Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో భగ్నానాం నిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो भग्नानां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది||1-2||
15. bhagnanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
పతనపీడనప్రహారాక్షేపణవ్యాలమృగదశనప్రభృతిభిరభిఘాతవిశేషైరనేకవిధమస్థ్నాం భంగముపదిశంతి ||3||
View original
पतनपीडनप्रहाराक्षेपणव्यालमृगदशनप्रभृतिभिरभिघातविशेषैरनेकविधमस्थ्नां भङ्गमुपदिशन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
భగ్నానాం హేతుం నిర్దిశన్నాహ- పతనపీడనేత్యాది| ప్రహారో ముష్టిలగుడకృపాణబాణాదీనాం, ఆక్షేపణమతిశయేన చాలనం, వ్యాలమృగదశనం వ్యాఘ్రాదిభక్షణం, ప్రభృతిగ్రహణాద్బలవద్విగ్రహాదీనామవరోధః| అనేకవిధం బహుప్రకారం||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్ర భంగ(గ్న)జాతమనేకవిధమనుసార్యమాణం ద్వివిధమేవోపపద్యతే సంధిముక్తం, కాండభగ్నం చ | తత్ర షడ్విధం సంధిముక్తం, ద్వాదశవిధం కాండభగ్నం భవతి ||4||
View original
तत्र भङ्ग(ग्न)जातमनेकविधमनुसार्यमाणं द्विविधमेवोपपद्यते सन्धिमुक्तं, काण्डभग्नं च | तत्र षड्विधं सन्धिमुक्तं, द्वादशविधं काण्डभग्नं भवति ||४||
🔊 Audio coming soon
తేషాం ద్వైవిధ్యమాహ- తత్రేత్యాది| భగ్నజాతమితి జాతం సమూహః| అనుసార్యమాణం అనుసర్తుం ప్రేర్యమాణం| ‘అనుశ్రియమాణం’ ఇత్యేకే పఠంతి| సంధిముక్తకాండభగ్నయోర్లక్షణమాహ- తత్ర పర్వణీత్యాది; అయం పాఠోఽభావాన్న లిఖితో న చ వ్యాఖ్యాతః||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తత్ర సంధిముక్తం- ఉత్పిష్టం, విశ్లిష్టం, వివర్తితం, అవక్షిప్తం, అతిక్షిప్తం, తిర్యక్క్షిప్తమితి షడ్విధం ||5||
View original
तत्र सन्धिमुक्तम्- उत्पिष्टं, विश्लिष्टं, विवर्तितम्, अवक्षिप्तम्, अतिक्षिप्तं, तिर्यक्क्षिप्तमिति षड्विधम् ||५||
🔊 Audio coming soon
సంధిముక్తస్య షాడ్విధ్యమాహ- తత్రేత్యాది| సంధిముక్తం షడ్విధమితి సంబంధః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్ర ప్రసారణాకుంచనవివర్తనాక్షేపణాశక్తిరుగ్రరుజత్వం స్పర్శాసహత్వం చేతి సామాన్యం సంధిముక్తలక్షణముక్తం ||6||
View original
तत्र प्रसारणाकुञ्चनविवर्तनाक्षेपणाशक्तिरुग्ररुजत्वं स्पर्शासहत्वं चेति सामान्यं सन्धिमुक्तलक्षणमुक्तम् ||६||
🔊 Audio coming soon
తత్ర సంధిముక్తస్య సామాన్యలక్షణమాహ- తత్ర ప్రసారణేత్యాది| వివర్తనం విపరీతవర్తనం, ఆక్షేపణమతిశయేన చాలనం||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
వైశేషికం తూత్పిష్టే సంధావుభయతః శోఫో వేదనాప్రాదుర్భావో విశేషతశ్చ నానాప్రకారా వేదనా రాత్రౌ ప్రాదుర్భవంతి; విశ్లిష్టేఽల్పః శోఫో వేదనాసాతత్యం సంధివిక్రియా చ; వివర్తితే తు సంధిపార్శ్వాపగమనాద్విషమాంగతా వేదనా చ; అవక్షిప్తే సంధివిశ్లేషస్తీవ్రరుజత్వం చ; అతిక్షిప్తే ద్వయోః సంధ్యస్థ్నోరతిక్రాంతతా వేదనా చ; తిర్యక్క్షిప్తే త్వేకాస్థిపార్శ్వాపగమనమత్యర్థం వేదనా చేతి ||7||
