Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਪਚ੍ਯਰ੍ਬੁਦਗਲਗਣ੍ਡਾਨਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो ग्रन्थपच्यर्बुदगलगण्डानां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਵਾਤਾਦਯੋ ਮਾਂਸਮਸਕ੍ ਚ ਦੁਸ੍ਟਾਃ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਮੇਦਸ਼੍ਚ ਕਫਾਨੁਵਿਦ੍ਧਮ੍ | ਵਤ੍ਤੋਨ੍ਨਤਂ ਵਿਗ੍ਰਥਿਤਂ ਤੁ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ ||੩||
वातादयो मांसमसृक् च दुष्टाः सन्दूष्य मेदश्च कफानुविद्धम् | वृत्तोन्नतं विग्रथितं तु शोफं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः ||३||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਹੇਤੁਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਨਿਰੁਕ੍ਤੀਰਾਹ- ਵਾਤਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਾਦਯੋ ਦੋਸਾ ਦੁਸ੍ਟਾ ਮਾਂਸਮਸਕ੍ ਚ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਏਤੇਨ ਤ੍ਰਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਮੇਦਸ਼੍ਚ ਕਫਾਨੁਵਿਦ੍ਧਂ ਕਫਸਂਸਸ੍ਟਂ ਵਾਯੁਦੂਸਿਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛੋਫਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਭੋਜੇਪਿ ਵਾਤਕਰ੍ਤਤ੍ਵਂ ਮੇਦੋਗ੍ਰਨ੍ਥਾਵਭਿਹਿਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ,- “ਵਾਯੁਰ੍ਮੇਦੋ ਯਦਾ ਮਾਂਸੇ ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪੇਦਥਵਾ ਤ੍ਵਚਿ| ਤਤ੍ਰ ਮੇਦੋਭਵੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸ਼੍ਯਾਵੋ ਭਵਤਿ ਕਣ੍ਡੁਲਃ”- ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸਿਰਾਜੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਪਞ੍ਚਮੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ| ਦੁਸ੍ਟਾ ਵਦ੍ਧਿਂ ਗਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਤ੍ਤੋ ਵਰ੍ਤੁਲਃ, ਉਨ੍ਨਤ ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ| ਵਿਗ੍ਰਥਿਤੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕਠਿਨਃ| ਵਾਤਾਦਯੋ ਦੁਸ੍ਟਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਹੇਤੂਪਦੇਸ਼ਃ, ਮਾਂਸਮਸਕ੍ ਚ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯੇਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ, ਵਤ੍ਤੋਨ੍ਨਤਂ ਵਿਪ੍ਰਥਿਤਂ ਤੁ ਸ਼ੋਫਮਿਤਿ ਲਕ੍ਸਣੋਪਦੇਸ਼ਃ, ਅਤੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਤਿ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟ ਇਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਥ੍ਯਤ ਏਤਿ ਤੋਦਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਯਤੇ ਕਤ੍ਯਤ ਏਤਿ ਭੇਦਮ੍ | ਕਸ੍ਣੋਮਦੁਰ੍ਬਸ੍ਤਿਰਿਵਾਤਤਸ਼੍ਚ ਭਿਨ੍ਨਃ ਸ੍ਰਵੇਚ੍ਚਾਨਿਲਜੋਸ੍ਰਮਚ੍ਛਮ੍ ||੪||
आयम्यते व्यथ्यत एति तोदं प्रत्यस्यते कृत्यत एति भेदम् | कृष्णोऽमृदुर्बस्तिरिवाततश्च भिन्नः स्रवेच्चानिलजोऽस्रमच्छम् ||४||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਵਾਤਾਦਿਜਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਵਾਯੋਰਾਕਰ੍ਸਣੇਨ ਦੀਰ੍ਘ ਇਵ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ‘ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵ੍ਯਥ੍ਯਤੇ ਵਿਧੂਯਤੇ| ਏਤਿ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਤੋਦਂ ਵ੍ਯਥਾਮ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਯਤੇ ਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ| ਕਤ੍ਯਤੇ ਛਿਦ੍ਯਤੇ| ਏਤਿ ਭੇਦਮਿਤਿ ਭੇਦਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਅਮਦੁਃ ਕਰ੍ਕਸ਼ਃ| ਬਸ੍ਤਿਰਿਵਾਤਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਵਦ੍ਦੀਰ੍ਘਃ| ਅਸ੍ਰਂ ਰੁਧਿਰਮ੍||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਦਨ੍ਦਹ੍ਯਤੇ ਧੂਪ੍ਯਤਿ ਚੂਸ੍ਯਤੇ ਚ ਪਾਪਚ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਤੀਵ ਚਾਪਿ | ਰਕ੍ਤਃ ਸਪੀਤੋਪ੍ਯਥਵਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਃ ਸ੍ਰਵੇਦੁਸ੍ਣਮਤੀਵ ਚਾਸ੍ਰਮ੍ ||੫||
