తితాః | రోమాంతేభ్యో యవాధ్యర్ధో గుదౌష్ఠః పరికీర్తితః ||6||
View original
तत्र स्थूलान्त्रप्रतिबद्धमर्धपञ्चाङ्गुलं गुदमाहुः, तस्मिन् वलयस्तिस्रोऽध्यर्धाङ्गुलान्तरसम्भूताः प्रवाहणी विसर्जनी संवरणी चेति चतुरङ्गुलायताः ; सर्वास्तिर्यगेकाङ्गलोच्छ्रिताः ||५|| शङ्खावर्तनिभाश्चापि उपर्युपरि संस्थिताः | गजतालुनिभाश्चापि वर्णतः सम्प्रकीर्त्तिताः | रोमान्तेभ्यो यवाध्यर्धो गुदौष्ठः परिकीर्तितः ||६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం గుదం గుదవలీశ్చ వివృణ్వన్నాహ- తత్రేత్యాది| స్థూలాంత్రం కట్యంత్రం ‘గుదాంత్రం’ ఇతి ప్రసిద్ధం| అర్ధపంచాంగులమితి అర్ధపంచమమంకులం యస్మిన్ తత్తథా, ఏతేన సార్ధచతురంగులప్రమాణం గుదమిత్యర్థః| అధ్యర్ధాంగులాంతరసంభూతా ఇతి సార్ధైకాంగులాంతరసంజాతాః| తత్రోపరితనం వలిద్వయం శంఖావర్త్తనిభం ప్రత్యేకమంతరేణ సహ సార్ధైకాంగులం, ప్రథమా తు వలిరంతరేణ వినైకాంగులోచ్ఛ్రాయా, అర్ధాంగులస్తు గుదౌష్ఠ ఈదృశం బోద్ధవ్యం| అత ఏవ ‘ప్రథమా తు గుదౌష్ఠాదంగులమాత్రే’ ఇత్యగ్రే వక్ష్యతి| తాసాం నామాన్యాహ- ప్రవాహణీత్యాది| ప్రవాహయతీతి ప్రవాహణీ, విసృజతీతి విసర్జనీ, సంవృణోతీతి సంవరణీ| గుదౌష్ఠప్రమాణమాహ- రోమాంతేభ్య ఇత్యాది| రోమాంతేభ్యో రోమప్రాంతేభ్యో రోమమాలికాయాః, యవాధ్యర్ధః సార్ధో యవః, అర్ధాంగులప్రమాణ ఇత్యర్థః, అంగులస్య త్రియవప్రమాణత్వాత్||5-6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ప్రథమా తు గుదౌష్ఠాదంగులమాత్రే ||7||
View original
प्रथमा तु गुदौष्ठादङ्गुलमात्रे ||७||
🔊 Audio coming soon
ప్రథమా వలిర్గుదౌష్ఠాత్ కియద్దూరే భవతీత్యాహ- ప్రథమేత్యాది| ప్రథమా ‘వలిః’ ఇతి శేషః||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
తేషాం తు భవిష్యతాం పూర్వరూపాణి- అన్నేఽశ్రద్ధా కృచ్ఛ్రాత్ పక్తిరమ్లీకా పరిదాహో విష్టంభః పిపాసా సక్థిసదనమాటోపః కార్శ్యముద్గారబాహుల్యమక్ష్ణోః శ్వయథురంత్రకూజనం గుదపరికర్తనమాశంకా పాండురోగగ్రహణీదోషశోషాణాం కాసశ్వాసౌ బలహానిర్భ్రమస్తంద్రా నిద్రేంద్రియదౌర్బల్యం చ ||8||
View original
तेषां तु भविष्यतां पूर्वरूपाणि- अन्नेऽश्रद्धा कृच्छ्रात् पक्तिरम्लीका परिदाहो विष्टम्भः पिपासा सक्थिसदनमाटोपः कार्श्यमुद्गारबाहुल्यमक्ष्णोः श्वयथुरन्त्रकूजनं गुदपरिकर्तनमाशङ्का पाण्डुरोगग्रहणीदोषशोषाणां कासश्वासौ बलहानिर्भ्रमस्तन्द्रा निद्रेन्द्रियदौर्बल्यं च ||८||
🔊 Audio coming soon
తేషామిత్యాది| భవిష్యతాం భవితుకామానాం| అమ్లీకా అమ్లోద్గారః| సక్థిసదనం ఊరుగ్లానిః, స్ఫుటనమివేత్యేకే| ఆటోప ఆధ్మానం| పాండురోగాదీనామాశంకా వికల్పః| కాసశ్వాసౌ భ్రమస్తంద్రా నిద్రేంద్రియదౌర్బల్యం చ ‘జాయతే’ ఇతి శేషః||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
