11. granthyapacyarbudagalagaṇḍanidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ગ્રન્થપચ્યર્બુદગલગણ્ડાનાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વાતાદયો માંસમસૃક્ ચ દુષ્ટાઃ સન્દૂષ્ય મેદશ્ચ કફાનુવિદ્ધમ્ | વૃત્તોન્નતં વિગ્રથિતં તુ શોફં કુર્વન્ત્યતો ગ્રન્થિરિતિ પ્રદિષ્ટઃ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

આયમ્યતે વ્યથ્યત એતિ તોદં પ્રત્યસ્યતે કૃત્યત એતિ ભેદમ્ | કૃષ્ણોઽમૃદુર્બસ્તિરિવાતતશ્ચ ભિન્નઃ સ્રવેચ્ચાનિલજોઽસ્રમચ્છમ્ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

દન્દહ્યતે ધૂપ્યતિ ચૂષ્યતે ચ પાપચ્યતે પ્રજ્વલતીવ ચાપિ | રક્તઃ સપીતોઽપ્યથવાઽપિ પિત્તાદ્ભિન્નઃ સ્રવેદુષ્ણમતીવ ચાસ્રમ્ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

શીતોઽવિવર્ણોઽલ્પરુજોઽતિકણ્ડૂઃ પાષાણવત્ સંહનનોપપન્નઃ | ચિરાભિવૃદ્ધિશ્ચ કફપ્રકોપાદ્ભિન્નઃ સ્રવેચ્છુક્લઘનં ચ પૂયમ્ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

શરીરવૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિહાનિઃ સ્નિગ્ધો મહાનલ્પરુજોઽતિકણ્ડૂઃ | મેદઃકૃતો ગચ્છતિ ચાત્ર ભિન્ને પિણ્યાકસર્પિઃપ્રતિમં તુ મેદઃ ||૭||

Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9

વ્યાયામજાતૈરબલસ્ય તૈસ્તૈરાક્ષિપ્ય વાયુર્હિ સિરાપ્રતાનમ્ | સમ્પીડ્ય સઙ્કોચ્ય વિશોષ્ય ચાપિ ગ્રન્થિં કરોત્યુન્નતમાશુ વૃત્તમ્ ||૮|| ગ્રન્થિઃ સિરાજઃ સ તુ કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવેદ્યદિ સ્યાત્ સરુજશ્ચલશ્ચ | અરુક્ સ એવાપ્યચલો મહાંશ્ચ મર્મોત્થિતશ્ચાપિ વિવર્જનીયઃ ||૯|| ઇતિ ગ્રન્થીનાં નિદાનં સમાપ્તમ્ |

Adhikarana 8 (10-12) · Śloka 12

હન્વસ્થિકક્ષાક્ષકબાહુસન્ધિમન્યાગલેષૂપચિતં તુ મેદઃ | ગ્રન્થિં સ્થિરં વૃત્તમથાયતં વા સ્નિગ્ધં કફશ્ચાલ્પરુજં કરોતિ ||૧૦|| તં ગ્રન્થિભિસ્ત્વામલકાસ્થિમાત્રૈર્મત્સ્યાણ્ડજાલપ્રતિમૈસ્તથાઽન્યૈઃ | અનન્યવર્ણૈરુપચીયમાનં ચયપ્રકર્ષાદપચીં વદન્તિ ||૧૧|| કણ્ડૂયુતાસ્તેઽલ્પરુજઃ પ્રભિન્નાઃ સ્રવન્તિ નશ્યન્તિ ભવન્તિ ચાન્યે | મેદઃકફાભ્યાં ખલુ રોગ એષ સુદુસ્તરો વર્ષગણાનુબન્ધી ||૧૨||

Adhikarana 9 (13) · Śloka 14

ગાત્રપ્રદેશે ક્વચિદેવ દોષાઃ સમ્મૂર્ચ્છિતા માંસમભિપ્રદૂષ્ય | વૃત્તં સ્થિરં મન્દરુજં મહાન્તમનલ્પમૂલં ચિરવૃદ્ધ્યપાકમ્ ||૧૩|| કુર્વન્તિ માંસોપચયં તુ શોફં તમર્બુદં શાસ્ત્રવિદો વદન્તિ |૧૪|

Adhikarana 10 (14) · Śloka 15

વાતેન પિત્તેન કફેન ચાપિ રક્તેન માંસેન ચ મેદસા ચ ||૧૪|| તજ્જાયતે તસ્ય ચ લક્ષણાનિ ગ્રન્થેઃ સમાનાનિ સદા ભવન્તિ |૧૫|

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 17

દોષઃ પ્રદુષ્ટો રુધિરં સિરાસ્તુ સમ્પીડ્ય સઙ્કોચ્ય ગતસ્ત્વપાકમ્ ||૧૫|| સાસ્રાવમુન્નહ્યતિ માંસપિણ્ડં માંસાઙ્કુરૈરાચિતમાશુવૃદ્ધિમ્ | સ્રવત્યજસ્રં રુધિરં પ્રદુષ્ટમસાધ્યમેતદ્રુધિરાત્મકં સ્યાત્ ||૧૬|| રક્તક્ષયોપદ્રવપીડિતત્વાત્ પાણ્ડુર્ભવેત્ સોઽર્બુદપીડિતસ્તુ |૧૭|

Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 19

મુષ્ટિપ્રહારાદિભિરર્દિતેઽઙ્ગે માંસં પ્રદુષ્ટં પ્રકરોતિ શોફમ્ ||૧૭|| અવેદનં સ્નિગ્ધમનન્યવર્ણમપાકમશ્મોપમમપ્રચાલ્યમ્ | પ્રદુષ્ટમાંસસ્ય નરસ્ય બાઢમેતદ્ભવેન્માંસપરાયણસ્ય ||૧૮|| માંસાર્બુદં ત્વેતદસાધ્યમુક્તં... |૧૯|

Adhikarana 13 (19-20) · Śloka 20

...સાધ્યેષ્વપીમાનિ વિવર્જયેત્તુ | સમ્પ્રસ્રુતં મર્મણિ યચ્ચ જાતં સ્રોતઃસુ વા યચ્ચ ભવેદચાલ્યમ્ ||૧૯|| યજ્જાયતેઽન્યત્ ખલુ પૂર્વજાતે જ્ઞેયં તદધ્યર્બુદમર્બુદજ્ઞૈઃ | યદ્દ્વન્દ્વજાતં યુગપત્ ક્રમાદ્વા દ્વિરર્બુદં તચ્ચ ભવેદસાધ્યમ્ ||૨૦||

Adhikarana 14 (21) · Śloka 21

ન પાકમાયાન્તિ કફાધિકત્વાન્મેદોબહુત્વાચ્ચ વિશેષતસ્તુ | દોષસ્થિરત્વાદ્ગ્રથનાચ્ચ તેષાં સર્વાર્બુદાન્યેવ નિસર્ગતસ્તુ ||૨૧||

Adhikarana 15 (22) · Śloka 22

વાતઃ કફશ્ચૈવ ગલે પ્રવૃદ્ધૌ મન્યે તુ સંસૃત્ય તથૈવ મેદઃ | કુર્વન્તિ ગણ્ડં ક્રમશઃ સ્વલિઙ્ગૈઃ સમન્વિતં તં ગલગણ્ડમાહુઃ ||૨૨||

Adhikarana 16 (23-27) · Śloka 27

તોદાન્વિતઃ કૃષ્ણસિરાવનદ્ધઃ કૃષ્ણોઽરુણો વા પવનાત્મકસ્તુ | મેદોન્વિતશ્ચોપચિતશ્ચ કાલાદ્ભવેદતિસ્નિગ્ધતરોઽરુજશ્ચ ||૨૩|| પારુષ્યયુક્તશ્ચિરવૃદ્ધ્યપાકો યદૃચ્છયા પાકમિયાત્ કદાચિત્ વૈરસ્યમાસ્યસ્ય ચ તસ્ય જન્તોર્ભવેત્તથા તાલુગલપ્રશોષઃ ||૨૪|| સ્થિરઃ સવર્ણોઽલ્પરુગુગ્રકણ્ડૂઃ શીતો મહાંશ્ચાપિ કફાત્મકસ્તુ | ચિરાભિવૃદ્ધિં કુરુતે ચિરાચ્ચ પ્રપચ્યતે મન્દરુજઃ કદાચિત્ ||૨૫|| માધુર્યમાસ્યસ્ય ચ તસ્ય જન્તોર્ભવેત્તથા તાલુગલપ્રલેપઃ | સ્નિગ્ધો મૃદુઃ પાણ્ડુરનિષ્ટગન્ધો મેદઃકૃતો નીરુગથાતિકણ્ડૂઃ ||૨૬|| પ્રલમ્બતેઽલાબુવદલ્પમૂલો દેહાનુરૂપક્ષયવૃદ્ધિયુક્તઃ | સ્નિગ્ધાસ્યતા તસ્ય ભવેચ્ચ જન્તોર્ગલેઽનુશબ્દં કુરુતે ચ નિત્યમ્ ||૨૭||

Adhikarana 17 (28) · Śloka 28

કૃચ્છ્રાચ્છ્વસન્તં મૃદુસર્વગાત્રં સંવત્સરાતીતમરોચકાર્તમ્ | ક્ષીણં ચ વૈદ્યો ગલગણ્ડિનં તુ ભિન્નસ્વરં ચૈવ વિવર્જયેત્તુ ||૨૮||

Adhikarana 18 (29) · Śloka 29

નિબદ્ધઃ શ્વયથુર્યસ્ય મુષ્કવલ્લમ્બતે ગલે | મહાન્ વા યદિ વા હ્રસ્વો ગલગણ્ડં તમાદિશેત્ ||૨૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને ગલગણ્ડગણ્ડમાલાપચ્યર્બુદનિદાનં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૧||