15. bhagnanidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ભગ્નાનાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

પતનપીડનપ્રહારાક્ષેપણવ્યાલમૃગદશનપ્રભૃતિભિરભિઘાતવિશેષૈરનેકવિધમસ્થ્નાં ભઙ્ગમુપદિશન્તિ ||૩||

ભગ્નાનાં હેતું નિર્દિશન્નાહ- પતનપીડનેત્યાદિ| પ્રહારો મુષ્ટિલગુડકૃપાણબાણાદીનામ્, આક્ષેપણમતિશયેન ચાલનં, વ્યાલમૃગદશનં વ્યાઘ્રાદિભક્ષણં, પ્રભૃતિગ્રહણાદ્બલવદ્વિગ્રહાદીનામવરોધઃ| અનેકવિધં બહુપ્રકારમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર ભઙ્ગ(ગ્ન)જાતમનેકવિધમનુસાર્યમાણં દ્વિવિધમેવોપપદ્યતે સન્ધિમુક્તં, કાણ્ડભગ્નં ચ | તત્ર ષડ્વિધં સન્ધિમુક્તં, દ્વાદશવિધં કાણ્ડભગ્નં ભવતિ ||૪||

તેષાં દ્વૈવિધ્યમાહ- તત્રેત્યાદિ| ભગ્નજાતમિતિ જાતં સમૂહઃ| અનુસાર્યમાણમ્ અનુસર્તું પ્રેર્યમાણમ્| ‘અનુશ્રિયમાણં’ ઇત્યેકે પઠન્તિ| સન્ધિમુક્તકાણ્ડભગ્નયોર્લક્ષણમાહ- તત્ર પર્વણીત્યાદિ; અયં પાઠોઽભાવાન્ન લિખિતો ન ચ વ્યાખ્યાતઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર સન્ધિમુક્તમ્- ઉત્પિષ્ટં, વિશ્લિષ્ટં, વિવર્તિતમ્, અવક્ષિપ્તમ્, અતિક્ષિપ્તં, તિર્યક્ક્ષિપ્તમિતિ ષડ્વિધમ્ ||૫||

સન્ધિમુક્તસ્ય ષાડ્વિધ્યમાહ- તત્રેત્યાદિ| સન્ધિમુક્તં ષડ્વિધમિતિ સમ્બન્ધઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તત્ર પ્રસારણાકુઞ્ચનવિવર્તનાક્ષેપણાશક્તિરુગ્રરુજત્વં સ્પર્શાસહત્વં ચેતિ સામાન્યં સન્ધિમુક્તલક્ષણમુક્તમ્ ||૬||

તત્ર સન્ધિમુક્તસ્ય સામાન્યલક્ષણમાહ- તત્ર પ્રસારણેત્યાદિ| વિવર્તનં વિપરીતવર્તનમ્, આક્ષેપણમતિશયેન ચાલનમ્||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

વૈશેષિકં તૂત્પિષ્ટે સન્ધાવુભયતઃ શોફો વેદનાપ્રાદુર્ભાવો વિશેષતશ્ચ નાનાપ્રકારા વેદના રાત્રૌ પ્રાદુર્ભવન્તિ; વિશ્લિષ્ટેઽલ્પઃ શોફો વેદનાસાતત્યં સન્ધિવિક્રિયા ચ; વિવર્તિતે તુ સન્ધિપાર્શ્વાપગમનાદ્વિષમાઙ્ગતા વેદના ચ; અવક્ષિપ્તે સન્ધિવિશ્લેષસ્તીવ્રરુજત્વં ચ; અતિક્ષિપ્તે દ્વયોઃ સન્ધ્યસ્થ્નોરતિક્રાન્તતા વેદના ચ; તિર્યક્ક્ષિપ્તે ત્વેકાસ્થિપાર્શ્વાપગમનમત્યર્થં વેદના ચેતિ ||૭||

