11. granthyapacyarbudagalagaṇḍanidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ગ્રન્થપચ્યર્બુદગલગણ્ડાનાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વાતાદયો માંસમસૃક્ ચ દુષ્ટાઃ સન્દૂષ્ય મેદશ્ચ કફાનુવિદ્ધમ્ | વૃત્તોન્નતં વિગ્રથિતં તુ શોફં કુર્વન્ત્યતો ગ્રન્થિરિતિ પ્રદિષ્ટઃ ||૩||

તેષાં હેતુસમ્પ્રાપ્તિલક્ષણનિરુક્તીરાહ- વાતાદય ઇત્યાદિ| વાતાદયો દોષા દુષ્ટા માંસમસૃક્ ચ સન્દૂષ્ય શોફં કુર્વન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| એતેન ત્રયો ગ્રન્થય ઉક્તાઃ| મેદશ્ચ કફાનુવિદ્ધં કફસંસૃષ્ટં વાયુદૂષિતત્વાચ્છોફં કરોતીતિ સમ્બન્ધઃ| ભોજેઽપિ વાતકર્તૃત્વં મેદોગ્રન્થાવભિહિતમ્| તથા ચ,- “વાયુર્મેદો યદા માંસે સઙ્ક્ષિપેદથવા ત્વચિ| તત્ર મેદોભવો ગ્રન્થિઃ શ્યાવો ભવતિ કણ્ડુલઃ”- ઇત્યાદિ| અયં ચતુર્થો ગ્રન્થિઃ| ચકારાત્ સિરાજો ગ્રન્થિઃ પઞ્ચમો ગ્રાહ્યઃ| દુષ્ટા વૃદ્ધિં ગતા ઇત્યર્થઃ| વૃત્તો વર્તુલઃ, ઉન્નત ઉચ્છ્રિતઃ| વિગ્રથિતોઽત્યર્થં કઠિનઃ| વાતાદયો દુષ્ટા ઇત્યનેન હેતૂપદેશઃ, માંસમસૃક્ ચ સન્દૂષ્યેતિ સમ્પ્રાપ્તિઃ, વૃત્તોન્નતં વિપ્રથિતં તુ શોફમિતિ લક્ષણોપદેશઃ, અતો ગ્રન્થિરિતિ પ્રદિષ્ટ ઇતિ નિરુક્તિઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

આયમ્યતે વ્યથ્યત એતિ તોદં પ્રત્યસ્યતે કૃત્યત એતિ ભેદમ્ | કૃષ્ણોઽમૃદુર્બસ્તિરિવાતતશ્ચ ભિન્નઃ સ્રવેચ્ચાનિલજોઽસ્રમચ્છમ્ ||૪||

તેષાં વાતાદિજાનાં પ્રત્યેકં વિશિષ્ટં લક્ષણમાહ- આયમ્યત ઇત્યાદિ| આયમ્યતે વાયોરાકર્ષણેન દીર્ઘ ઇવ ક્રિયતે, ‘ગ્રન્થિઃ’ ઇતિ શેષઃ| વ્યથ્યતે વિધૂયતે| એતિ ગચ્છતિ| તોદં વ્યથામ્| પ્રત્યસ્યતે ક્ષિપ્યતે| કૃત્યતે છિદ્યતે| એતિ ભેદમિતિ ભેદં ચ ગચ્છતિ| અમૃદુઃ કર્કશઃ| બસ્તિરિવાતતશ્ચેતિ મૂત્રાશયવદ્દીર્ઘઃ| અસ્રં રુધિરમ્||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

દન્દહ્યતે ધૂપ્યતિ ચૂષ્યતે ચ પાપચ્યતે પ્રજ્વલતીવ ચાપિ | રક્તઃ સપીતોઽપ્યથવાઽપિ પિત્તાદ્ભિન્નઃ સ્રવેદુષ્ણમતીવ ચાસ્રમ્ ||૫||

દન્દહ્યતે ભૃશં દહ્યત ઇવ| ધૂપ્યતિ ચાતિમાત્રમ્ અતિશયેન સન્તાપં કરોતિ| પાપચ્યતે ભૃશં પચ્યત ઇવ| પ્રજ્વલતીવ ભસ્મીભવતીવ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

