4. bhagandaranidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ભગન્દરાણાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથેત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વાતપિત્તશ્લેષ્મસન્નિપાતાગન્તુનિમિત્તાઃ શતપોનકોષ્ટ્રગ્રીવપરિસ્રાવિશમ્બૂકાવર્તોન્માર્ગિણો યથાસઙ્ખ્યં પઞ્ચ ભગન્દરા ભવન્તિ | તે તુ ભગગુદબસ્તિપ્રદેશદારણાચ્ચ ‘ભગન્દરા’ ઇત્યુચ્યન્તે | અભિન્નાઃ પિડકાઃ, ભિન્નાસ્તુ ભગન્દરાઃ ||૩||

વાતપિત્તેત્યાદિ| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાસિદ્ધૌ પઞ્ચેતિવચનં શોણિતજાદિનિષેધાર્થમ્| ભગન્દરનિરુક્તિમાહ- તે ત્વિત્યાદિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તેષાં તુ પૂર્વરૂપાણિ- કટીકપાલવેદના કણ્ડૂર્દાહઃ શોફશ્ચ ગુદસ્ય ભવતિ ||૪||

પૂર્વરૂપમાહ- તેષાં ત્વિત્યાદિ| તેષાં તુ પૂર્વરૂપાણિ ‘ભવન્તિ’ ઇત્યર્થઃ| કટીકપાલઃ કટીફલકઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્રાપથ્યસેવિનાં વાયુઃ પ્રકુપિતઃ સન્નિવૃત્તઃ સ્થિરીભૂતો ગુદમભિતોઽઙ્ગુલે દ્વ્યઙ્ગુલે વા માંસશોણિતે પ્રદૂષ્યારુણવર્ણાં પિડકાં જનયતિ, સાઽસ્ય તોદાદીન્ વેદનાવિશેષાઞ્જનયતિ, અપ્રતિક્રિયમાણા ચ પાકમુપૈતિ, મૂત્રાશયાભ્યાસગતત્વાચ્ચ વ્રણઃ પ્રક્લિન્નઃ શતપોનકવદણુમુખૈશ્છિદ્રૈરાપૂર્યતે, તાનિ ચ છિદ્રાણ્યજસ્રમચ્છં ફેનાનુવિદ્ધમધિકમાસ્રાવં સ્રવન્તિ , વ્રણશ્ચ તાડ્યતે ભિદ્યતે છિદ્યતે સૂચીભિરિવ નિસ્તુદ્યતે, ગુદં ચાવદીર્યતે, ઉપેક્ષિતે ચ વાતમૂત્રપુરીષરેતસામપ્યાગમશ્ચ તૈરેવ છિદ્રૈર્ભવતિ; તં ભગન્દરં શતપોનકમિત્યાવક્ષતે ||૫||

પૂર્વરૂપાનન્તરં પિડિકોત્પત્તિપાકોપદ્રવનિરુક્તીદર્શયન્નાહ- તત્રાપથ્યેત્યાદિ| સન્નિવૃત્તૌ વ્યાઘુટિતઃ| ગુદમભિતો ગુદસ્ય સર્વતઃ; અન્યે ‘ગુદસન્નિધૌ’ ઇત્યાહુઃ| અભ્યાસઃ સમીપમ્| શતપોનકઃ શૂકદોષપરિપઠિતો વ્યાધિઃ; ‘ચાલનિકા’ ઇતિ જેજ્ઝટઃ; તન્નેચ્છતિ ગયી, લોકશાસ્ત્રયોશ્ચાલનિકાયાં શતપોનકશબ્દસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાત્; ‘અશ્વપુચ્છબાલરચિતં શતાક્ષકં’ ઇત્યન્યે| તુદ્યતે વ્યથ્યતે| તાડ્યતે દણ્ડેનેવાભિહન્યત ઇત્યર્થઃ| ભિદ્યતે ત્વગ્વિદાર્યત ઇવ| છિદ્યતે દ્વિધા ક્રિયત ઇવ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