दन्दह्यते धूप्यति चूष्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि | रक्तः सपीतोऽप्यथवाऽपि पित्ताद्भिन्नः स्रवेदुष्णमतीव चास्रम् ||५||
🔊 Audio coming soon
ਦਨ੍ਦਹ੍ਯਤੇ ਭਸ਼ਂ ਦਹ੍ਯਤ ਇਵ| ਧੂਪ੍ਯਤਿ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸਨ੍ਤਾਪਂ ਕਰੋਤਿ| ਪਾਪਚ੍ਯਤੇ ਭਸ਼ਂ ਪਚ੍ਯਤ ਇਵ| ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਤੀਵ ਭਸ੍ਮੀਭਵਤੀਵ||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਸ਼ੀਤੋਵਿਵਰ੍ਣੋਲ੍ਪਰੁਜੋਤਿਕਣ੍ਡੂਃ ਪਾਸਾਣਵਤ੍ ਸਂਹਨਨੋਪਪਨ੍ਨਃ | ਚਿਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਕਫਪ੍ਰਕੋਪਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਃ ਸ੍ਰਵੇਚ੍ਛੁਕ੍ਲਘਨਂ ਚ ਪੂਯਮ੍ ||੬||
शीतोऽविवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डूः पाषाणवत् संहननोपपन्नः | चिराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनं च पूयम् ||६||
🔊 Audio coming soon
ਅਵਿਵਰ੍ਣ ਈਸਦ੍ਵਿਵਰ੍ਣਃ| ਪਾਸਾਣਵਤ੍ ਪਾਸਾਣ ਇਵ ‘ਕਠਿਨ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਸਂਹਨਨੋਪਪਨ੍ਨਃ ਸਙ੍ਘਾਤਾਨ੍ਵਿਤੋ ਮਹਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਹਾਨਿਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਹਾਨਲ੍ਪਰੁਜੋਤਿਕਣ੍ਡੂਃ | ਮੇਦਃਕਤੋ ਗਚ੍ਛਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨੇ ਪਿਣ੍ਯਾਕਸਰ੍ਪਿਃਪ੍ਰਤਿਮਂ ਤੁ ਮੇਦਃ ||੭||
शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धो महानल्परुजोऽतिकण्डूः | मेदःकृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पिःप्रतिमं तु मेदः ||७||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਰੀਰਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਹਾਨਿਰਿਤਿ ਦੇਹਾਪ੍ਯਾਯਨਹ੍ਰਾਸਾਭ੍ਯਾਮਾਪ੍ਯਾਯਨਹ੍ਰਾਸੌ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਗਚ੍ਛਤਿ ਸ੍ਰਵਤਿ ਮੇਦ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਤ੍ਰ ਮੇਦੋਗ੍ਰਨ੍ਥੌ ਭਿਨ੍ਨੇ ਸਤਿ, ਪਿਣ੍ਯਾਕਸਰ੍ਪਿਃਪ੍ਰਤਿਮਂ ਤਿਲਕਲ੍ਕਸ੍ਤ੍ਯਾਨਘਤਸਦਸ਼ਮ੍||੭||
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9
ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਾਤੈਰਬਲਸ੍ਯ ਤੈਸ੍ਤੈਰਾਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਵਾਯੁਰ੍ਹਿ ਸਿਰਾਪ੍ਰਤਾਨਮ੍ | ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯ ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯ ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਚਾਪਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਕਰੋਤ੍ਯੁਨ੍ਨਤਮਾਸ਼ੁ ਵਤ੍ਤਮ੍ ||੮|| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸਿਰਾਜਃ ਸ ਤੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵੇਦ੍ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਰੁਜਸ਼੍ਚਲਸ਼੍ਚ | ਅਰੁਕ੍ ਸ ਏਵਾਪ੍ਯਚਲੋ ਮਹਾਂਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮੋਤ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਵਰ੍ਜਨੀਯਃ ||੯|| ਇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ |
व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुर्हि सिराप्रतानम् | सम्पीड्य सङ्कोच्य विशोष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम् ||८|| ग्रन्थिः सिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात् सरुजश्चलश्च | अरुक् स एवाप्यचलो महांश्च मर्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः ||९|| इति ग्रन्थीनां निदानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