શીતોઽવિવર્ણોઽલ્પરુજોઽતિકણ્ડૂઃ પાષાણવત્ સંહનનોપપન્નઃ | ચિરાભિવૃદ્ધિશ્ચ કફપ્રકોપાદ્ભિન્નઃ સ્રવેચ્છુક્લઘનં ચ પૂયમ્ ||૬||

અવિવર્ણ ઈષદ્વિવર્ણઃ| પાષાણવત્ પાષાણ ઇવ ‘કઠિન’ ઇત્યધ્યાહારઃ| સંહનનોપપન્નઃ સઙ્ઘાતાન્વિતો મહાનિત્યર્થઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

શરીરવૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિહાનિઃ સ્નિગ્ધો મહાનલ્પરુજોઽતિકણ્ડૂઃ | મેદઃકૃતો ગચ્છતિ ચાત્ર ભિન્ને પિણ્યાકસર્પિઃપ્રતિમં તુ મેદઃ ||૭||

શરીરવૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિહાનિરિતિ દેહાપ્યાયનહ્રાસાભ્યામાપ્યાયનહ્રાસૌ યસ્ય સ તથા| ગચ્છતિ સ્રવતિ મેદ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અત્ર મેદોગ્રન્થૌ ભિન્ને સતિ, પિણ્યાકસર્પિઃપ્રતિમં તિલકલ્કસ્ત્યાનઘૃતસદૃશમ્||૭||

Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9

વ્યાયામજાતૈરબલસ્ય તૈસ્તૈરાક્ષિપ્ય વાયુર્હિ સિરાપ્રતાનમ્ | સમ્પીડ્ય સઙ્કોચ્ય વિશોષ્ય ચાપિ ગ્રન્થિં કરોત્યુન્નતમાશુ વૃત્તમ્ ||૮|| ગ્રન્થિઃ સિરાજઃ સ તુ કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવેદ્યદિ સ્યાત્ સરુજશ્ચલશ્ચ | અરુક્ સ એવાપ્યચલો મહાંશ્ચ મર્મોત્થિતશ્ચાપિ વિવર્જનીયઃ ||૯|| ઇતિ ગ્રન્થીનાં નિદાનં સમાપ્તમ્ |

સિરાજસ્ય ગ્રન્થેઃ સમ્પ્રાપ્તિં દર્શયન્નાહ- વ્યાયામજાતૈરિત્યાદિ| વ્યાયામજાતૈઃ વ્યાયામસમૂહૈઃ| અબલસ્ય પુરુષસ્ય| સિરાપ્રતાનં સિરાવિસ્તારમ્| સિરાજસ્ય કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમાહ- સ તુ કૃચ્છ્રસાધ્ય ઇત્યાદિ| તસ્યાસાધ્યત્વમાહ- અરુગિત્યાદિ| મહાંશ્ચેતિ ચકારેણ વાતાદિજા અપ્યેવંરૂપા વર્જનીયાઃ| મર્મોત્થિતશ્ચેતિ ચકારેણ અરુજોઽપિ વિવર્જનીયઃ| અન્યે પુનરત્ર “માંસાસ્રજં ચાર્બુદલક્ષણેન તુલ્યં હિ દૃષ્ટં ત્વથ લક્ષણજ્ઞૈઃ”- ઇતિ ષષ્ઠં ગ્રન્થિં પઠન્તિ| તન્ન, જેજ્જટાદિભિઃ પરિહૃતત્વાત્||૮-૯||

Adhikarana 8 (10-12) · Śloka 12

હન્વસ્થિકક્ષાક્ષકબાહુસન્ધિમન્યાગલેષૂપચિતં તુ મેદઃ | ગ્રન્થિં સ્થિરં વૃત્તમથાયતં વા સ્નિગ્ધં કફશ્ચાલ્પરુજં કરોતિ ||૧૦|| તં ગ્રન્થિભિસ્ત્વામલકાસ્થિમાત્રૈર્મત્સ્યાણ્ડજાલપ્રતિમૈસ્તથાઽન્યૈઃ | અનન્યવર્ણૈરુપચીયમાનં ચયપ્રકર્ષાદપચીં વદન્તિ ||૧૧|| કણ્ડૂયુતાસ્તેઽલ્પરુજઃ પ્રભિન્નાઃ સ્રવન્તિ નશ્યન્તિ ભવન્તિ ચાન્યે | મેદઃકફાભ્યાં ખલુ રોગ એષ સુદુસ્તરો વર્ષગણાનુબન્ધી ||૧૨||