View original
वैशेषिकं तूत्पिष्टे सन्धावुभयतः शोफो वेदनाप्रादुर्भावो विशेषतश्च नानाप्रकारा वेदना रात्रौ प्रादुर्भवन्ति; विश्लिष्टेऽल्पः शोफो वेदनासातत्यं सन्धिविक्रिया च; विवर्तिते तु सन्धिपार्श्वापगमनाद्विषमाङ्गता वेदना च; अवक्षिप्ते सन्धिविश्लेषस्तीव्ररुजत्वं च; अतिक्षिप्ते द्वयोः सन्ध्यस्थ्नोरतिक्रान्तता वेदना च; तिर्यक्क्षिप्ते त्वेकास्थिपार्श्वापगमनमत्यर्थं वेदना चेति ||७||
🔊 Audio coming soon
ఉత్పిష్టాదిలక్షణమాహ- వైశేషికం తూత్పిష్టే ఇత్యాది| ఉత్పిష్టే చూర్ణితే| విశ్లిష్టే ఘట్టితే, ‘సంధౌ’ ఇతి శేషః| వివర్తితే విపరీతం వర్తితే, ‘సంధౌ’ ఇతి శేషః| సంధివిక్రియా మధ్యనిమ్నత్వం| సంధిసంశ్రయయోరస్థ్నోర్వ్యావర్తనేన పార్శ్వాగమనాద్విషమాంగతా| వేదనా చేతి చకారాద్వేదనాఽపి విషమేత్యర్థః| అవక్షిప్తే సంధావధోగతే| అతిక్షిప్తే దూరం గతే సంధౌ| అతిక్రాంతతా దూరగమనం| అతివేదనా చేతి చకారార్థః| తిర్యక్క్షిప్తే ‘సంధౌ’ ఇతి శేషః| అత్రైకస్యైవాస్థ్నః పార్శ్వగమనం, వివర్తితే ద్వయోరపీతి విశేషః||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
కాండభగ్నమత ఊర్ధ్వం వక్ష్యామః- కర్కటకం, అశ్వకర్ణం, చూర్ణితం, పిచ్చితం, అస్థిచ్ఛల్లితం, కాండభగ్నం, మజ్జానుగతం, అతిపాతితం, వక్రం, ఛిన్నం, పాటితం, స్ఫుటితమితి ద్వాదశవిధం ||8||
View original
काण्डभग्नमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- कर्कटकम्, अश्वकर्णं, चूर्णितं, पिच्चितम्, अस्थिच्छल्लितं, काण्डभग्नं, मज्जानुगतम्, अतिपातितं, वक्रं, छिन्नं, पाटितं, स्फुटितमिति द्वादशविधम् ||८||
🔊 Audio coming soon
కాండభగ్నమిత్యాది||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
శ్వయథుబాహుల్యం స్పందనవివర్తనస్పర్శాసహిష్ణుత్వమవపీడ్యమానే శబ్దః స్రస్తాంగతా వివిధవేదనాప్రాదుర్భావః సర్వాస్వవస్థాసు న శర్మలాభ ఇతి సమాసేన కాండభగ్నలక్షణముక్తం ||9||
View original
श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दनविवर्तनस्पर्शासहिष्णुत्वमवपीड्यमाने शब्दः स्रस्ताङ्गता विविधवेदनाप्रादुर्भावः सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभ इति समासेन काण्डभग्नलक्षणमुक्तम् ||९||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సామాన్యలక్షణమాహ- శ్వయథుబాహుల్యమిత్యాది| శర్మ సుఖం||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
విశేషస్తు సమ్మూఢముభయతోఽస్థి మధ్యే భ(ల)గ్నం గ్రంథిరివోన్నతం కర్కటకం, అశ్వకర్ణవదుద్గతమశ్వకర్ణకం, స్పృశ్యమానం శబ్దవచ్చూర్ణితమవగచ్ఛేత్, పిచ్చితం పృథుతాం గతమనల్పశోఫం , పార్శ్వయోరస్థి హీనోద్గతమస్థిచ్ఛలితం, వేల్లతే ప్రకంపమానం కాండభగ్నం, అస్థ్యవయవోఽస్థిమధ్యమనుప్రవిశ్య మజ్జానమున్నహ్యతీతి మజ్జానుగతం, అస్థి నిఃశేషతశ్ఛిన్నమతిపాతితం, ఆభుగ్నమవిముక్తాస్థి వక్రం, అన్యతరపార్శ్వావశిష్టం ఛిన్నం, పాటితమణుబహువిదారితం వేదనావచ్చ, శూకపూర్ణమివాధ్మాతం విపులం విస్ఫుటితం స్ఫుటితమితి ||10||