ਸਿਰਾਜਸ੍ਯ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਾਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਾਤੈਃ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸਮੂਹੈਃ| ਅਬਲਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ| ਸਿਰਾਪ੍ਰਤਾਨਂ ਸਿਰਾਵਿਸ੍ਤਾਰਮ੍| ਸਿਰਾਜਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ- ਸ ਤੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ- ਅਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਾਂਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਵਾਤਾਦਿਜਾ ਅਪ੍ਯੇਵਂਰੂਪਾ ਵਰ੍ਜਨੀਯਾਃ| ਮਰ੍ਮੋਤ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਅਰੁਜੋਪਿ ਵਿਵਰ੍ਜਨੀਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਤ੍ਰ “ਮਾਂਸਾਸ੍ਰਜਂ ਚਾਰ੍ਬੁਦਲਕ੍ਸਣੇਨ ਤੁਲ੍ਯਂ ਹਿ ਦਸ੍ਟਂ ਤ੍ਵਥ ਲਕ੍ਸਣਜ੍ਞੈਃ”- ਇਤਿ ਸਸ੍ਠਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਨ੍ਨ, ਜੇਜ੍ਜਟਾਦਿਭਿਃ ਪਰਿਹਤਤ੍ਵਾਤ੍||੮-੯||
Adhikarana 8 (10-12) · Śloka 12
ਹਨ੍ਵਸ੍ਥਿਕਕ੍ਸਾਕ੍ਸਕਬਾਹੁਸਨ੍ਧਿਮਨ੍ਯਾਗਲੇਸੂਪਚਿਤਂ ਤੁ ਮੇਦਃ | ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਵਤ੍ਤਮਥਾਯਤਂ ਵਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਕਫਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪਰੁਜਂ ਕਰੋਤਿ ||੧੦|| ਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭਿਸ੍ਤ੍ਵਾਮਲਕਾਸ੍ਥਿਮਾਤ੍ਰੈਰ੍ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਣ੍ਡਜਾਲਪ੍ਰਤਿਮੈਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੈਃ | ਅਨਨ੍ਯਵਰ੍ਣੈਰੁਪਚੀਯਮਾਨਂ ਚਯਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦਪਚੀਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੧੧|| ਕਣ੍ਡੂਯੁਤਾਸ੍ਤੇਲ੍ਪਰੁਜਃ ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਾਃ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਨ੍ਯੇ | ਮੇਦਃਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਖਲੁ ਰੋਗ ਏਸ ਸੁਦੁਸ੍ਤਰੋ ਵਰ੍ਸਗਣਾਨੁਬਨ੍ਧੀ ||੧੨||
हन्वस्थिकक्षाक्षकबाहुसन्धिमन्यागलेषूपचितं तु मेदः | ग्रन्थिं स्थिरं वृत्तमथायतं वा स्निग्धं कफश्चाल्परुजं करोति ||१०|| तं ग्रन्थिभिस्त्वामलकास्थिमात्रैर्मत्स्याण्डजालप्रतिमैस्तथाऽन्यैः | अनन्यवर्णैरुपचीयमानं चयप्रकर्षादपचीं वदन्ति ||११|| कण्डूयुतास्तेऽल्परुजः प्रभिन्नाः स्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये | मेदःकफाभ्यां खलु रोग एष सुदुस्तरो वर्षगणानुबन्धी ||१२||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਮਪਚ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਹ- ਹਨ੍ਵਸ੍ਥੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਨ੍ਵੋਰਸ੍ਥਿ ਹਨ੍ਵਸ੍ਥਿ; ਸਨ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹਨ੍ਵਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਬਾਹ੍ਵਨ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਬਾਹੁਸਨ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕੂਰ੍ਪਸਨ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ; ਅਕ੍ਸਕਂ ਕੋਸ੍ਠਕਂ ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਿਃ, ਏਤੇਨ ਗ੍ਰੀਵਾਗ੍ਰਕਸਨ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ; ਮਨ੍ਯਾ ਗ੍ਰੀਵਾਪਸ਼੍ਚਿਮਭਾਗਸ੍ਥਾ ਧਮਨੀ| ਹਨ੍ਵਸ੍ਥੀਤ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਵਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮ੍| ਅਨਨ੍ਯਵਰ੍ਣੈਃ ਸਮਾਨਵਰ੍ਣੈਃ| ਉਪਚੀਯਮਾਨਂ ਵਰ੍ਧਮਾਨਮ੍| ਚਯਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦਿਤਿ ਉਪਚਯਾਤਿਸ਼ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਯਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦਪਚੀਮਿਤਿ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ| ਖਲੁਸ਼ਬ੍ਦੋਪ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਮੇਦਃਕਫੌ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਾਨ੍ਤਰਾਨੁਵਿਦ੍ਧੌ ਜ੍ਞੇਯੌ| ਤਥਾਹਿ ਭੋਜਃ,- “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਵਦ੍ਧਾ ਮੇਦਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਮਾਚਿਤਮ੍| ਜਙ੍ਘਯੋਃ ਕਣ੍ਡਰਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਣ੍ਡਸਦਸ਼ਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍|| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਗ੍ਰਥਿਤਾਂਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ| ਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਗੋ ਵਕ੍ਸਃਕਕ੍ਸਾਮਨ੍ਯਾਗਲਾਸ਼੍ਰਿਤਃ|| ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ ਸਾ ਤ੍ਵਪਚੀ ਸ੍ਮਤਾ| ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਦੋਸਜਾਤਾ ਸਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ|| ਤਾਸਾਂ ਵਾਤੋਤ੍ਤਰਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਵਾਤਵੇਦਨਯਾਨ੍ਵਿਤਾ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾ ਦਾਹਯੁਕ੍ਤਾ ਤੁ ਪੈਤ੍ਤਿਕੀ|| ਗੂਢਾ ਵਾਪਾਕਕਠਿਨਾ ਕਫਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਲ੍ਪਰੁਕ੍ਕਰਾ| ਮੇਦੋਧਿਕਾ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੀ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਤਿਮਾਰ੍ਦਵਾ|| ਅਪਚੀ ਕਣ੍ਠਮਨ੍ਯਾਸੁ ਕਕ੍ਸਾਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਸੁ| ਤਾਂ ਤੁ ਮਾਲਾਕਤਿਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਣ੍ਠਹਦ੍ਧਨੁਸਨ੍ਧਿਸੁ|| ਗਣ੍ਡਮਾਲਾਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦਪਚੀਤੁਲ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਮ੍”- ਇਤਿ| ਚਰਕੇ ਗਣ੍ਡਮਾਲਾ ਗਣ੍ਡੇ ਏਵ ਪਠਿਤਾ “ਮੇਦਃਕਫਾਚ੍ਛੋਣਿਤਸਞ੍ਚਯੋਤ੍ਥੋ ਗਣ੍ਡਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਗਲਗਣ੍ਡ ਏਕਃ| ਸ੍ਯਾਦ੍ਗਣ੍ਡਮਾਲਾ ਬਹੁਭਿਸ੍ਤੁ ਗਣ੍ਡੈਰ੍ਦੀਪ੍ਤਾਨਲੇ ਯੂਨਿ ਬਲਾਨ੍ਵਿਤੇ ਚ|| ਸਾਧ੍ਯਾ ਸ੍ਮਤਾ ਪੀਨਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਕਾਸਜ੍ਵਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਯੁਤਾ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਾ” (ਚ. ਚਿ. ੧੨)- ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਮੇਦਃਕਫਾਭ੍ਯਾਂ ਪੁਨਰੇਸ ਰੋਗਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਪੁਨਃਸ਼ਬ੍ਦਾਦਧਿਕਾਰ੍ਥਾਦ੍ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਸ੍ਥਾਪਿਤੋ ਭਵਤੀਤਿ ਚ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਵਰ੍ਸਗਣਾਨੁਬਨ੍ਧੀ ਵਰ੍ਸਸਮੂਹਸਮ੍ਬਨ੍ਧੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਦੀਰ੍ਘਰੋਗਿਤ੍ਵਂ ਸੂਚਿਤਮ੍| ਮੇਦਃਕਫਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਹੇਤੂਦ੍ਦੇਸ਼ਃ||੧੦-੧੨||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 14
ਗਾਤ੍ਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਕ੍ਵਚਿਦੇਵ ਦੋਸਾਃ ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾ ਮਾਂਸਮਭਿਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ | ਵਤ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਮਨ੍ਦਰੁਜਂ ਮਹਾਨ੍ਤਮਨਲ੍ਪਮੂਲਂ ਚਿਰਵਦ੍ਧ੍ਯਪਾਕਮ੍ ||੧੩|| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਮਾਂਸੋਪਚਯਂ ਤੁ ਸ਼ੋਫਂ ਤਮਰ੍ਬੁਦਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦੋ ਵਦਨ੍ਤਿ |੧੪|
गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः सम्मूर्च्छिता मांसमभिप्रदूष्य | वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकम् ||१३|| कुर्वन्ति मांसोपचयं तु शोफं तमर्बुदं शास्त्रविदो वदन्ति |१४|