ઉત્પિષ્ટાદિલક્ષણમાહ- વૈશેષિકં તૂત્પિષ્ટે ઇત્યાદિ| ઉત્પિષ્ટે ચૂર્ણિતે| વિશ્લિષ્ટે ઘટ્ટિતે, ‘સન્ધૌ’ ઇતિ શેષઃ| વિવર્તિતે વિપરીતં વર્તિતે, ‘સન્ધૌ’ ઇતિ શેષઃ| સન્ધિવિક્રિયા મધ્યનિમ્નત્વમ્| સન્ધિસંશ્રયયોરસ્થ્નોર્વ્યાવર્તનેન પાર્શ્વાગમનાદ્વિષમાઙ્ગતા| વેદના ચેતિ ચકારાદ્વેદનાઽપિ વિષમેત્યર્થઃ| અવક્ષિપ્તે સન્ધાવધોગતે| અતિક્ષિપ્તે દૂરં ગતે સન્ધૌ| અતિક્રાન્તતા દૂરગમનમ્| અતિવેદના ચેતિ ચકારાર્થઃ| તિર્યક્ક્ષિપ્તે ‘સન્ધૌ’ ઇતિ શેષઃ| અત્રૈકસ્યૈવાસ્થ્નઃ પાર્શ્વગમનં, વિવર્તિતે દ્વયોરપીતિ વિશેષઃ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

કાણ્ડભગ્નમત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ- કર્કટકમ્, અશ્વકર્ણં, ચૂર્ણિતં, પિચ્ચિતમ્, અસ્થિચ્છલ્લિતં, કાણ્ડભગ્નં, મજ્જાનુગતમ્, અતિપાતિતં, વક્રં, છિન્નં, પાટિતં, સ્ફુટિતમિતિ દ્વાદશવિધમ્ ||૮||

કાણ્ડભગ્નમિત્યાદિ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

શ્વયથુબાહુલ્યં સ્પન્દનવિવર્તનસ્પર્શાસહિષ્ણુત્વમવપીડ્યમાને શબ્દઃ સ્રસ્તાઙ્ગતા વિવિધવેદનાપ્રાદુર્ભાવઃ સર્વાસ્વવસ્થાસુ ન શર્મલાભ ઇતિ સમાસેન કાણ્ડભગ્નલક્ષણમુક્તમ્ ||૯||

તેષાં સામાન્યલક્ષણમાહ- શ્વયથુબાહુલ્યમિત્યાદિ| શર્મ સુખમ્||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

વિશેષસ્તુ સમ્મૂઢમુભયતોઽસ્થિ મધ્યે ભ(લ)ગ્નં ગ્રન્થિરિવોન્નતં કર્કટકમ્, અશ્વકર્ણવદુદ્ગતમશ્વકર્ણકં, સ્પૃશ્યમાનં શબ્દવચ્ચૂર્ણિતમવગચ્છેત્, પિચ્ચિતં પૃથુતાં ગતમનલ્પશોફં , પાર્શ્વયોરસ્થિ હીનોદ્ગતમસ્થિચ્છલિતં, વેલ્લતે પ્રકમ્પમાનં કાણ્ડભગ્નમ્, અસ્થ્યવયવોઽસ્થિમધ્યમનુપ્રવિશ્ય મજ્જાનમુન્નહ્યતીતિ મજ્જાનુગતમ્, અસ્થિ નિઃશેષતશ્છિન્નમતિપાતિતમ્, આભુગ્નમવિમુક્તાસ્થિ વક્રમ્, અન્યતરપાર્શ્વાવશિષ્ટં છિન્નં, પાટિતમણુબહુવિદારિતં વેદનાવચ્ચ, શૂકપૂર્ણમિવાધ્માતં વિપુલં વિસ્ફુટિતં સ્ફુટિતમિતિ ||૧૦||

