Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ഗ്രന്ഥപച്യര്ബുദഗലഗണ്ഡാനാം നിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो ग्रन्थपच्यर्बुदगलगण्डानां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
വാതാദയോ മാംസമസൃക് ച ദുഷ്ടാഃ സന്ദൂഷ്യ മേദശ്ച കഫാനുവിദ്ധമ് | വൃത്തോന്നതം വിഗ്രഥിതം തു ശോഫം കുര്വന്ത്യതോ ഗ്രന്ഥിരിതി പ്രദിഷ്ടഃ ||൩||
वातादयो मांसमसृक् च दुष्टाः सन्दूष्य मेदश्च कफानुविद्धम् | वृत्तोन्नतं विग्रथितं तु शोफं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः ||३||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം ഹേതുസമ്പ്രാപ്തിലക്ഷണനിരുക്തീരാഹ- വാതാദയ ഇത്യാദി| വാതാദയോ ദോഷാ ദുഷ്ടാ മാംസമസൃക് ച സന്ദൂഷ്യ ശോഫം കുര്വന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| ഏതേന ത്രയോ ഗ്രന്ഥയ ഉക്താഃ| മേദശ്ച കഫാനുവിദ്ധം കഫസംസൃഷ്ടം വായുദൂഷിതത്വാച്ഛോഫം കരോതീതി സമ്ബന്ധഃ| ഭോജേऽപി വാതകര്തൃത്വം മേദോഗ്രന്ഥാവഭിഹിതമ്| തഥാ ച,- “വായുര്മേദോ യദാ മാംസേ സങ്ക്ഷിപേദഥവാ ത്വചി| തത്ര മേദോഭവോ ഗ്രന്ഥിഃ ശ്യാവോ ഭവതി കണ്ഡുലഃ”- ഇത്യാദി| അയം ചതുര്ഥോ ഗ്രന്ഥിഃ| ചകാരാത് സിരാജോ ഗ്രന്ഥിഃ പഞ്ചമോ ഗ്രാഹ്യഃ| ദുഷ്ടാ വൃദ്ധിം ഗതാ ഇത്യര്ഥഃ| വൃത്തോ വര്തുലഃ, ഉന്നത ഉച്ഛ്രിതഃ| വിഗ്രഥിതോऽത്യര്ഥം കഠിനഃ| വാതാദയോ ദുഷ്ടാ ഇത്യനേന ഹേതൂപദേശഃ, മാംസമസൃക് ച സന്ദൂഷ്യേതി സമ്പ്രാപ്തിഃ, വൃത്തോന്നതം വിപ്രഥിതം തു ശോഫമിതി ലക്ഷണോപദേശഃ, അതോ ഗ്രന്ഥിരിതി പ്രദിഷ്ട ഇതി നിരുക്തിഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ആയമ്യതേ വ്യഥ്യത ഏതി തോദം പ്രത്യസ്യതേ കൃത്യത ഏതി ഭേദമ് | കൃഷ്ണോऽമൃദുര്ബസ്തിരിവാതതശ്ച ഭിന്നഃ സ്രവേച്ചാനിലജോऽസ്രമച്ഛമ് ||൪||
आयम्यते व्यथ्यत एति तोदं प्रत्यस्यते कृत्यत एति भेदम् | कृष्णोऽमृदुर्बस्तिरिवाततश्च भिन्नः स्रवेच्चानिलजोऽस्रमच्छम् ||४||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം വാതാദിജാനാം പ്രത്യേകം വിശിഷ്ടം ലക്ഷണമാഹ- ആയമ്യത ഇത്യാദി| ആയമ്യതേ വായോരാകര്ഷണേന ദീര്ഘ ഇവ ക്രിയതേ, ‘ഗ്രന്ഥിഃ’ ഇതി ശേഷഃ| വ്യഥ്യതേ വിധൂയതേ| ഏതി ഗച്ഛതി| തോദം വ്യഥാമ്| പ്രത്യസ്യതേ ക്ഷിപ്യതേ| കൃത്യതേ ഛിദ്യതേ| ഏതി ഭേദമിതി ഭേദം ച ഗച്ഛതി| അമൃദുഃ കര്കശഃ| ബസ്തിരിവാതതശ്ചേതി മൂത്രാശയവദ്ദീര്ഘഃ| അസ്രം രുധിരമ്||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ദന്ദഹ്യതേ ധൂപ്യതി ചൂഷ്യതേ ച പാപച്യതേ പ്രജ്വലതീവ ചാപി | രക്തഃ സപീതോऽപ്യഥവാऽപി പിത്താദ്ഭിന്നഃ സ്രവേദുഷ്ണമതീവ ചാസ്രമ് ||൫||
दन्दह्यते धूप्यति चूष्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि | रक्तः सपीतोऽप्यथवाऽपि पित्ताद्भिन्नः स्रवेदुष्णमतीव चास्रम् ||५||
🔊 Audio coming soon
ദന്ദഹ്യതേ ഭൃശം ദഹ്യത ഇവ| ധൂപ്യതി ചാതിമാത്രമ് അതിശയേന സന്താപം കരോതി| പാപച്യതേ ഭൃശം പച്യത ഇവ| പ്രജ്വലതീവ ഭസ്മീഭവതീവ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ശീതോऽവിവര്ണോऽല്പരുജോऽതികണ്ഡൂഃ പാഷാണവത് സംഹനനോപപന്നഃ | ചിരാഭിവൃദ്ധിശ്ച കഫപ്രകോപാദ്ഭിന്നഃ സ്രവേച്ഛുക്ലഘനം ച പൂയമ് ||൬||
शीतोऽविवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डूः पाषाणवत् संहननोपपन्नः | चिराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनं च पूयम् ||६||
🔊 Audio coming soon
അവിവര്ണ ഈഷദ്വിവര്ണഃ| പാഷാണവത് പാഷാണ ഇവ ‘കഠിന’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| സംഹനനോപപന്നഃ സങ്ഘാതാന്വിതോ മഹാനിത്യര്ഥഃ||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ശരീരവൃദ്ധിക്ഷയവൃദ്ധിഹാനിഃ സ്നിഗ്ധോ മഹാനല്പരുജോऽതികണ്ഡൂഃ | മേദഃകൃതോ ഗച്ഛതി ചാത്ര ഭിന്നേ പിണ്യാകസര്പിഃപ്രതിമം തു മേദഃ ||൭||
शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धो महानल्परुजोऽतिकण्डूः | मेदःकृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पिःप्रतिमं तु मेदः ||७||
🔊 Audio coming soon
ശരീരവൃദ്ധിക്ഷയവൃദ്ധിഹാനിരിതി ദേഹാപ്യായനഹ്രാസാഭ്യാമാപ്യായനഹ്രാസൌ യസ്യ സ തഥാ| ഗച്ഛതി സ്രവതി മേദ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അത്ര മേദോഗ്രന്ഥൌ ഭിന്നേ സതി, പിണ്യാകസര്പിഃപ്രതിമം തിലകല്കസ്ത്യാനഘൃതസദൃശമ്||൭||
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9
വ്യായാമജാതൈരബലസ്യ തൈസ്തൈരാക്ഷിപ്യ വായുര്ഹി സിരാപ്രതാനമ് | സമ്പീഡ്യ സങ്കോച്യ വിശോഷ്യ ചാപി ഗ്രന്ഥിം കരോത്യുന്നതമാശു വൃത്തമ് ||൮|| ഗ്രന്ഥിഃ സിരാജഃ സ തു കൃച്ഛ്രസാധ്യോ ഭവേദ്യദി സ്യാത് സരുജശ്ചലശ്ച | അരുക് സ ഏവാപ്യചലോ മഹാംശ്ച മര്മോത്ഥിതശ്ചാപി വിവര്ജനീയഃ ||൯|| ഇതി ഗ്രന്ഥീനാം നിദാനം സമാപ്തമ് |
व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुर्हि सिराप्रतानम् | सम्पीड्य सङ्कोच्य विशोष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम् ||८|| ग्रन्थिः सिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात् सरुजश्चलश्च | अरुक् स एवाप्यचलो महांश्च मर्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः ||९|| इति ग्रन्थीनां निदानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