జాతేష్వేతాన్యేవ లక్షణాని ప్రవ్యక్తతరాణి భవంతి ||9||
View original
जातेष्वेतान्येव लक्षणानि प्रव्यक्ततराणि भवन्ति ||९||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యరూపమాహ- జాతేష్విత్యాది| ఏతాని పూర్వోక్తాని||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
తత్ర మారుతాత్ పరిశుష్కారుణవివర్ణాని విషమమధ్యాని కదంబపుష్పతుండికేరీనాడీముకులసూచీముఖాకృతీని చ భవంతి; తైరుపద్రుతః సశూలం సంహతముపవేశ్యతే కటీపృష్ఠపార్శ్వమేఢ్రగుదనాభిప్రదేశేషు చాస్య వేదనా భవంతి, గుల్మాష్ఠీలాప్లీహోదరాణి చాస్య తన్నిమిత్తాన్యేవ భవంతి, కృష్ణత్వఙ్నఖనయనదశనవదనమూత్రపురీషశ్చ పురుషో భవతి ||10||
View original
तत्र मारुतात् परिशुष्कारुणविवर्णानि विषममध्यानि कदम्बपुष्पतुण्डिकेरीनाडीमुकुलसूचीमुखाकृतीनि च भवन्ति; तैरुपद्रुतः सशूलं संहतमुपवेश्यते कटीपृष्ठपार्श्वमेढ्रगुदनाभिप्रदेशेषु चास्य वेदना भवन्ति, गुल्माष्ठीलाप्लीहोदराणि चास्य तन्निमित्तान्येव भवन्ति, कृष्णत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति ||१०||
🔊 Audio coming soon
విశిష్టం రూపమాహ- తత్రేత్యాది| పరిశుష్కాణి అనాస్రావీణి| అరుణాని ఈషద్రక్తాని| వివర్ణాని వివిధవర్ణాని| విషమమధ్యాని నిమ్నోన్నతమధ్యాని, కేచిదత్ర ‘విషమధ్యామాని’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- విషమాణి నిమ్నోన్నతత్వేన, ధ్యామాని దగ్ధేష్టికాదివస్తువర్ణాని| తుండికేరీ వనకార్పాసికా, తత్పుష్పాకృతీని| అన్యే త్వత్ర “తుండికేరీనాడీముకులసూచీముఖసదృశాని భవంతి” ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- తుండికేరీ బింబీ, తస్యా నాడీ నాలికా; ముకులం పుష్పముకులం; సూచీసీవనద్రవ్యం; ఏషాం ముఖసదృశాని భవంతి| ఉపద్రుతః అభిభూతః| సంహతం ఘనం| ఉపవేశ్యతే విట్సర్గం కార్యతే| గుల్మాదీని చాస్య తన్నిమిత్తానీత్యుపద్రవకథనం||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
పిత్తాన్నీలాగ్రాణి తనూని విసర్పీణి పీతావభాసాని యకృత్ప్రకాశాని శుకజిహ్వాసంస్థానాని యవమధ్యాని జలౌకోవక్రసదృశాని ప్రక్లిన్నాని చ భవంతి; తైరుపద్రుతః సదాహం సరుధిరమతిసార్యతే, జ్వరదాహపిపాసామూర్చ్ఛాశ్చాస్యోపద్రవా భవంతి, పీతత్వఙ్నఖనయనదశనవదనమూత్రపురీషశ్చ పురుషో భవతి ||11||
View original
पित्तान्नीलाग्राणि तनूनि विसर्पीणि पीतावभासानि यकृत्प्रकाशानि शुकजिह्वासंस्थानानि यवमध्यानि जलौकोवक्रसदृशानि प्रक्लिन्नानि च भवन्ति; तैरुपद्रुतः सदाहं सरुधिरमतिसार्यते, ज्वरदाहपिपासामूर्च्छाश्चास्योपद्रवा भवन्ति, पीतत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति ||११||