તેષાં પ્રત્યેકં વિશિષ્ટલક્ષણમાહ- વિશેષતસ્ત્વિત્યાદિ| વિશેષતઃ સમ્મૂઢમિતિ અતિશયેન સ્પર્શં જાનાતીત્યર્થઃ| ગયદાસાચાર્યસ્તુ ઉભયતઃ સમ્મૂઢમિતિ ઉભયોઃ પાર્શ્વયોર્નિપીડનેનાતતાવનતં મધ્યે ગ્રન્થિરિવોન્ન(દ્ગ)તમિતિ વ્યાખ્યાનયતિ| કર્કટકં કર્કટસદૃશમ્| અશ્વકર્ણમશ્વકર્ણસદૃશમિત્યર્થઃ| ચૂર્ણિતં ચૂર્ણીકૃતમ્| અવગચ્છેત્ જાનીયાત્| પિચ્ચિતમિત્યાદિ પિચ્ચિતં પીડિતસદૃશં, પૃથુતાં ગતં વિસ્તીર્ણતાં ગતમ્| અસ્થિ છલ્લમિવ વિદ્યતે યસ્મિન્ તદસ્થિચ્છલ્લિતમ્| અસ્થિચ્છલ્લિકમિત્યન્યે| વેલ્લતે ચલતિ| યદ્યપિ કાણ્ડભગ્નવ્યપદેશો દ્વાદશાનામપિ, તથાઽપિ વિશેષતઃ કસ્યચિદ્વ્યપદેશઃ; યથા સર્વેષામેવ મૃગપક્ષિણાં વિદ્યમાનજઙ્ઘત્વેઽપિ વિશિષ્ટજઙ્ઘાયોગેન એણાદીનામેવ જઙ્ઘાલત્વમ્| આભુગ્નમીષજ્જિહ્મમ્| અન્યતરપાર્શ્વેણ એકપાર્શ્વેણેત્યર્થઃ| અણૂનિ બહૂનિ વિદારિતાનિ યસ્ય તત્તથા| ગયી તુ સ્ફુટિતલક્ષણમેતત્ પઠતિ, અગ્રેતનં પાટિતલક્ષણમિતિ| શૂકપૂર્ણમિતિ શૂકો યવાદીનામગ્રભાગઃ, તત્પૂર્ણમિવ વેદનાવિશેષઃ| આધ્માતં શૂનમ્| વિસ્ફુટિતં વિપુલસ્ફુટિતં, ગયી તુ ‘વિપુલૈકદારિ’ ઇતિ પઠતિ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

તેષુ ચૂર્ણિતચ્છિન્નાતિપાતિતમજ્જાનુગતાનિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ, કૃશવૃદ્ધબાલાનાં ક્ષતક્ષીણકુષ્ઠિશ્વાસિનાં સન્ધ્યુપગતં ચેતિ ||૧૧||

કૃચ્છ્રસાધ્યાન્નિર્દિશન્નાહ- તેષ્વિત્યાદિ| ચકારાત્ કાણ્ડોપગતમિતિ||૧૧||

Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 15

ભવન્તિ ચાત્ર- ભિન્નં કપાલં કટ્યાં તુ સન્ધિમુક્તં તથા ચ્યુતમ્ | જઘનં પ્રતિ પિષ્ટં ચ વર્જયેત્તચ્ચિકિત્સકઃ ||૧૨|| અસંશ્લિષ્ટં કપાલં તુ લલાટે ચૂર્ણિતં ચ યત્ | ભગ્નં સ્તનાન્તરે શઙ્ખે પૃષ્ઠે મૂર્ધ્નિ ચ વર્જયેત્ ||૧૩|| આદિતો યચ્ચ દુર્જાતમસ્થિ સન્ધિરથાપિ વા | સમ્યગ્યમિતમપ્યસ્થિ દુર્ન્યાસાદ્દુર્નિબન્ધનાત્ ||૧૪|| સઙ્ક્ષોભાદ્વાઽપિ યદ્ગચ્છેદ્વિક્રિયાં તચ્ચ વર્જયેત્ |૧૫|