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਮਰ੍ਬੁਦਾਦੀਨਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਹ- ਗਾਤ੍ਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਵਚਿਦੇਵ ਗਾਤ੍ਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਦੋਸਾਃ ਸ਼ੋਫਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾ ਵਦ੍ਧਿਂ ਗਤਾਃ| ਕ੍ਵਚਿਦੇਵਾਨਿਯਤਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ, ਨ ਪੁਨਰਪਚੀਵਦ੍ਧਨ੍ਵਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਸਨ੍ਧਿਸ੍ਵੇਵ| ਅਪਾਕਮ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਪਾਕਮ੍| ਮਾਂਸੋਪਚਯਂ ਮਾਂਸਸਙ੍ਘਾਤਮ੍| ਗਾਤ੍ਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਕ੍ਵਚਿਦੇਵੇਤਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ| ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਾ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਹੇਤੁਃ| ਵਤ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਗਯੀ ਤੁ ‘ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਮਾਂਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯਮਤ੍ਯਗਾਧਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਤਿ||੧੩||-
Adhikarana 10 (14) · Śloka 15
ਵਾਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਫੇਨ ਚਾਪਿ ਰਕ੍ਤੇਨ ਮਾਂਸੇਨ ਚ ਮੇਦਸਾ ਚ ||੧੪|| ਤਜ੍ਜਾਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਚ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਃ ਸਮਾਨਾਨਿ ਸਦਾ ਭਵਨ੍ਤਿ |੧੫|
वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांसेन च मेदसा च ||१४|| तज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्थेः समानानि सदा भवन्ति |१५|
🔊 Audio coming soon
ਤਜ੍ਜਾਯਤੇ ਤਦਰ੍ਬੁਦਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਮੇਦੋਜਸ੍ਯ||੧੪||-
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 17
ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੋ ਰੁਧਿਰਂ ਸਿਰਾਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯ ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯ ਗਤਸ੍ਤ੍ਵਪਾਕਮ੍ ||੧੫|| ਸਾਸ੍ਰਾਵਮੁਨ੍ਨਹ੍ਯਤਿ ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਂ ਮਾਂਸਾਙ੍ਕੁਰੈਰਾਚਿਤਮਾਸ਼ੁਵਦ੍ਧਿਮ੍ | ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਜਸ੍ਰਂ ਰੁਧਿਰਂ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਮਸਾਧ੍ਯਮੇਤਦ੍ਰੁਧਿਰਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ||੧੬|| ਰਕ੍ਤਕ੍ਸਯੋਪਦ੍ਰਵਪੀਡਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਰ੍ਭਵੇਤ੍ ਸੋਰ੍ਬੁਦਪੀਡਿਤਸ੍ਤੁ |੧੭|
दोषः प्रदुष्टो रुधिरं सिरास्तु सम्पीड्य सङ्कोच्य गतस्त्वपाकम् ||१५|| सास्रावमुन्नह्यति मांसपिण्डं मांसाङ्कुरैराचितमाशुवृद्धिम् | स्रवत्यजस्रं रुधिरं प्रदुष्टमसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं स्यात् ||१६|| रक्तक्षयोपद्रवपीडितत्वात् पाण्डुर्भवेत् सोऽर्बुदपीडितस्तु |१७|
🔊 Audio coming soon
ਰਕ੍ਤਜਸ੍ਯਾਰ੍ਬੁਦਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਦੋਸਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੋ ਦੋਸਃ ਸਿਰਾਸੁ ਗਤੋ ਰੁਧਿਰਂ ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯ ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯ ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਮੁਨ੍ਨਹ੍ਯਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਉਨ੍ਨਹ੍ਯਤਿ ਉਦ੍ਬਧ੍ਨਾਤੀਵ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੋ ਦੋਸ ਉਨ੍ਨਹ੍ਯਤਿ ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤੋ ਭਵਤਿ, ਮਾਂਸਪਿਣ੍ਡਮਾਸ਼ੁਵਦ੍ਧਿਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਰ੍ਧਨਸ਼ੀਲਂ ਕਰੋਤਿ’ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਅਪਾਕਮ੍ ਈਸਤ੍ਪਾਕਮ੍||੧੫-੧੬||-
Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 19
ਮੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਹਾਰਾਦਿਭਿਰਰ੍ਦਿਤੇਙ੍ਗੇ ਮਾਂਸਂ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਕਰੋਤਿ ਸ਼ੋਫਮ੍ ||੧੭|| ਅਵੇਦਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਨਨ੍ਯਵਰ੍ਣਮਪਾਕਮਸ਼੍ਮੋਪਮਮਪ੍ਰਚਾਲ੍ਯਮ੍ | ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਮਾਂਸਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਬਾਢਮੇਤਦ੍ਭਵੇਨ੍ਮਾਂਸਪਰਾਯਣਸ੍ਯ ||੧੮|| ਮਾਂਸਾਰ੍ਬੁਦਂ ਤ੍ਵੇਤਦਸਾਧ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ... |੧੯|