🔊 Audio coming soon
పిత్తాదిత్యాది| విసర్పీణి ప్రసరణశీలాని| సంస్థానమాకారః| యవమధ్యానీతి పీనమధ్యాని మూలాగ్రయోస్తనూని| ప్రక్లిన్నాని క్లేదస్రావీణి||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
శ్లేష్మజాని శ్వేతాని మహామూలాని స్థిరాణి వృత్తాని స్నిగ్ధాని పాండూని కరీరపనసాస్థిగోస్తనాకారాణి, న భిద్యంతే న స్రవంతి కండూబహులాని చ భవంతి; తైరుపద్రుతః సశ్లేష్మాణమనల్పం మాంసధావనప్రకాశమతిసార్యతే, శోఫశీతజ్వరారోచకావిపాకశిరోగౌరవాణి చాస్య తన్నిమిత్తాన్యేవ భవంతి, శుక్లత్వఙ్నఖనయనదశనవదనమూత్రపురీషశ్చ పురుషో భవతి ||12||
View original
श्लेष्मजानि श्वेतानि महामूलानि स्थिराणि वृत्तानि स्निग्धानि पाण्डूनि करीरपनसास्थिगोस्तनाकाराणि, न भिद्यन्ते न स्रवन्ति कण्डूबहुलानि च भवन्ति; तैरुपद्रुतः सश्लेष्माणमनल्पं मांसधावनप्रकाशमतिसार्यते, शोफशीतज्वरारोचकाविपाकशिरोगौरवाणि चास्य तन्निमित्तान्येव भवन्ति, शुक्लत्वङ्नखनयनदशनवदनमूत्रपुरीषश्च पुरुषो भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
శ్లేష్మజానీత్యాది| స్థిరాణి కఠినాని| పాండూని ధూసరాణి| కరీరో మరుదేశాతిప్రవృద్ధో వృక్షవిశేషః, పనసో బహిః- కంటకిఫలః ‘కటహల’ ఇతి లోకే, తస్య ఫలసదృశాని| అనల్పం బహు| శీతజ్వరః శీతప్రధానజ్వరః||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
రక్తజాని న్యగ్రోధప్రరోహవిద్రుమకాకణంతికాఫలసదృశాని పిత్తలక్షణాని చ, యదాఽవగాఢపురీషప్రపీడితాని భవంతి తదాఽత్యర్థం దుష్టమనల్పమసృక్ సహసా విసృజంతి, తస్య చాతిప్రవృత్తౌ శోణితాతియోగోపద్రవా భవంతి ||13||
View original
रक्तजानि न्यग्रोधप्ररोहविद्रुमकाकणन्तिकाफलसदृशानि पित्तलक्षणानि च, यदाऽवगाढपुरीषप्रपीडितानि भवन्ति तदाऽत्यर्थं दुष्टमनल्पमसृक् सहसा विसृजन्ति, तस्य चातिप्रवृत्तौ शोणितातियोगोपद्रवा भवन्ति ||१३||
🔊 Audio coming soon
రక్తజానీత్యాది| న్యగ్రోధప్రరోహో వటప్రరోహః, విద్రుమః ప్రవాలః, కాకణంతికా గుంజా చిరిహింటికా’ ఇతి లోకే, కాకాదనీత్యపరే| చకారేణానుబంధభూతవాతకఫరూపమనుక్తమపి సముచ్చీయతే| శోణితాతియోగోపద్రవా ఆక్షేపకాదయః||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
సన్నిపాతజాని సర్వదోషలక్షణయుక్తాని ||14||
View original
सन्निपातजानि सर्वदोषलक्षणयुक्तानि ||१४||
🔊 Audio coming soon
