Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ഭഗന്ദരാണാം നിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो भगन्दराणां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥേത്യാദി||൧-൨||
4. bhagandaranidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
വാതപിത്തശ്ലേഷ്മസന്നിപാതാഗന്തുനിമിത്താഃ ശതപോനകോഷ്ട്രഗ്രീവപരിസ്രാവിശമ്ബൂകാവര്തോന്മാര്ഗിണോ യഥാസങ്ഖ്യം പഞ്ച ഭഗന്ദരാ ഭവന്തി | തേ തു ഭഗഗുദബസ്തിപ്രദേശദാരണാച്ച ‘ഭഗന്ദരാ’ ഇത്യുച്യന്തേ | അഭിന്നാഃ പിഡകാഃ, ഭിന്നാസ്തു ഭഗന്ദരാഃ ||൩||
View original
वातपित्तश्लेष्मसन्निपातागन्तुनिमित्ताः शतपोनकोष्ट्रग्रीवपरिस्राविशम्बूकावर्तोन्मार्गिणो यथासङ्ख्यं पञ्च भगन्दरा भवन्ति | ते तु भगगुदबस्तिप्रदेशदारणाच्च ‘भगन्दरा’ इत्युच्यन्ते | अभिन्नाः पिडकाः, भिन्नास्तु भगन्दराः ||३||
🔊 Audio coming soon
വാതപിത്തേത്യാദി| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ സങ്ഖ്യാസിദ്ധൌ പഞ്ചേതിവചനം ശോണിതജാദിനിഷേധാര്ഥമ്| ഭഗന്ദരനിരുക്തിമാഹ- തേ ത്വിത്യാദി||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തേഷാം തു പൂര്വരൂപാണി- കടീകപാലവേദനാ കണ്ഡൂര്ദാഹഃ ശോഫശ്ച ഗുദസ്യ ഭവതി ||൪||
View original
तेषां तु पूर्वरूपाणि- कटीकपालवेदना कण्डूर्दाहः शोफश्च गुदस्य भवति ||४||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വരൂപമാഹ- തേഷാം ത്വിത്യാദി| തേഷാം തു പൂര്വരൂപാണി ‘ഭവന്തി’ ഇത്യര്ഥഃ| കടീകപാലഃ കടീഫലകഃ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തത്രാപഥ്യസേവിനാം വായുഃ പ്രകുപിതഃ സന്നിവൃത്തഃ സ്ഥിരീഭൂതോ ഗുദമഭിതോऽങ്ഗുലേ ദ്വ്യങ്ഗുലേ വാ മാംസശോണിതേ പ്രദൂഷ്യാരുണവര്ണാം പിഡകാം ജനയതി, സാऽസ്യ തോദാദീന് വേദനാവിശേഷാഞ്ജനയതി, അപ്രതിക്രിയമാണാ ച പാകമുപൈതി, മൂത്രാശയാഭ്യാസഗതത്വാച്ച വ്രണഃ പ്രക്ലിന്നഃ ശതപോനകവദണുമുഖൈശ്ഛിദ്രൈരാപൂര്യതേ, താനി ച ഛിദ്രാണ്യജസ്രമച്ഛം ഫേനാനുവിദ്ധമധികമാസ്രാവം സ്രവന്തി , വ്രണശ്ച താഡ്യതേ ഭിദ്യതേ ഛിദ്യതേ സൂചീഭിരിവ നിസ്തുദ്യതേ, ഗുദം ചാവദീര്യതേ, ഉപേക്ഷിതേ ച വാതമൂത്രപുരീഷരേതസാമപ്യാഗമശ്ച തൈരേവ ഛിദ്രൈര്ഭവതി; തം ഭഗന്ദരം ശതപോനകമിത്യാവക്ഷതേ ||൫||
View original
तत्रापथ्यसेविनां वायुः प्रकुपितः सन्निवृत्तः स्थिरीभूतो गुदमभितोऽङ्गुले द्व्यङ्गुले वा मांसशोणिते प्रदूष्यारुणवर्णां पिडकां जनयति, साऽस्य तोदादीन् वेदनाविशेषाञ्जनयति, अप्रतिक्रियमाणा च पाकमुपैति, मूत्राशयाभ्यासगतत्वाच्च व्रणः प्रक्लिन्नः शतपोनकवदणुमुखैश्छिद्रैरापूर्यते, तानि च छिद्राण्यजस्रमच्छं फेनानुविद्धमधिकमास्रावं स्रवन्ति , व्रणश्च ताड्यते भिद्यते छिद्यते सूचीभिरिव निस्तुद्यते, गुदं