ઇદાનીમપચ્યાઃ સમ્પ્રાપ્ત્યાદીનાહ- હન્વસ્થીત્યાદિ| હન્વોરસ્થિ હન્વસ્થિ; સન્ધિશબ્દો હન્વસ્થ્યાદિભિર્બાહ્વન્તૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; બાહુસન્ધિશબ્દેન કૂર્પસન્ધિરુચ્યતે; અક્ષકં કોષ્ઠકં તસ્ય સન્ધિઃ, એતેન ગ્રીવાગ્રકસન્ધિરુચ્યતે ; મન્યા ગ્રીવાપશ્ચિમભાગસ્થા ધમની| હન્વસ્થીત્યાદિસમ્પ્રાપ્તિઃ, ગ્રન્થિં સ્થિરં વૃત્તમિત્યાદિલક્ષણમ્| તં ગ્રન્થિભિરિત્યાદિ તં પૂર્વોક્તં ગ્રન્થિમ્| અનન્યવર્ણૈઃ સમાનવર્ણૈઃ| ઉપચીયમાનં વર્ધમાનમ્| ચયપ્રકર્ષાદિતિ ઉપચયાતિશયાદિત્યર્થઃ| ચયપ્રકર્ષાદપચીમિતિ નિરુક્તિઃ| ખલુશબ્દોઽપ્યર્થઃ| તેન મેદઃકફૌ વાતાદિદોષાન્તરાનુવિદ્ધૌ જ્ઞેયૌ| તથાહિ ભોજઃ,- “વાતપિત્તકફા વૃદ્ધા મેદશ્ચાપિ સમાચિતમ્| જઙ્ઘયોઃ કણ્ડરાઃ પ્રાપ્ય મત્સ્યાણ્ડસદૃશાન્ બહૂન્|| કુર્વન્તિ ગ્રથિતાંસ્તેભ્યઃ પુનઃ પ્રકુપિતોઽનિલઃ| તાન્ દોષાનૂર્ધ્વગો વક્ષઃકક્ષામન્યાગલાશ્રિતઃ|| નાનાપ્રકારાન્ કુરુતે ગ્રન્થીન્ સા ત્વપચી સ્મૃતા| વ્યામિશ્રદોષજાતા સા કૃચ્છ્રસાધ્યા પ્રકીર્તિતા|| તાસાં વાતોત્તરા રૂક્ષા વાતવેદનયાઽન્વિતા| ક્ષિપ્રપાકસમુત્થાના દાહયુક્તા તુ પૈત્તિકી|| ગૂઢા વાઽપાકકઠિના કફાત્ સ્નિગ્ધાઽલ્પરુક્કરા| મેદોઽધિકા શ્લૈષ્મિકી ચ વિશેષાદતિમાર્દવા|| અપચી કણ્ઠમન્યાસુ કક્ષાવઙ્ક્ષણસન્ધિસુ| તાં તુ માલાકૃતિં વિદ્યાત્ કણ્ઠહૃદ્ધનુસન્ધિષુ|| ગણ્ડમાલાં વિજાનીયાદપચીતુલ્યલક્ષણામ્”- ઇતિ| ચરકે ગણ્ડમાલા ગણ્ડે એવ પઠિતા “મેદઃકફાચ્છોણિતસઞ્ચયોત્થો ગણ્ડસ્ય પાર્શ્વે ગલગણ્ડ એકઃ| સ્યાદ્ગણ્ડમાલા બહુભિસ્તુ ગણ્ડૈર્દીપ્તાનલે યૂનિ બલાન્વિતે ચ|| સાધ્યા સ્મૃતા પીનસપાર્શ્વશૂલકાસજ્વરચ્છર્દિયુતા ત્વસાધ્યા” (ચ. ચિ. ૧૨)- ઇતિ| અન્યે તુ ‘મેદઃકફાભ્યાં પુનરેષ રોગઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; પુનઃશબ્દાદધિકાર્થાદ્દોષાન્તરસમ્બન્ધઃ સ્થાપિતો ભવતીતિ ચ વદન્તિ| તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| વર્ષગણાનુબન્ધી વર્ષસમૂહસમ્બન્ધીત્યર્થઃ| એતેન દીર્ઘરોગિત્વં સૂચિતમ્| મેદઃકફાભ્યામિતિ હેતૂદ્દેશઃ||૧૦-૧૨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 14