પિત્તં તુ પ્રકુપિતમનિલેનાધઃ પ્રેરિતં પૂર્વવદવસ્થિતં રક્તાં તન્વીમુચ્છ્રિતામુષ્ટ્રગ્રીવાકારાં પિડકાં જનયતિ; સાઽસ્ય ચોષાદીન્ વેદનાવિશેષાઞ્જનયતિ; અપ્રતિક્રિયમાણા ચ પાકમુપૈતિ; વ્રણશ્ચાગ્નિક્ષારાભ્યામિવ દહ્યતે, દુર્ગન્ધમુષ્ણમાસ્રાવં સ્રવતિ, ઉપેક્ષિતશ્ચ વાતમૂત્રપુરીષરેતાંસિ વિસૃજતિ; તં ભગન્દરમુષ્ટ્રગ્રીવમિત્યાચક્ષતે ||૬||

પિત્તં ત્વિત્યાદિ| પૂર્વવદવસ્થિતમિતિ ગુદમભિતોઽઙ્ગુલે દ્વ્યઙ્ગુલે વેત્યર્થઃ| વિસૃજતિ સ્રવતિ વ્રણ ઇતિ સમ્બન્ધઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

શ્લેષ્મા તુ પ્રકુપિતઃ સમીરણેનાધઃ પ્રેરિતઃ પૂર્વવદવસ્થિતઃ શુક્લાવભાસાં સ્થિરાં કણ્ડૂમતીં પિડકાં જનયતિ, સાઽસ્ય કણ્ડ્વાદીન્ વેદનાવિશેષાઞ્જનયતિ, અપ્રતિક્રિયમાણાં ચ પાકમુપૈતિ, વ્રણશ્ચ કઠિનઃ સંરમ્ભી કણ્ડૂપ્રાયઃ પિચ્છિલમજસ્રમાસ્રાવં સ્રવતિ, ઉપેક્ષિતશ્ચ વાતમૂત્રપુરીષરેતાંસિ વિસૃજતિ; તં ભગન્દરં પરિસ્રાવિણમિત્યાચક્ષતે ||૭||

શ્લેષ્મેત્યાદિ| સંરમ્ભી શોફવાન્| કણ્ડૂપ્રાયઃ ખર્જૂબહુલઃ| પરિસ્રાવીત્યેવંશીલઃ પરિસ્રાવી||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

વાયુઃ પ્રકુપિતઃ પ્રકુપિતૌ પિત્તશ્લેષ્માણૌ પરિગૃહ્યાધો ગત્વા પૂર્વવદવસ્થિતઃ પાદાઙ્ગુષ્ઠાગ્રપ્રમાણાં સર્વલિઙ્ગાં પિડકાં જનયતિ, સાઽસ્ય તોદદાહકણ્ડ્વાદીન્ વેદનાવિશેષાઞ્જનયતિ, અપ્રતિક્રિયમાણા ચ પાકમુપૈતિ, વ્રણશ્ચ નાનાવિધવર્ણમાસ્રાવં સ્રવતિ, પૂર્ણનદીશમ્બૂકાવર્તવચ્ચાત્ર સમુત્તિષ્ઠન્તિ વેદનાવિશેષાઃ; તં ભગન્દરં શમ્બૂકાવર્તમિત્યાચક્ષતે ||૮||

‘પૂર્ણનદીશમ્બૂકાવર્તવન્નૈરન્તર્યેણ વેદના ઉત્તિષ્ઠન્તિ’ ઇત્યેકે; અન્યે તુ ‘તથાવિધગત્યારમ્ભકસ્ય શોફસ્ય પૂર્ણનદ્યાવર્તશમ્બૂકાવર્તાકારેણેવાવગત્વાદવગાઢવેદના ભવન્તીત્યર્થઃ’| શમ્બૂકાઃ શઙ્ખાઃ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