चावदीर्यते, उपेक्षिते च वातमूत्रपुरीषरेतसामप्यागमश्च तैरेव छिद्रैर्भवति; तं भगन्दरं शतपोनकमित्यावक्षते ||५||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വരൂപാനന്തരം പിഡികോത്പത്തിപാകോപദ്രവനിരുക്തീദര്ശയന്നാഹ- തത്രാപഥ്യേത്യാദി| സന്നിവൃത്തൌ വ്യാഘുടിതഃ| ഗുദമഭിതോ ഗുദസ്യ സര്വതഃ; അന്യേ ‘ഗുദസന്നിധൌ’ ഇത്യാഹുഃ| അഭ്യാസഃ സമീപമ്| ശതപോനകഃ ശൂകദോഷപരിപഠിതോ വ്യാധിഃ; ‘ചാലനികാ’ ഇതി ജേജ്ഝടഃ; തന്നേച്ഛതി ഗയീ, ലോകശാസ്ത്രയോശ്ചാലനികായാം ശതപോനകശബ്ദസ്യാപ്രസിദ്ധത്വാത്; ‘അശ്വപുച്ഛബാലരചിതം ശതാക്ഷകം’ ഇത്യന്യേ| തുദ്യതേ വ്യഥ്യതേ| താഡ്യതേ ദണ്ഡേനേവാഭിഹന്യത ഇത്യര്ഥഃ| ഭിദ്യതേ ത്വഗ്വിദാര്യത ഇവ| ഛിദ്യതേ ദ്വിധാ ക്രിയത ഇവ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
പിത്തം തു പ്രകുപിതമനിലേനാധഃ പ്രേരിതം പൂര്വവദവസ്ഥിതം രക്താം തന്വീമുച്ഛ്രിതാമുഷ്ട്രഗ്രീവാകാരാം പിഡകാം ജനയതി; സാऽസ്യ ചോഷാദീന് വേദനാവിശേഷാഞ്ജനയതി; അപ്രതിക്രിയമാണാ ച പാകമുപൈതി; വ്രണശ്ചാഗ്നിക്ഷാരാഭ്യാമിവ ദഹ്യതേ, ദുര്ഗന്ധമുഷ്ണമാസ്രാവം സ്രവതി, ഉപേക്ഷിതശ്ച വാതമൂത്രപുരീഷരേതാംസി വിസൃജതി; തം ഭഗന്ദരമുഷ്ട്രഗ്രീവമിത്യാചക്ഷതേ ||൬||
View original
पित्तं तु प्रकुपितमनिलेनाधः प्रेरितं पूर्ववदवस्थितं रक्तां तन्वीमुच्छ्रितामुष्ट्रग्रीवाकारां पिडकां जनयति; साऽस्य चोषादीन् वेदनाविशेषाञ्जनयति; अप्रतिक्रियमाणा च पाकमुपैति; व्रणश्चाग्निक्षाराभ्यामिव दह्यते, दुर्गन्धमुष्णमास्रावं स्रवति, उपेक्षितश्च वातमूत्रपुरीषरेतांसि विसृजति; तं भगन्दरमुष्ट्रग्रीवमित्याचक्षते ||६||
🔊 Audio coming soon
പിത്തം ത്വിത്യാദി| പൂര്വവദവസ്ഥിതമിതി ഗുദമഭിതോऽങ്ഗുലേ ദ്വ്യങ്ഗുലേ വേത്യര്ഥഃ| വിസൃജതി സ്രവതി വ്രണ ഇതി സമ്ബന്ധഃ||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ശ്ലേഷ്മാ തു പ്രകുപിതഃ സമീരണേനാധഃ പ്രേരിതഃ പൂര്വവദവസ്ഥിതഃ ശുക്ലാവഭാസാം സ്ഥിരാം കണ്ഡൂമതീം പിഡകാം ജനയതി, സാऽസ്യ കണ്ഡ്വാദീന് വേദനാവിശേഷാഞ്ജനയതി, അപ്രതിക്രിയമാണാം ച പാകമുപൈതി, വ്രണശ്ച കഠിനഃ സംരമ്ഭീ കണ്ഡൂപ്രായഃ പിച്ഛിലമജസ്രമാസ്രാവം സ്രവതി, ഉപേക്ഷിതശ്ച വാതമൂത്രപുരീഷരേതാംസി വിസൃജതി; തം ഭഗന്ദരം പരിസ്രാവിണമിത്യാചക്ഷതേ ||൭||
View original
श्लेष्मा तु प्रकुपितः समीरणेनाधः प्रेरितः पूर्ववदवस्थितः शुक्लावभासां स्थिरां कण्डूमतीं पिडकां जनयति, साऽस्य कण्ड्वादीन् वेदनाविशेषाञ्जनयति, अप्रतिक्रियमाणां च पाकमुपैति, व्रणश्च कठिनः संरम्भी कण्डूप्रायः पिच्छिलमजस्रमास्रावं स्रवति, उपेक्षितश्च वातमूत्रपुरीषरेतांसि विसृजति; तं भगन्दरं परिस्राविणमित्याचक्षते ||७||
🔊 Audio coming soon