View original
विशेषस्तु सम्मूढमुभयतोऽस्थि मध्ये भ(ल)ग्नं ग्रन्थिरिवोन्नतं कर्कटकम्, अश्वकर्णवदुद्गतमश्वकर्णकं, स्पृश्यमानं शब्दवच्चूर्णितमवगच्छेत्, पिच्चितं पृथुतां गतमनल्पशोफं , पार्श्वयोरस्थि हीनोद्गतमस्थिच्छलितं, वेल्लते प्रकम्पमानं काण्डभग्नम्, अस्थ्यवयवोऽस्थिमध्यमनुप्रविश्य मज्जानमुन्नह्यतीति मज्जानुगतम्, अस्थि निःशेषतश्छिन्नमतिपातितम्, आभुग्नमविमुक्तास्थि वक्रम्, अन्यतरपार्श्वावशिष्टं छिन्नं, पाटितमणुबहुविदारितं वेदनावच्च, शूकपूर्णमिवाध्मातं विपुलं विस्फुटितं स्फुटितमिति ||१०||
🔊 Audio coming soon
తేషాం ప్రత్యేకం విశిష్టలక్షణమాహ- విశేషతస్త్విత్యాది| విశేషతః సమ్మూఢమితి అతిశయేన స్పర్శం జానాతీత్యర్థః| గయదాసాచార్యస్తు ఉభయతః సమ్మూఢమితి ఉభయోః పార్శ్వయోర్నిపీడనేనాతతావనతం మధ్యే గ్రంథిరివోన్న(ద్గ)తమితి వ్యాఖ్యానయతి| కర్కటకం కర్కటసదృశం| అశ్వకర్ణమశ్వకర్ణసదృశమిత్యర్థః| చూర్ణితం చూర్ణీకృతం| అవగచ్ఛేత్ జానీయాత్| పిచ్చితమిత్యాది పిచ్చితం పీడితసదృశం, పృథుతాం గతం విస్తీర్ణతాం గతం| అస్థి ఛల్లమివ విద్యతే యస్మిన్ తదస్థిచ్ఛల్లితం| అస్థిచ్ఛల్లికమిత్యన్యే| వేల్లతే చలతి| యద్యపి కాండభగ్నవ్యపదేశో ద్వాదశానామపి, తథాఽపి విశేషతః కస్యచిద్వ్యపదేశః; యథా సర్వేషామేవ మృగపక్షిణాం విద్యమానజంఘత్వేఽపి విశిష్టజంఘాయోగేన ఏణాదీనామేవ జంఘాలత్వం| ఆభుగ్నమీషజ్జిహ్మం| అన్యతరపార్శ్వేణ ఏకపార్శ్వేణేత్యర్థః| అణూని బహూని విదారితాని యస్య తత్తథా| గయీ తు స్ఫుటితలక్షణమేతత్ పఠతి, అగ్రేతనం పాటితలక్షణమితి| శూకపూర్ణమితి శూకో యవాదీనామగ్రభాగః, తత్పూర్ణమివ వేదనావిశేషః| ఆధ్మాతం శూనం| విస్ఫుటితం విపులస్ఫుటితం, గయీ తు ‘విపులైకదారి’ ఇతి పఠతి||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
తేషు చూర్ణితచ్ఛిన్నాతిపాతితమజ్జానుగతాని కృచ్ఛ్రసాధ్యాని, కృశవృద్ధబాలానాం క్షతక్షీణకుష్ఠిశ్వాసినాం సంధ్యుపగతం చేతి ||11||
View original
तेषु चूर्णितच्छिन्नातिपातितमज्जानुगतानि कृच्छ्रसाध्यानि, कृशवृद्धबालानां क्षतक्षीणकुष्ठिश्वासिनां सन्ध्युपगतं चेति ||११||
🔊 Audio coming soon
కృచ్ఛ్రసాధ్యాన్నిర్దిశన్నాహ- తేష్విత్యాది| చకారాత్ కాండోపగతమితి||11||
Adhikarana 11 (12-14) · Śloka 15
భవంతి చాత్ర- భిన్నం కపాలం కట్యాం తు సంధిముక్తం తథా చ్యుతం | జఘనం ప్రతి పిష్టం చ వర్జయేత్తచ్చికిత్సకః ||12|| అసంశ్లిష్టం కపాలం తు లలాటే చూర్ణితం చ యత్ | భగ్నం స్తనాంతరే శంఖే పృష్ఠే మూర్ధ్ని చ వర్జయేత్ ||13|| ఆదితో యచ్చ దుర్జాతమస్థి సంధిరథాపి వా | సమ్యగ్యమితమప్యస్థి దుర్న్యాసాద్దుర్నిబంధనాత్ ||14|| సంక్షోభాద్వాఽపి యద్గచ్ఛేద్విక్రియాం తచ్చ వర్జయేత్ |15|
View original