અસાધ્યાન્નિર્દિશન્નાહ- ભિન્નમિત્યાદિ| ભિન્નં કપાલં કાણ્ડભગ્નં, સન્ધિમુક્તમસાધ્યં ષડ્વિધમપિ, તથા ચ્યુતં વિશ્લિષ્ટં લમ્બિતમસાધ્યં; સન્ધિમુક્તશબ્દેન ચ્યુતસ્યાપિ સન્ધિમુક્તભેદસ્યાસાધ્યત્વે લબ્ધે તદુપાદાનં વિશેષાર્થમ્| જઘનં પ્રતીતિ જઘનસ્થાને પિષ્ટં, સન્ધિમુક્તભેદોઽયમ્| અસંશ્લિષ્ટં વિઘટ્ટિતસન્ધિ| લલાટે ચૂર્ણિતં ચ યદિતિ ચૂર્ણિતં કાણ્ડભગ્નમેતત્| ભગ્નં સન્ધિમુક્તં કાણ્ડભગ્નં દ્વયમપિ બોદ્ધવ્યમ્| ઇદાનીં દ્વિવિધસ્યાપિ સર્વસ્થાનગતસ્યાવસ્થાયામસાધ્યત્વં દર્શયન્નાહ- આદિત ઇત્યાદિ| આદિતો યચ્ચ દુર્જાતમિતિ આદિત ઉત્પત્તાવેવ દુઃસન્ધાનોપપાદિતં યત્ ‘અસ્થિભગ્નમ્’ ઇતિ શેષઃ, તદસાધ્યમ્| અસ્થિસન્ધિરથાપિ વેતિ સન્ધિરસ્થ્નોરન્તરાલં, સોઽપિ દુર્જાતોઽસાધ્યઃ| સમ્યગ્યમિતમપ્યસ્થિ સમ્યક્ સંહિતમપ્યસ્થિ, દુર્ન્યાસાત્ દુઃસ્થાપનાત્, દુર્નિબન્ધનાત્ દુર્બન્ધાત્, સઙ્ક્ષોભાત્ વ્યવાયાદિના ચલનાત્; વિક્રિયાં વિકૃતિમ્||૧૨-૧૪||-

Adhikarana 12 (15) · Śloka 16

મધ્યસ્ય વયસોઽવસ્થાસ્તિસ્રો યાઃ પરિકીર્તિતાઃ ||૧૫|| તત્ર સ્થિરો ભવેજ્જન્તુરુપક્રાન્તો વિજાનતા |૧૬|

મધ્યસ્યેત્યાદિ| તિસ્રોઽવસ્થા ઇતિ ષોડશવર્ષાદૂર્ધ્વં ચત્વારિંશદ્યાવત્ પૂર્યતે||૧૫||-

Adhikarana 13 (16) · Śloka 17

તરુણાસ્થીનિ નમ્યન્તે ભજ્યન્તે નલકાનિ તુ ||૧૬|| કપાલાનિ વિભિદ્યન્તે સ્ફુટન્તિ રુચકાનિ ચ ||૧૭||

અસ્થિવિશેષેણાપિ ભગ્નવિશેષં દર્શયન્નાહ- તરુણાસ્થીનીત્યાદિ| ઘ્રાણકર્ણકણ્ઠાક્ષિકૂટેષુ તરુણાસ્થીનિ| નમ્યન્તે વક્રીભવન્તિ, એતેન વક્રલક્ષણં ભગ્નમુક્તમ્| નલકાનિ શાખાસ્થીનિ; ભજ્યન્તે ત્રુટન્તિ| કપાલાનિ મસ્તકાદિકર્પરાણિ; વિભિદ્યન્તે ઇત્યનેન કપાલેષુ વિદરણલક્ષણો ભઙ્ગ ઉક્તઃ સ્ફુટિતપાટિતાદિઃ| રુચકાનીતિ રુચકા દન્તાઃ, તેષુ સ્ફુટિતં ભગ્નમુક્તમ્| ચકારેણ વલયેષ્વપિ સ્ફુટિતં સમુચ્ચીયતે| એતેન પઞ્ચવિધાન્યસ્થીનિ તરુણનલકકપાલવલયરુચકાન્યુક્તાનિ||૧૬||-

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને ભગ્નનિદાનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ ||૧૫||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||