ശ്ലേഷ്മേത്യാദി| സംരമ്ഭീ ശോഫവാന്| കണ്ഡൂപ്രായഃ ഖര്ജൂബഹുലഃ| പരിസ്രാവീത്യേവംശീലഃ പരിസ്രാവീ||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
വായുഃ പ്രകുപിതഃ പ്രകുപിതൌ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ പരിഗൃഹ്യാധോ ഗത്വാ പൂര്വവദവസ്ഥിതഃ പാദാങ്ഗുഷ്ഠാഗ്രപ്രമാണാം സര്വലിങ്ഗാം പിഡകാം ജനയതി, സാऽസ്യ തോദദാഹകണ്ഡ്വാദീന് വേദനാവിശേഷാഞ്ജനയതി, അപ്രതിക്രിയമാണാ ച പാകമുപൈതി, വ്രണശ്ച നാനാവിധവര്ണമാസ്രാവം സ്രവതി, പൂര്ണനദീശമ്ബൂകാവര്തവച്ചാത്ര സമുത്തിഷ്ഠന്തി വേദനാവിശേഷാഃ; തം ഭഗന്ദരം ശമ്ബൂകാവര്തമിത്യാചക്ഷതേ ||൮||
View original
वायुः प्रकुपितः प्रकुपितौ पित्तश्लेष्माणौ परिगृह्याधो गत्वा पूर्ववदवस्थितः पादाङ्गुष्ठाग्रप्रमाणां सर्वलिङ्गां पिडकां जनयति, साऽस्य तोददाहकण्ड्वादीन् वेदनाविशेषाञ्जनयति, अप्रतिक्रियमाणा च पाकमुपैति, व्रणश्च नानाविधवर्णमास्रावं स्रवति, पूर्णनदीशम्बूकावर्तवच्चात्र समुत्तिष्ठन्ति वेदनाविशेषाः; तं भगन्दरं शम्बूकावर्तमित्याचक्षते ||८||
🔊 Audio coming soon
‘പൂര്ണനദീശമ്ബൂകാവര്തവന്നൈരന്തര്യേണ വേദനാ ഉത്തിഷ്ഠന്തി’ ഇത്യേകേ; അന്യേ തു ‘തഥാവിധഗത്യാരമ്ഭകസ്യ ശോഫസ്യ പൂര്ണനദ്യാവര്തശമ്ബൂകാവര്താകാരേണേവാവഗത്വാദവഗാഢവേദനാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ’| ശമ്ബൂകാഃ ശങ്ഖാഃ||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
മൂഢേന മാംസലുബ്ധേന യദസ്ഥിശല്യമന്നേന സഹാഭ്യവഹൃതം യദാऽവഗാഢപുരീഷോന്മിശ്രമപാനേനാധഃപ്രേരിതമസമ്യഗാഗതം ഗുദമപക്ഷിണോതി തദാ ക്ഷതനിമിത്തഃ കോഥ ഉപജായതേ, തസ്മിംശ്ച ക്ഷതേ പൂയരുധിരാവകീര്ണമാംസകോഥേ ഭൂമാവിവ ജലപ്രക്ലിന്നായാം ക്രിമയഃ സഞ്ജായന്തേ, തേ ഭക്ഷയന്തോ ഗുദമനേകധാ പാര്ശ്വതോ ദാരയന്തി, തസ്യ തൈര്മാര്ഗൈഃ കൃമികൃതൈര്വാതമൂത്രപുരീഷരേതാംസ്യഭിനിഃസരന്തി; തം ഭഗന്ദരമുന്മാര്ഗിണമിത്യാചക്ഷതേ ||൯||
View original
मूढेन मांसलुब्धेन यदस्थिशल्यमन्नेन सहाभ्यवहृतं यदाऽवगाढपुरीषोन्मिश्रमपानेनाधःप्रेरितमसम्यगागतं गुदमपक्षिणोति तदा क्षतनिमित्तः कोथ उपजायते, तस्मिंश्च क्षते पूयरुधिरावकीर्णमांसकोथे भूमाविव जलप्रक्लिन्नायां क्रिमयः सञ्जायन्ते, ते भक्षयन्तो गुदमनेकधा पार्श्वतो दारयन्ति, तस्य तैर्मार्गैः कृमिकृतैर्वातमूत्रपुरीषरेतांस्यभिनिःसरन्ति; तं भगन्दरमुन्मार्गिणमित्याचक्षते ||९||
🔊 Audio coming soon
ഉന്മാര്ഗിണഃ സമ്പ്രാപ്തി ദര്ശയന്നാഹ- മൂഢേനേത്യാദി| മൂഢേന അജ്ഞാതേന| അപക്ഷിണോതി സക്ഷതം കരോതി| കോഥഃ പൂതിഭാവഃ| പാര്ശ്വതോ ദാരയന്തി പക്ഷതോ ദാരയന്തി| അസ്യാഗ്രേ അര്ശോഭഗന്ദരം കേചിത് പഠന്തി; തന്ന, സര്വൈര്നിബന്ധകാരൈര്നിരാകൃതത്വാത്||൯||
Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11