भवन्ति चात्र- भिन्नं कपालं कट्यां तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतम् | जघनं प्रति पिष्टं च वर्जयेत्तच्चिकित्सकः ||१२|| असंश्लिष्टं कपालं तु ललाटे चूर्णितं च यत् | भग्नं स्तनान्तरे शङ्खे पृष्ठे मूर्ध्नि च वर्जयेत् ||१३|| आदितो यच्च दुर्जातमस्थि सन्धिरथापि वा | सम्यग्यमितमप्यस्थि दुर्न्यासाद्दुर्निबन्धनात् ||१४|| सङ्क्षोभाद्वाऽपि यद्गच्छेद्विक्रियां तच्च वर्जयेत् |१५|
🔊 Audio coming soon
అసాధ్యాన్నిర్దిశన్నాహ- భిన్నమిత్యాది| భిన్నం కపాలం కాండభగ్నం, సంధిముక్తమసాధ్యం షడ్విధమపి, తథా చ్యుతం విశ్లిష్టం లంబితమసాధ్యం; సంధిముక్తశబ్దేన చ్యుతస్యాపి సంధిముక్తభేదస్యాసాధ్యత్వే లబ్ధే తదుపాదానం విశేషార్థం| జఘనం ప్రతీతి జఘనస్థానే పిష్టం, సంధిముక్తభేదోఽయం| అసంశ్లిష్టం విఘట్టితసంధి| లలాటే చూర్ణితం చ యదితి చూర్ణితం కాండభగ్నమేతత్| భగ్నం సంధిముక్తం కాండభగ్నం ద్వయమపి బోద్ధవ్యం| ఇదానీం ద్వివిధస్యాపి సర్వస్థానగతస్యావస్థాయామసాధ్యత్వం దర్శయన్నాహ- ఆదిత ఇత్యాది| ఆదితో యచ్చ దుర్జాతమితి ఆదిత ఉత్పత్తావేవ దుఃసంధానోపపాదితం యత్ ‘అస్థిభగ్నం’ ఇతి శేషః, తదసాధ్యం| అస్థిసంధిరథాపి వేతి సంధిరస్థ్నోరంతరాలం, సోఽపి దుర్జాతోఽసాధ్యః| సమ్యగ్యమితమప్యస్థి సమ్యక్ సంహితమప్యస్థి, దుర్న్యాసాత్ దుఃస్థాపనాత్, దుర్నిబంధనాత్ దుర్బంధాత్, సంక్షోభాత్ వ్యవాయాదినా చలనాత్; విక్రియాం వికృతిం||12-14||-
Adhikarana 12 (15) · Śloka 16
మధ్యస్య వయసోఽవస్థాస్తిస్రో యాః పరికీర్తితాః ||15|| తత్ర స్థిరో భవేజ్జంతురుపక్రాంతో విజానతా |16|
View original
मध्यस्य वयसोऽवस्थास्तिस्रो याः परिकीर्तिताः ||१५|| तत्र स्थिरो भवेज्जन्तुरुपक्रान्तो विजानता |१६|
🔊 Audio coming soon
మధ్యస్యేత్యాది| తిస్రోఽవస్థా ఇతి షోడశవర్షాదూర్ధ్వం చత్వారింశద్యావత్ పూర్యతే||15||-
Adhikarana 13 (16) · Śloka 17
తరుణాస్థీని నమ్యంతే భజ్యంతే నలకాని తు ||16|| కపాలాని విభిద్యంతే స్ఫుటంతి రుచకాని చ ||17||
View original
तरुणास्थीनि नम्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु ||१६|| कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च ||१७||
🔊 Audio coming soon
అస్థివిశేషేణాపి భగ్నవిశేషం దర్శయన్నాహ- తరుణాస్థీనీత్యాది| ఘ్రాణకర్ణకంఠాక్షికూటేషు తరుణాస్థీని| నమ్యంతే వక్రీభవంతి, ఏతేన వక్రలక్షణం భగ్నముక్తం| నలకాని శాఖాస్థీని; భజ్యంతే త్రుటంతి| కపాలాని మస్తకాదికర్పరాణి; విభిద్యంతే ఇత్యనేన కపాలేషు విదరణలక్షణో భంగ ఉక్తః స్ఫుటితపాటితాదిః| రుచకానీతి రుచకా దంతాః, తేషు స్ఫుటితం భగ్నముక్తం| చకారేణ వలయేష్వపి స్ఫుటితం సముచ్చీయతే| ఏతేన పంచవిధాన్యస్థీని తరుణనలకకపాలవలయరుచకాన్యుక్తాని||16||-
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం నిదానస్థానే భగ్ననిదానం నామ పంచదశోఽధ్యాయః ||15||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने भग्ननिदानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ||१५||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిదానస్థానే పంచదశోఽధ్యాయః||15||