సర్వదోషలక్షణయుక్తానీతి “సర్వేషాం చార్శంసాం యాని లక్షణాని” ఇతి జేజ్ఝటః; గయదాసస్తు ‘సన్నిపాతజాని సర్వలక్షణాని’ ఇతి పఠతి, వ్యఖ్యానయతి చ- “సర్వేషాం వాతాదీనాం లక్షణాని స్వభావకర్మభూతాని యేషు తాని తథా” ఇతి||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
సహజాని దుష్టశోణితశుక్రనిమిత్తాని, తేషాం దోషత ఏవ ప్రసాధనం కర్త్తవ్యం, విశేషతశ్చైతాని దుర్దర్శనాని పరుషాణి పాంసూని దారుణాన్యంతర్ముఖాని; తైరుపద్రుతః కృశోఽల్పభుక్ సిరాసంతతగాత్రోఽల్పప్రజః క్షీణరేతాః క్షామస్వరః క్రోధనోఽల్పాగ్నిప్రాణః పరమలసశ్చ, తథా ఘ్రాణశిరోఽక్షినాసాశ్రవణరోగీ, సతతమంత్రకూజాటోపహృదయోపలేపారోచకప్రభృతిభిః పీడ్యతే ||15||
View original
सहजानि दुष्टशोणितशुक्रनिमित्तानि, तेषां दोषत एव प्रसाधनं कर्त्तव्यम्, विशेषतश्चैतानि दुर्दर्शनानि परुषाणि पांसूनि दारुणान्यन्तर्मुखानि; तैरुपद्रुतः कृशोऽल्पभुक् सिरासन्ततगात्रोऽल्पप्रजः क्षीणरेताः क्षामस्वरः क्रोधनोऽल्पाग्निप्राणः परमलसश्च, तथा घ्राणशिरोऽक्षिनासाश्रवणरोगी, सततमन्त्रकूजाटोपहृदयोपलेपारोचकप्रभृतिभिः पीड्यते ||१५||
🔊 Audio coming soon
శరీరేణ సహ జాతానామర్శసాం దోషేభ్యో భిన్నం హేతుం దర్శయన్నాహ- సహజానీత్యాది| దుష్టశోణితశుక్రనిమిత్తానీతి గర్భగుదారంభకమాత్రం బీజం దుష్టం న సర్వం, సర్వదుష్టత్వే హి ప్రజోత్పత్తిరేవ న స్యాత్| ‘తేషాం దోషత ఏవ ప్రసాధనం కర్తవ్యమితి యేన దోషేణ యస్య శుక్రశోణితం దూషితం భవేత్తస్య దోషస్య లక్షణవర్ణవేదనాకృతిభిః ప్రసాధనం విజ్ఞానం’ ఇత్యేకే; అన్యే తు ‘దోషత ఇతి దోషలింగం సమీక్ష్య ప్రసాధనం చికిత్సా’ ఇత్యాహుః| దుర్దర్శనాని దుఃఖేన దృశ్యంతే, అంతర్విద్రధివదిత్యర్థః| పాంసూని ధూసరాణి| దారుణాని అతిదుఃఖకరాణి||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
భవతి చాత్ర- బాహ్యమధ్యవలిస్థానాం ప్రతికుర్యాద్భిషగ్వరః | అంతర్వలిసముత్థానాం ప్రత్యాఖ్యాయాచరేత్ క్రియాం ||16||
View original
भवति चात्र- बाह्यमध्यवलिस्थानां प्रतिकुर्याद्भिषग्वरः | अन्तर्वलिसमुत्थानां प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् ||१६||
🔊 Audio coming soon
స్థానాశ్రయం సాధ్యాదిత్వం దర్శయన్నాహ- భవతి చాత్రేత్యాది| అంతర్వలిః అభ్యంతరవలిః| ప్రత్యాఖ్యాయ అసాధ్యాన్యేతాన్యర్శాంసీతి నిరాకృత్య||16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ప్రకుపితాస్తు దోషా మేఢ్రమభిప్రపన్నా మాంసశోణితే ప్రదూష్య కండూం జనయంతి, తతః కండూయనాత్ క్షతం సముపజాయతే, తస్మింశ్చ క్షతే దుష్టమాంసజాః ప్రరోహాః పిచ్ఛిలరుధిరస్రావిణో జాయంతే కూర్చకినోఽభ్యంతరముపరిష్టాద్వా, తే తు శేఫో వినాశయంత్యుపఘ్నంతి చ పుంస్త్వం; యోనిమభిప్రపన్నాః సుకుమారాన్ దుర్గంధాన్ పిచ్ఛిలరుధిరస్రావిణశ్ఛత్రాకారాన్ కరీరాంజనయంతి, తే తు యోనిముపఘ్నంత్యార్తవం చ; నాభిమభిప్రపన్నాః సుకుమారాన్ దుర్గంధాన్ పిచ్ఛిలాన్ గండూపదముఖసదృశాన్ కరీరాంజనయంతి; త ఏవోర్ధ్వమాగతాః శ్రోత్రాక్షిఘ్రాణవదనేష్వర్శాంస్యుపనిర్వర్తయంతి; తత్ర కర్ణజేషు బాధిర్యం శూలం పూతికర్ణతా చ, నేత్రజేషు వర్త్మావరోధో వేదనా స్రావో దర్శననాశశ్చ, ఘ్రాణజేషు ప్రతిశ్యాయోఽతిమాత్రం క్షవథుః కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసతా పూతినస్యం సానునాసికవాక్యత్వం శిరోదుఃఖం చ; వక్రజేషు కంఠౌష్ఠతాలూనామన్యతమస్మింస్తైర్గద్గదవాక్యతా రసాజ్ఞానం ముఖరోగాశ్చ భవంతి ||17||
View original
प्रकुपितास्तु दोषा मेढ्रमभिप्रपन्ना मांसशोणिते प्रदूष्य कण्डूं जनयन्ति, ततः कण्डूयनात् क्षतं समुपजायते, तस्मिंश्च क्षते दुष्टमांसजाः प्ररोहाः पिच्छिलरुधिरस्राविणो जायन्ते कूर्चकिनोऽभ्यन्तरमुपरिष्टाद्वा, ते तु शेफो विनाशयन्त्युपघ्नन्ति च पुंस्त्वं; योनिमभिप्रपन्नाः सुकुमारान् दुर्गन्धान् पिच्छिलरुधिरस्राविणश्छत्राकारान् करीराञ्जनयन्ति, ते तु योनिमुपघ्नन्त्यार्तवं च; नाभिमभिप्रपन्नाः सुकुमारान् दुर्गन्धान् पिच्छिलान् गण्डूपदमुखसदृशान् करीराञ्जनयन्ति; त एवोर्ध्वमागताः श्रोत्राक्षिघ्राणवदनेष्वर्शांस्युपनिर्वर्तयन्ति; तत्र कर्णजेषु बाधिर्यं शूलं पूतिकर्णता च, नेत्रजेषु वर्त्मावरोधो वेदना स्रावो दर्शननाशश्च, घ्राणजेषु प्रतिश्यायोऽतिमात्रं क्षवथुः कृच्छ्रोच्छ्वासता पूतिनस्यं सानुनासिकवाक्यत्वं शिरोदुःखं च; वक्रजेषु कण्ठौष्ठतालूनामन्यतमस्मिंस्तैर्गद्गदवाक्यता रसाज्ञानं मुखरोगाश्च भवन्ति ||१७||
🔊 Audio coming soon
మేఢ్రాదిష్వర్శాంస్యాహ- ప్రకుపితాస్త్విత్యాది| అభిప్రపన్నా ఆశ్రితాః| కూర్చకినః సూక్ష్మదీర్ఘాంకురసంతానినః| అభ్యంతరమితి మణౌ| ఉపరిష్టాదితి బాహ్యచర్మణి| పుంస్త్వం శుక్రం పుంశ్చిహ్నం చ| యోనిమభిప్రపన్నా ఇత్యాది అభిప్రపన్నా దోషా ఇతి సంబంధః| కరీరాన్ అంకురాన్| నాభిమభిప్రపన్నా ఇత్యాది దోషా ఇత్యత్రాపి సంబధ్యతే| త ఏవ దోషా ఇత్యర్థః| ఉపనిర్వర్తయంతి జనయంతీత్యర్థః| తత్రేత్యాది| వర్త్మావరోధ ఇతి వర్త్మ అక్షిపుటః| ఘ్రాణజేష్విత్యాది| క్షవథుః ఛిక్కా| వక్రజేష్విత్యాది| అన్యతమస్మిన్ ఏకతమస్మిన్ స్థానే ‘ఉత్పన్నేష్వర్శఃసు ’ ఇతి శేషః||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
వ్యానస్తు ప్రకుపితః శ్లేష్మాణం పరిగృహ్య బహిఃస్థిరాణి కీలవదర్శాంసి నిర్వర్తయతి, తాని చర్మకీలాన్యర్శాంసీత్యాచక్షతే ||18||
View original
व्यानस्तु प्रकुपितः श्लेष्माणं परिगृह्य बहिःस्थिराणि कीलवदर्शांसि निर्वर्तयति, तानि चर्मकीलान्यर्शांसीत्याचक्षते ||१८||