ગાત્રપ્રદેશે ક્વચિદેવ દોષાઃ સમ્મૂર્ચ્છિતા માંસમભિપ્રદૂષ્ય | વૃત્તં સ્થિરં મન્દરુજં મહાન્તમનલ્પમૂલં ચિરવૃદ્ધ્યપાકમ્ ||૧૩|| કુર્વન્તિ માંસોપચયં તુ શોફં તમર્બુદં શાસ્ત્રવિદો વદન્તિ |૧૪|

ઇદાનીમર્બુદાદીનાં સમ્પ્રાપ્ત્યાદીનાહ- ગાત્રપ્રદેશે ઇત્યાદિ| ક્વચિદેવ ગાત્રપ્રદેશે દોષાઃ શોફં કુર્વન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| સમ્મૂર્ચ્છિતા વૃદ્ધિં ગતાઃ| ક્વચિદેવાનિયતપ્રદેશે, ન પુનરપચીવદ્ધન્વસ્થ્યાદિસન્ધિષ્વેવ| અપાકમ્ અવિદ્યમાનપાકમ્| માંસોપચયં માંસસઙ્ઘાતમ્| ગાત્રપ્રદેશે ક્વચિદેવેતિ સમ્પ્રાપ્તિઃ| સમ્મૂર્ચ્છિતા દોષા ઇતિ હેતુઃ| વૃત્તં સ્થિરમિત્યાદિ સ્વલક્ષણમ્| ગયી તુ ‘કુર્વન્તિ માંસોચ્છ્રયમત્યગાધમ્’ ઇતિ પઠતિ||૧૩||-

Adhikarana 10 (14) · Śloka 15

વાતેન પિત્તેન કફેન ચાપિ રક્તેન માંસેન ચ મેદસા ચ ||૧૪|| તજ્જાયતે તસ્ય ચ લક્ષણાનિ ગ્રન્થેઃ સમાનાનિ સદા ભવન્તિ |૧૫|

તજ્જાયતે તદર્બુદં ભવતીત્યર્થઃ| તસ્ય ચ લક્ષણાનિ તસ્ય વાતપિત્તકફમેદોજસ્ય||૧૪||-

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 17

દોષઃ પ્રદુષ્ટો રુધિરં સિરાસ્તુ સમ્પીડ્ય સઙ્કોચ્ય ગતસ્ત્વપાકમ્ ||૧૫|| સાસ્રાવમુન્નહ્યતિ માંસપિણ્ડં માંસાઙ્કુરૈરાચિતમાશુવૃદ્ધિમ્ | સ્રવત્યજસ્રં રુધિરં પ્રદુષ્ટમસાધ્યમેતદ્રુધિરાત્મકં સ્યાત્ ||૧૬|| રક્તક્ષયોપદ્રવપીડિતત્વાત્ પાણ્ડુર્ભવેત્ સોઽર્બુદપીડિતસ્તુ |૧૭|

રક્તજસ્યાર્બુદસ્ય લક્ષણમાહ- દોષઃ પ્રદુષ્ટ ઇત્યાદિ| પ્રદુષ્ટો દોષઃ સિરાસુ ગતો રુધિરં સમ્પીડ્ય સઙ્કોચ્ય માંસપિણ્ડમુન્નહ્યતીતિ સમ્બન્ધઃ| ઉન્નહ્યતિ ઉદ્બધ્નાતીવ; અન્યે તુ ‘પ્રદુષ્ટો દોષ ઉન્નહ્યતિ ઉચ્છ્રિતો ભવતિ, માંસપિણ્ડમાશુવૃદ્ધિં શીઘ્રવર્ધનશીલં કરોતિ’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અપાકમ્ ઈષત્પાકમ્||૧૫-૧૬||-

Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 19

મુષ્ટિપ્રહારાદિભિરર્દિતેઽઙ્ગે માંસં પ્રદુષ્ટં પ્રકરોતિ શોફમ્ ||૧૭|| અવેદનં સ્નિગ્ધમનન્યવર્ણમપાકમશ્મોપમમપ્રચાલ્યમ્ | પ્રદુષ્ટમાંસસ્ય નરસ્ય બાઢમેતદ્ભવેન્માંસપરાયણસ્ય ||૧૮|| માંસાર્બુદં ત્વેતદસાધ્યમુક્તં... |૧૯|