मुष्टिप्रहारादिभिरर्दितेऽङ्गे मांसं प्रदुष्टं प्रकरोति शोफम् ||१७|| अवेदनं स्निग्धमनन्यवर्णमपाकमश्मोपममप्रचाल्यम् | प्रदुष्टमांसस्य नरस्य बाढमेतद्भवेन्मांसपरायणस्य ||१८|| मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमुक्तं... |१९|
🔊 Audio coming soon
ਮਾਂਸਜਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਮੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਹਾਰਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮੁਪੈਤਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਗਚ੍ਛਤਿ| ਬਾਢਮ੍ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ| ਮਾਂਸਪਰਾਯਣਸ੍ਯ ਮਾਂਸਭਕ੍ਸਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ| ‘ਮੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਹਾਰਾਦਿਭਿਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਕਾਸ੍ਠਪ੍ਰਹਾਰਾਦਿਭਿਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੭-੧੮||-
Adhikarana 13 (19-20) · Śloka 20
...ਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਪੀਮਾਨਿ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤੁ | ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਂ ਮਰ੍ਮਣਿ ਯਚ੍ਚ ਜਾਤਂ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਵਾ ਯਚ੍ਚ ਭਵੇਦਚਾਲ੍ਯਮ੍ ||੧੯|| ਯਜ੍ਜਾਯਤੇਨ੍ਯਤ੍ ਖਲੁ ਪੂਰ੍ਵਜਾਤੇ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਦਧ੍ਯਰ੍ਬੁਦਮਰ੍ਬੁਦਜ੍ਞੈਃ | ਯਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਤਂ ਯੁਗਪਤ੍ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਰਰ੍ਬੁਦਂ ਤਚ੍ਚ ਭਵੇਦਸਾਧ੍ਯਮ੍ ||੨੦||
...साध्येष्वपीमानि विवर्जयेत्तु | सम्प्रस्रुतं मर्मणि यच्च जातं स्रोतःसु वा यच्च भवेदचाल्यम् ||१९|| यज्जायतेऽन्यत् खलु पूर्वजाते ज्ञेयं तदध्यर्बुदमर्बुदज्ञैः | यद्द्वन्द्वजातं युगपत् क्रमाद्वा द्विरर्बुदं तच्च भवेदसाध्यम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਧ੍ਯੇਸ੍ਵਪੀਮਾਨਿ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤਿ ਸਾਧ੍ਯੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਇਮਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਿ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਧ੍ਯਰ੍ਬੁਦਮਪਿ ਦ੍ਵਿਰਰ੍ਬੁਦਮੇਵ, ਅਨ੍ਯੇ ‘ਅਤ੍ਯਰ੍ਬੁਦਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਯਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇਨ ਯੁਗ੍ਮੇਨ ਜਾਤਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਤਂ; ਨ ਕੇਵਲਮਧ੍ਯਰ੍ਬੁਦਂ ਦ੍ਵਿਰਰ੍ਬੁਦਂ, ਯਦ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਤਂ ਤਦਪਿ ਦ੍ਵਿਰਰ੍ਬੁਦਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੇਦਸ਼੍ਚ ਤਯੋਰੁਪਰਿਜਾਤਤ੍ਵੇਨ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਜਾਤਤ੍ਵੇਨ ਚ| ਏਤੇਨ ਦ੍ਵਿਰਰ੍ਬੁਦਦ੍ਵਿਤਯਮਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍||੧੯-੨੦||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
ਨ ਪਾਕਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਕਫਾਧਿਕਤ੍ਵਾਨ੍ਮੇਦੋਬਹੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ | ਦੋਸਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਦ੍ਗ੍ਰਥਨਾਚ੍ਚ ਤੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਬੁਦਾਨ੍ਯੇਵ ਨਿਸਰ੍ਗਤਸ੍ਤੁ ||੨੧||