🔊 Audio coming soon
త్వగధిష్ఠానమేవ చర్మకీలాఖ్యమర్శో దర్శయన్నాహ- వ్యానస్త్విత్యాది| బహిః గుదౌష్ఠాద్బహిః; అన్యే తు ‘బహిఃశబ్దేనాన్యత్రాపి’ ఇతి కథయంతి| కీలవత్ శంకుతుల్యానీత్యర్థః||18||
Adhikarana 17 (19-20) · Śloka 20
భవంతి చాత్ర- తేషు కీలేషు నిస్తోదో మారుతేనోపజాయతే | శ్లేష్మణా తు సవర్ణత్వం గ్రంథిత్వం చ వినిర్దిశేత్ ||19|| పిత్తశోణితజం రౌక్ష్యం కృష్ణత్వం శ్లక్ష్ణతా తథా | సముదీర్ణఖరత్వం చర్మకీలస్య లక్షణం ||20||
View original
भवन्ति चात्र- तेषु कीलेषु निस्तोदो मारुतेनोपजायते | श्लेष्मणा तु सवर्णत्वं ग्रन्थित्वं च विनिर्दिशेत् ||१९|| पित्तशोणितजं रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्लक्ष्णता तथा | समुदीर्णखरत्वं चर्मकीलस्य लक्षणम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
తేషాం చర్మకీలానాం దోషలింగమాహ- భవంతి చాత్రేత్యాది| సవర్ణత్వమితి శ్లేష్మణః సమానవర్ణతేత్యర్థః| గ్రంథిత్వం గ్రంథిభావః| పిత్తేత్యాది| తేషు చర్మకీలేషు| రౌక్ష్యమిత్యాది పిత్తశోణితజం వినిర్దిశేత్| సముదీర్ణఖరత్వం అతీవ కఠినత్వం| చర్మకీలస్య లక్షణమితి ఏతద్వాతాదిదోషభేదతశ్చర్మకీలస్య లక్షణముక్తం| కేచిచ్చర్మకీలానాం దోషలింగం న పఠంతి||19-20||
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
అర్శసాం లక్షణం వ్యాసాదుక్తం సామాన్యతస్తు యత్ | తత్సర్వం ప్రాగ్వినిర్దిష్టాత్సాధయేద్భిషజాం వరః ||21||
View original
अर्शसां लक्षणं व्यासादुक्तं सामान्यतस्तु यत् | तत्सर्वं प्राग्विनिर्दिष्टात्साधयेद्भिषजां वरः ||२१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సర్వేషామేవ మేఢ్రాదిజానాం వాతాదిలక్షణమతిదేశేన నిర్దిశన్నాహ- అర్శసామిత్యాది| అర్శసాం మేఢ్రాదిజానాం వాతాదిదోషలక్షణం వినా యత్ సంక్షేపతో లక్షణముక్తం తత్ సర్వం సాధయేత్ జానీయాత్ చికిత్సేద్వా| కథమిత్యాహ- ప్రాగ్వినిర్దిష్టాదితి; “ప్రాక్ పూర్వం వ్యాసేన ప్రత్యేకం వాతాదిజార్శోలక్షణముక్తం వీక్ష్యేత్యర్థః” ఇతి గయదాసాచార్యః; అన్యే తు “సంక్షేపతః షోఢా, వ్యాసతో విస్తరేణ, ప్రాగ్వినిర్దిష్టాత్ పంచదశధా ప్రసరాత్ సాధయేత్” ఇతి మన్యంతే||21||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
అర్శఃసు దృశ్యతే రూపం యదా దోషద్వయస్య తు | సంసర్గం తం విజానీయాత్ సంసర్గః స చ షడ్విధః ||22||
View original