મૂઢેન માંસલુબ્ધેન યદસ્થિશલ્યમન્નેન સહાભ્યવહૃતં યદાઽવગાઢપુરીષોન્મિશ્રમપાનેનાધઃપ્રેરિતમસમ્યગાગતં ગુદમપક્ષિણોતિ તદા ક્ષતનિમિત્તઃ કોથ ઉપજાયતે, તસ્મિંશ્ચ ક્ષતે પૂયરુધિરાવકીર્ણમાંસકોથે ભૂમાવિવ જલપ્રક્લિન્નાયાં ક્રિમયઃ સઞ્જાયન્તે, તે ભક્ષયન્તો ગુદમનેકધા પાર્શ્વતો દારયન્તિ, તસ્ય તૈર્માર્ગૈઃ કૃમિકૃતૈર્વાતમૂત્રપુરીષરેતાંસ્યભિનિઃસરન્તિ; તં ભગન્દરમુન્માર્ગિણમિત્યાચક્ષતે ||૯||

ઉન્માર્ગિણઃ સમ્પ્રાપ્તિ દર્શયન્નાહ- મૂઢેનેત્યાદિ| મૂઢેન અજ્ઞાતેન| અપક્ષિણોતિ સક્ષતં કરોતિ| કોથઃ પૂતિભાવઃ| પાર્શ્વતો દારયન્તિ પક્ષતો દારયન્તિ| અસ્યાગ્રે અર્શોભગન્દરં કેચિત્ પઠન્તિ; તન્ન, સર્વૈર્નિબન્ધકારૈર્નિરાકૃતત્વાત્||૯||

Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11

ભવન્તિ ચાત્ર- ઉત્પદ્યતેઽલ્પરુક્ શોફાત્ ક્ષિપ્રં ચાપ્યુપશામ્યતિ | પાય્વન્તદેશે પિડકા સા જ્ઞેયાઽન્યા ભગન્દરાત્ ||૧૦|| પાયોઃ સ્યાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલે દેશે ગૂઢમૂલા સરુગ્જ્વરા | ભાગન્દરીતિ વિજ્ઞેયા પિડકાઽતો વિપર્યયાત્ ||૧૧||

અભાગન્દરીં ભાગન્દરીં ચ પિડકામાહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| પાય્વન્તદેશે પિડકા શોફાદુત્પદ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અલ્પરુક્ અલ્પવેદના, પાય્વન્તદેશે ગુદસ્યાન્તે, અન્યા ભગન્દરાત્ અપરા ભગન્દરેભ્ય ઇત્યર્થઃ| એતેનાભાગન્દરી પિડકોક્તા, યતોઽસ્યા ભગન્દરો નોત્પદ્યતે| અતોઽભાગન્દર્યાઃ પિડકાયાઃ, વિપર્યયાત્ વિપરીતત્વાત્, ભાગન્દરીતિ ભગન્દરકરી ભવતીત્યર્થઃ||૧૦-૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

યાનયાનાન્મલોત્સર્ગાત્ કણ્ડૂરુગ્દાહશોફવાન્ | પાયુર્ભવેદ્રુજઃ કટ્યાં પૂર્વરૂપં ભગન્દરે ||૧૨||

યોનેત્યાદિ| યાનયાનાત્ રથાદિગમનાત્| મલોત્સર્ગાત્ પુરીષત્યાગાત્| કણ્ડૂરુગ્દાહશોફવાન્ પાયુર્ભવેત્, તતોઽનન્તરં કટ્યાં કણ્ડૂરુગ્દાહશોફાદિકં પૂર્વરૂપં ભવેત્| અયં વા પઠનીયઃ પૂર્વો વા; પૂર્વરૂપગ્રન્થદ્વયં વા પઠનીયં, પૂર્વશ્ચાપ્રસિદ્ધઃ, અયં તુ પ્રસિદ્ધઃ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ઘોરાઃ સાધયિતું દુઃખાઃ સર્વ એવ ભગન્દરાઃ | તેષ્વસાધ્યસ્ત્રિદોષોત્થઃ ક્ષતજશ્ચ ભગન્દરઃ ||૧૩||

તત્ર કેષાઞ્ચિદસાધ્યત્વં દર્શયન્નાહ- ઘોરા ઇત્યાદિ| ઘોરા દુઃખપ્રદાઃ| સાધયિતું દુઃખાઃ કષ્ટસાધ્યાઃ, ‘ભવન્તિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ||૧૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને ભગન્દરનિદાનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ||૪||

ઇતિ શ્રીડહ્લણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||