ഭവന്തി ചാത്ര- ഉത്പദ്യതേऽല്പരുക് ശോഫാത് ക്ഷിപ്രം ചാപ്യുപശാമ്യതി | പായ്വന്തദേശേ പിഡകാ സാ ജ്ഞേയാऽന്യാ ഭഗന്ദരാത് ||൧൦|| പായോഃ സ്യാദ് ദ്വ്യങ്ഗുലേ ദേശേ ഗൂഢമൂലാ സരുഗ്ജ്വരാ | ഭാഗന്ദരീതി വിജ്ഞേയാ പിഡകാऽതോ വിപര്യയാത് ||൧൧||
View original
भवन्ति चात्र- उत्पद्यतेऽल्परुक् शोफात् क्षिप्रं चाप्युपशाम्यति | पाय्वन्तदेशे पिडका सा ज्ञेयाऽन्या भगन्दरात् ||१०|| पायोः स्याद् द्व्यङ्गुले देशे गूढमूला सरुग्ज्वरा | भागन्दरीति विज्ञेया पिडकाऽतो विपर्ययात् ||११||
🔊 Audio coming soon
അഭാഗന്ദരീം ഭാഗന്ദരീം ച പിഡകാമാഹ- ഭവന്തി ചാത്രേത്യാദി| പായ്വന്തദേശേ പിഡകാ ശോഫാദുത്പദ്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അല്പരുക് അല്പവേദനാ, പായ്വന്തദേശേ ഗുദസ്യാന്തേ, അന്യാ ഭഗന്ദരാത് അപരാ ഭഗന്ദരേഭ്യ ഇത്യര്ഥഃ| ഏതേനാഭാഗന്ദരീ പിഡകോക്താ, യതോऽസ്യാ ഭഗന്ദരോ നോത്പദ്യതേ| അതോऽഭാഗന്ദര്യാഃ പിഡകായാഃ, വിപര്യയാത് വിപരീതത്വാത്, ഭാഗന്ദരീതി ഭഗന്ദരകരീ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൧൦-൧൧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
യാനയാനാന്മലോത്സര്ഗാത് കണ്ഡൂരുഗ്ദാഹശോഫവാന് | പായുര്ഭവേദ്രുജഃ കട്യാം പൂര്വരൂപം ഭഗന്ദരേ ||൧൨||
View original
यानयानान्मलोत्सर्गात् कण्डूरुग्दाहशोफवान् | पायुर्भवेद्रुजः कट्यां पूर्वरूपं भगन्दरे ||१२||
🔊 Audio coming soon
യോനേത്യാദി| യാനയാനാത് രഥാദിഗമനാത്| മലോത്സര്ഗാത് പുരീഷത്യാഗാത്| കണ്ഡൂരുഗ്ദാഹശോഫവാന് പായുര്ഭവേത്, തതോऽനന്തരം കട്യാം കണ്ഡൂരുഗ്ദാഹശോഫാദികം പൂര്വരൂപം ഭവേത്| അയം വാ പഠനീയഃ പൂര്വോ വാ; പൂര്വരൂപഗ്രന്ഥദ്വയം വാ പഠനീയം, പൂര്വശ്ചാപ്രസിദ്ധഃ, അയം തു പ്രസിദ്ധഃ||൧൨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ഘോരാഃ സാധയിതും ദുഃഖാഃ സര്വ ഏവ ഭഗന്ദരാഃ | തേഷ്വസാധ്യസ്ത്രിദോഷോത്ഥഃ ക്ഷതജശ്ച ഭഗന്ദരഃ ||൧൩||
View original
घोराः साधयितुं दुःखाः सर्व एव भगन्दराः | तेष्वसाध्यस्त्रिदोषोत्थः क्षतजश्च भगन्दरः ||१३||
🔊 Audio coming soon
തത്ര കേഷാഞ്ചിദസാധ്യത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ഘോരാ ഇത്യാദി| ഘോരാ ദുഃഖപ്രദാഃ| സാധയിതും ദുഃഖാഃ കഷ്ടസാധ്യാഃ, ‘ഭവന്തി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ||൧൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ ഭഗന്ദരനിദാനം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ ||൪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने भगन्दरनिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः ||४||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡഹ്ലണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിദാനസ്ഥാനേ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||