अर्शःसु दृश्यते रूपं यदा दोषद्वयस्य तु | संसर्गं तं विजानीयात् संसर्गः स च षड्विधः ||२२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం షడ్విధేష్వేవార్శఃస్వత ఊర్ధ్వం సంసర్గమౌషధకల్పనార్థం దర్శయన్నాహ- అర్శఃస్విత్యాది| సంసర్గః స చ షడ్విధ ఇతి వాతపిత్తే, వాతశ్లేష్మాణౌ, పిత్తశ్లేష్మాణౌ, వాతశోణితే, పిత్తశోణితే శ్లేష్మశోణితే, ఏవం సంసర్గః షడ్విధః| స చ సూత్రస్థానోక్తవ్రణవేదనాలక్షణాదవగంతవ్యః ||22||
Adhikarana 20 (23-24) · Śloka 24
త్రిదోషాణ్యల్పలింగాని యాప్యాని తు వినిర్దిశేత్ | ద్వంద్వజాని ద్వితీయాయాం వలౌ యాన్యాశ్రితాని చ ||23|| కృచ్ఛ్రసాధ్యాని తాన్యాహుః పరిసంవత్సరాణి చ | సన్నిపాతసముత్థాని సహజాని తు వర్జయేత్ ||24||
View original
त्रिदोषाण्यल्पलिङ्गानि याप्यानि तु विनिर्दिशेत् | द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च ||२३|| कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च | सन्निपातसमुत्थानि सहजानि तु वर्जयेत् ||२४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం యాప్యకృచ్ఛ్రసాధ్యాసాధ్యాన్యర్శాంసి దర్శయన్నాహ- త్రిదోషాణీత్యాది| ద్వంద్వజాని ద్విదోషోత్థాని, తాన్యపి యాప్యానీత్యర్థః| పరిసంవత్సరాణీతి పరితః సంవత్సరమభివ్యాప్య స్థితాని కృచ్ఛ్రసాధ్యానీత్యర్థః| కేచిత్ ‘సన్నిపాతసముత్థాని’ ఇత్యాదౌ కృత్వా పఠంతి; స చ పాఠః సమగ్రోఽదర్శనాన్న లిఖితః||23-24||
Adhikarana 21 (25-26) · Śloka 26
సర్వాః స్యుర్వలయో యేషాం దుర్నామభిరుపద్రుతాః | తైస్తు ప్రతిహతో వాయురపానః సన్నివర్తతే ||25|| తతో వ్యానేన సంగమ్య జ్యోతిర్మృద్నాతి దేహినాం ||26||
View original
सर्वाः स्युर्वलयो येषां दुर्नामभिरुपद्रुताः | तैस्तु प्रतिहतो वायुरपानः सन्निवर्तते ||२५|| ततो व्यानेन सङ्गम्य ज्योतिर्मृद्नाति देहिनाम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
సర్వవలివ్యాపినామర్శసాం పంచాత్మకస్యాప్యగ్నేర్మహానర్థకరత్వం దర్శయన్నాహ- సర్వా ఇత్యాది| యేషాం దేహినాం| దుర్నామభిః అర్శోభిః| తైస్తు అర్శోభిరిత్యర్థః| అపానో వాయురితి సంబంధః| సన్నివర్తతే స్థితిం బధ్నాతి న నిఃసరతీత్యర్థః| సంగమ్య మిలిత్వా| జ్యోతిః పంచాత్మకమగ్నిం, మృద్నాతి మందీకరోతి| అయం చోపద్రవః, ప్రాయేణ సహజేష్వర్శఃసు జ్ఞేయః||25-26||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం నిదానస్థానేఽర్శోనిదానం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః ||2||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थानेऽर्शोनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः ||२||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హణాచార్యవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిదానస్థానే ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||