न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु | दोषस्थिरत्वाद्ग्रथनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु ||२१||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਪਾਕਾਭਾਵੇ ਹੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨ ਪਾਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਕਫਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਹੇਤਵਃ ਸਨ੍ਤਿ, ਪਰਮਰ੍ਬੁਦੇਸੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਕਫਸ੍ਯ ਮੇਦਸਸ਼੍ਚਾਧਿਕ੍ਯਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍, ਤਥਾ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਦੋਸਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਦ੍ ਦੋਸਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਮਾਂਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯਸ੍ਯ ਤੇਨੈਵ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਚਿਰਕਾਲਾਵਸ੍ਥਿਤਿਸ਼ੀਲਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਥਾ ਗ੍ਰਥਨਾਦ੍ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇਸਾਂ ਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ; ਨਿਸਰ੍ਗਤਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਪ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤੇਨ ਸ੍ਵਭਾਵਾਦਪ੍ਯਰ੍ਬੁਦਾਨਿ ਪਾਕਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੧||
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
ਵਾਤਃ ਕਫਸ਼੍ਚੈਵ ਗਲੇ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੌ ਮਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਂਸਤ੍ਯ ਤਥੈਵ ਮੇਦਃ | ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਗਣ੍ਡਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਂ ਤਂ ਗਲਗਣ੍ਡਮਾਹੁਃ ||੨੨||
वातः कफश्चैव गले प्रवृद्धौ मन्ये तु संसृत्य तथैव मेदः | कुर्वन्ति गण्डं क्रमशः स्वलिङ्गैः समन्वितं तं गलगण्डमाहुः ||२२||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਗਲਗਣ੍ਡਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਾਦਯੋ ਗਣ੍ਡਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਗਣ੍ਡਂ? ਸ੍ਵਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍| ਵਾਤੇਨ ਕਫੇਨ ਚ ਗਲਗਣ੍ਡੋ ਭਵਤਿ, ਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ; ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਪਿਤ੍ਤਜਸ੍ਯ ਗਲਗਣ੍ਡਸ੍ਯਾਭਾਵਾਤ੍||੨੨||
Adhikarana 16 (23-27) · Śloka 27
ਤੋਦਾਨ੍ਵਿਤਃ ਕਸ੍ਣਸਿਰਾਵਨਦ੍ਧਃ ਕਸ੍ਣੋਰੁਣੋ ਵਾ ਪਵਨਾਤ੍ਮਕਸ੍ਤੁ | ਮੇਦੋਨ੍ਵਿਤਸ਼੍ਚੋਪਚਿਤਸ਼੍ਚ ਕਾਲਾਦ੍ਭਵੇਦਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤਰੋਰੁਜਸ਼੍ਚ ||੨੩|| ਪਾਰੁਸ੍ਯਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਿਰਵਦ੍ਧ੍ਯਪਾਕੋ ਯਦਚ੍ਛਯਾ ਪਾਕਮਿਯਾਤ੍ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਵੈਰਸ੍ਯਮਾਸ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਭਵੇਤ੍ਤਥਾ ਤਾਲੁਗਲਪ੍ਰਸ਼ੋਸਃ ||੨੪|| ਸ੍ਥਿਰਃ ਸਵਰ੍ਣੋਲ੍ਪਰੁਗੁਗ੍ਰਕਣ੍ਡੂਃ ਸ਼ੀਤੋ ਮਹਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕਫਾਤ੍ਮਕਸ੍ਤੁ | ਚਿਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਂ ਕੁਰੁਤੇ ਚਿਰਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਪਚ੍ਯਤੇ ਮਨ੍ਦਰੁਜਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ ||੨੫|| ਮਾਧੁਰ੍ਯਮਾਸ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਭਵੇਤ੍ਤਥਾ ਤਾਲੁਗਲਪ੍ਰਲੇਪਃ | ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਦੁਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਨਿਸ੍ਟਗਨ੍ਧੋ ਮੇਦਃਕਤੋ ਨੀਰੁਗਥਾਤਿਕਣ੍ਡੂਃ ||੨੬|| ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਤੇਲਾਬੁਵਦਲ੍ਪਮੂਲੋ ਦੇਹਾਨੁਰੂਪਕ੍ਸਯਵਦ੍ਧਿਯੁਕ੍ਤਃ | ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ੍ਯਤਾ ਤਸ੍ਯ ਭਵੇਚ੍ਚ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਗਲੇਨੁਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕੁਰੁਤੇ ਚ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ||੨੭||