માંસજસ્ય સમ્પ્રાપ્તિં દર્શયન્નાહ- મુષ્ટિપ્રહારાદિભિરિત્યાદિ| સમુપૈતિ સમ્યગ્ગચ્છતિ| બાઢમ્ અતિશયેન| માંસપરાયણસ્ય માંસભક્ષણશીલસ્ય| ‘મુષ્ટિપ્રહારાદિભિઃ’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘કાષ્ઠપ્રહારાદિભિઃ’ ઇતિ પઠન્તિ||૧૭-૧૮||-

Adhikarana 13 (19-20) · Śloka 20

...સાધ્યેષ્વપીમાનિ વિવર્જયેત્તુ | સમ્પ્રસ્રુતં મર્મણિ યચ્ચ જાતં સ્રોતઃસુ વા યચ્ચ ભવેદચાલ્યમ્ ||૧૯|| યજ્જાયતેઽન્યત્ ખલુ પૂર્વજાતે જ્ઞેયં તદધ્યર્બુદમર્બુદજ્ઞૈઃ | યદ્દ્વન્દ્વજાતં યુગપત્ ક્રમાદ્વા દ્વિરર્બુદં તચ્ચ ભવેદસાધ્યમ્ ||૨૦||

સાધ્યેષ્વપીત્યાદિ| સાધ્યેષ્વપીમાનિ વિવર્જયેદિતિ સાધ્યેષુ મધ્યે ઇમાનિ વક્ષ્યમાણાનિ વિવર્જયેદિત્યર્થઃ| અધ્યર્બુદમપિ દ્વિરર્બુદમેવ, અન્યે ‘અત્યર્બુદં’ ઇતિ પઠન્તિ| યદ્દ્વન્દ્વજાતમિત્યાદિ દ્વન્દ્વેન યુગ્મેન જાતં દ્વન્દ્વજાતં; ન કેવલમધ્યર્બુદં દ્વિરર્બુદં, યદ્દ્વન્દ્વજાતં તદપિ દ્વિરર્બુદમિત્યર્થઃ| ભેદશ્ચ તયોરુપરિજાતત્વેન પાર્શ્વજાતત્વેન ચ| એતેન દ્વિરર્બુદદ્વિતયમપ્યસાધ્યમુક્તમ્||૧૯-૨૦||

Adhikarana 14 (21) · Śloka 21

ન પાકમાયાન્તિ કફાધિકત્વાન્મેદોબહુત્વાચ્ચ વિશેષતસ્તુ | દોષસ્થિરત્વાદ્ગ્રથનાચ્ચ તેષાં સર્વાર્બુદાન્યેવ નિસર્ગતસ્તુ ||૨૧||

તેષાં પાકાભાવે હેતું દર્શયન્નાહ- ન પાકમિત્યાદિ| ગ્રન્થ્યાદિષ્વપિ કફાદયશ્ચત્વારો હેતવઃ સન્તિ, પરમર્બુદેષુ વિશેષતઃ કફસ્ય મેદસશ્ચાધિક્યં તસ્માત્, તથા વિશેષતો દોષસ્થિરત્વાદ્ દોષકાર્યસ્ય માંસોચ્છ્રયસ્ય તેનૈવ સ્વરૂપેણ ચિરકાલાવસ્થિતિશીલત્વાત્, તથા ગ્રથનાદ્ ગ્રન્થિરૂપત્વાત્તેષાં મેદઃપ્રભૃતીનાં; નિસર્ગતસ્ત્વિતિ તુશબ્દોઽપ્યર્થઃ, તેન સ્વભાવાદપ્યર્બુદાનિ પાકં ન ગચ્છતીત્યર્થઃ||૨૧||

Adhikarana 15 (22) · Śloka 22

વાતઃ કફશ્ચૈવ ગલે પ્રવૃદ્ધૌ મન્યે તુ સંસૃત્ય તથૈવ મેદઃ | કુર્વન્તિ ગણ્ડં ક્રમશઃ સ્વલિઙ્ગૈઃ સમન્વિતં તં ગલગણ્ડમાહુઃ ||૨૨||