तोदान्वितः कृष्णसिरावनद्धः कृष्णोऽरुणो वा पवनात्मकस्तु | मेदोन्वितश्चोपचितश्च कालाद्भवेदतिस्निग्धतरोऽरुजश्च ||२३|| पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्ध्यपाको यदृच्छया पाकमियात् कदाचित् वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रशोषः ||२४|| स्थिरः सवर्णोऽल्परुगुग्रकण्डूः शीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु | चिराभिवृद्धिं कुरुते चिराच्च प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित् ||२५|| माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः | स्निग्धो मृदुः पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदःकृतो नीरुगथातिकण्डूः ||२६|| प्रलम्बतेऽलाबुवदल्पमूलो देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः | स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तोर्गलेऽनुशब्दं कुरुते च नित्यम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਾਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤੋਦਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰੁਜ ਇਤਿ ਸੋਪਿ ਵਾਤਗਲਗਣ੍ਡੋ ਯਦਾ ਕਾਲਾਤ੍ ਕਾਲੇਨ ਕਤ੍ਵਾ ਮੇਦੋਨ੍ਵਿਤੋ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਅਰੁਜੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦਚ੍ਛਯਾ ਅਜ੍ਞਾਤਹੇਤੁਨਿਯਮੇਨ, ਪਾਕਮਿਯਾਤ੍ ਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਕਦਾਚਿਤ੍ ਨ ਸਰ੍ਵਕਾਲਮ੍| ਵਾਤਜਂ ਕਫਜਂ ਚੋਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮੇਦੋਜਮਾਹ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਲੇਨੁਸ਼ਬ੍ਦਮਨੁਨਾਦਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਬ੍ਦਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੩-੨੭||
Adhikarana 17 (28) · Śloka 28
ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਛ੍ਵਸਨ੍ਤਂ ਮਦੁਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤੀਤਮਰੋਚਕਾਰ੍ਤਮ੍ | ਕ੍ਸੀਣਂ ਚ ਵੈਦ੍ਯੋ ਗਲਗਣ੍ਡਿਨਂ ਤੁ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰਂ ਚੈਵ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤੁ ||੨੮||
कृच्छ्राच्छ्वसन्तं मृदुसर्वगात्रं संवत्सरातीतमरोचकार्तम् | क्षीणं च वैद्यो गलगण्डिनं तु भिन्नस्वरं चैव विवर्जयेत्तु ||२८||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਗਲਗਣ੍ਡਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ- ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੮||
Adhikarana 18 (29) · Śloka 29
ਨਿਬਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਯਸ੍ਯ ਮੁਸ੍ਕਵਲ੍ਲਮ੍ਬਤੇ ਗਲੇ | ਮਹਾਨ੍ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਹ੍ਰਸ੍ਵੋ ਗਲਗਣ੍ਡਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੨੯||
निबद्धः श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले | महान् वा यदि वा ह्रस्वो गलगण्डं तमादिशेत् ||२९||
🔊 Audio coming soon
ਨ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਗਲਾਸ਼੍ਰਯੋ ਗਣ੍ਡੋ ਗਲਗਣ੍ਡਃ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਵਰੂਪ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨਿਬਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਯਮੇਨ ਬਦ੍ਧੋ ਨਿਬਦ੍ਧਃ| ਮੁਸ੍ਕਵਤ੍ ਅਣ੍ਡਵਤ੍||੨੯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਗਲਗਣ੍ਡਗਣ੍ਡਮਾਲਾਪਚ੍ਯਰ੍ਬੁਦਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮੈਕਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੧||
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने गलगण्डगण्डमालापच्यर्बुदनिदानं नामैकादशोऽध्यायः ||११||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਏਕਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੧||