ઇદાનીં ગલગણ્ડસમ્પ્રાપ્તિં દર્શયન્નાહ- વાત ઇત્યાદિ| વાતાદયો ગણ્ડં ક્રમશઃ કુર્વન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| કિંવિશિષ્ટં ગણ્ડં? સ્વલિઙ્ગૈઃ સમન્વિતમ્| વાતેન કફેન ચ ગલગણ્ડો ભવતિ, ન પિત્તેન; સ્વભાવેન પિત્તજસ્ય ગલગણ્ડસ્યાભાવાત્||૨૨||

Adhikarana 16 (23-27) · Śloka 27

તોદાન્વિતઃ કૃષ્ણસિરાવનદ્ધઃ કૃષ્ણોઽરુણો વા પવનાત્મકસ્તુ | મેદોન્વિતશ્ચોપચિતશ્ચ કાલાદ્ભવેદતિસ્નિગ્ધતરોઽરુજશ્ચ ||૨૩|| પારુષ્યયુક્તશ્ચિરવૃદ્ધ્યપાકો યદૃચ્છયા પાકમિયાત્ કદાચિત્ વૈરસ્યમાસ્યસ્ય ચ તસ્ય જન્તોર્ભવેત્તથા તાલુગલપ્રશોષઃ ||૨૪|| સ્થિરઃ સવર્ણોઽલ્પરુગુગ્રકણ્ડૂઃ શીતો મહાંશ્ચાપિ કફાત્મકસ્તુ | ચિરાભિવૃદ્ધિં કુરુતે ચિરાચ્ચ પ્રપચ્યતે મન્દરુજઃ કદાચિત્ ||૨૫|| માધુર્યમાસ્યસ્ય ચ તસ્ય જન્તોર્ભવેત્તથા તાલુગલપ્રલેપઃ | સ્નિગ્ધો મૃદુઃ પાણ્ડુરનિષ્ટગન્ધો મેદઃકૃતો નીરુગથાતિકણ્ડૂઃ ||૨૬|| પ્રલમ્બતેઽલાબુવદલ્પમૂલો દેહાનુરૂપક્ષયવૃદ્ધિયુક્તઃ | સ્નિગ્ધાસ્યતા તસ્ય ભવેચ્ચ જન્તોર્ગલેઽનુશબ્દં કુરુતે ચ નિત્યમ્ ||૨૭||

તસ્યૈવ વાતાદિવિશેષલિઙ્ગાનિ નિર્દિશન્નાહ- તોદાન્વિત ઇત્યાદિ| અરુજ ઇતિ સોઽપિ વાતગલગણ્ડો યદા કાલાત્ કાલેન કૃત્વા મેદોઽન્વિતો ભવતિ, તદા અરુજો ભવતીત્યર્થઃ| યદૃચ્છયા અજ્ઞાતહેતુનિયમેન, પાકમિયાત્ ગચ્છેત્| કદાચિત્ ન સર્વકાલમ્| વાતજં કફજં ચોક્ત્વા મેદોજમાહ- સ્નિગ્ધ ઇત્યાદિ| ગલેઽનુશબ્દમનુનાદં પ્રતિશબ્દમિત્યર્થઃ||૨૩-૨૭||

Adhikarana 17 (28) · Śloka 28

કૃચ્છ્રાચ્છ્વસન્તં મૃદુસર્વગાત્રં સંવત્સરાતીતમરોચકાર્તમ્ | ક્ષીણં ચ વૈદ્યો ગલગણ્ડિનં તુ ભિન્નસ્વરં ચૈવ વિવર્જયેત્તુ ||૨૮||

ઇદાનીં ગલગણ્ડસ્યાસાધ્યતામાહ- કૃચ્છ્રાદિત્યાદિ||૨૮||

Adhikarana 18 (29) · Śloka 29

નિબદ્ધઃ શ્વયથુર્યસ્ય મુષ્કવલ્લમ્બતે ગલે | મહાન્ વા યદિ વા હ્રસ્વો ગલગણ્ડં તમાદિશેત્ ||૨૯||

ન સર્વ એવ ગલાશ્રયો ગણ્ડો ગલગણ્ડઃ, કિં તર્હિ કશ્ચિદેવ વક્ષ્યમાણસ્વરૂપ ઇતિ દર્શયન્નાહ- નિબદ્ધ ઇત્યાદિ| નિયમેન બદ્ધો નિબદ્ધઃ| મુષ્કવત્ અણ્ડવત્||૨૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને ગલગણ્ડગણ્ડમાલાપચ્યર્બુદનિદાનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને એકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||