സിരാജസ്യ ഗ്രന്ഥേഃ സമ്പ്രാപ്തിം ദര്ശയന്നാഹ- വ്യായാമജാതൈരിത്യാദി| വ്യായാമജാതൈഃ വ്യായാമസമൂഹൈഃ| അബലസ്യ പുരുഷസ്യ| സിരാപ്രതാനം സിരാവിസ്താരമ്| സിരാജസ്യ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമാഹ- സ തു കൃച്ഛ്രസാധ്യ ഇത്യാദി| തസ്യാസാധ്യത്വമാഹ- അരുഗിത്യാദി| മഹാംശ്ചേതി ചകാരേണ വാതാദിജാ അപ്യേവംരൂപാ വര്ജനീയാഃ| മര്മോത്ഥിതശ്ചേതി ചകാരേണ അരുജോऽപി വിവര്ജനീയഃ| അന്യേ പുനരത്ര “മാംസാസ്രജം ചാര്ബുദലക്ഷണേന തുല്യം ഹി ദൃഷ്ടം ത്വഥ ലക്ഷണജ്ഞൈഃ”- ഇതി ഷഷ്ഠം ഗ്രന്ഥിം പഠന്തി| തന്ന, ജേജ്ജടാദിഭിഃ പരിഹൃതത്വാത്||൮-൯||
Adhikarana 8 (10-12) · Śloka 12
ഹന്വസ്ഥികക്ഷാക്ഷകബാഹുസന്ധിമന്യാഗലേഷൂപചിതം തു മേദഃ | ഗ്രന്ഥിം സ്ഥിരം വൃത്തമഥായതം വാ സ്നിഗ്ധം കഫശ്ചാല്പരുജം കരോതി ||൧൦|| തം ഗ്രന്ഥിഭിസ്ത്വാമലകാസ്ഥിമാത്രൈര്മത്സ്യാണ്ഡജാലപ്രതിമൈസ്തഥാऽന്യൈഃ | അനന്യവര്ണൈരുപചീയമാനം ചയപ്രകര്ഷാദപചീം വദന്തി ||൧൧|| കണ്ഡൂയുതാസ്തേऽല്പരുജഃ പ്രഭിന്നാഃ സ്രവന്തി നശ്യന്തി ഭവന്തി ചാന്യേ | മേദഃകഫാഭ്യാം ഖലു രോഗ ഏഷ സുദുസ്തരോ വര്ഷഗണാനുബന്ധീ ||൧൨||
हन्वस्थिकक्षाक्षकबाहुसन्धिमन्यागलेषूपचितं तु मेदः | ग्रन्थिं स्थिरं वृत्तमथायतं वा स्निग्धं कफश्चाल्परुजं करोति ||१०|| तं ग्रन्थिभिस्त्वामलकास्थिमात्रैर्मत्स्याण्डजालप्रतिमैस्तथाऽन्यैः | अनन्यवर्णैरुपचीयमानं चयप्रकर्षादपचीं वदन्ति ||११|| कण्डूयुतास्तेऽल्परुजः प्रभिन्नाः स्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये | मेदःकफाभ्यां खलु रोग एष सुदुस्तरो वर्षगणानुबन्धी ||१२||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമപച്യാഃ സമ്പ്രാപ്ത്യാദീനാഹ- ഹന്വസ്ഥീത്യാദി| ഹന്വോരസ്ഥി ഹന്വസ്ഥി; സന്ധിശബ്ദോ ഹന്വസ്ഥ്യാദിഭിര്ബാഹ്വന്തൈഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; ബാഹുസന്ധിശബ്ദേന കൂര്പസന്ധിരുച്യതേ; അക്ഷകം കോഷ്ഠകം തസ്യ സന്ധിഃ, ഏതേന ഗ്രീവാഗ്രകസന്ധിരുച്യതേ ; മന്യാ ഗ്രീവാപശ്ചിമഭാഗസ്ഥാ ധമനീ| ഹന്വസ്ഥീത്യാദിസമ്പ്രാപ്തിഃ, ഗ്രന്ഥിം സ്ഥിരം വൃത്തമിത്യാദിലക്ഷണമ്| തം ഗ്രന്ഥിഭിരിത്യാദി തം പൂര്വോക്തം ഗ്രന്ഥിമ്| അനന്യവര്ണൈഃ സമാനവര്ണൈഃ| ഉപചീയമാനം വര്ധമാനമ്| ചയപ്രകര്ഷാദിതി ഉപചയാതിശയാദിത്യര്ഥഃ| ചയപ്രകര്ഷാദപചീമിതി നിരുക്തിഃ| ഖലുശബ്ദോऽപ്യര്ഥഃ| തേന മേദഃകഫൌ വാതാദിദോഷാന്തരാനുവിദ്ധൌ ജ്ഞേയൌ| തഥാഹി ഭോജഃ,- “വാതപിത്തകഫാ വൃദ്ധാ മേദശ്ചാപി സമാചിതമ്| ജങ്ഘയോഃ കണ്ഡരാഃ പ്രാപ്യ മത്സ്യാണ്ഡസദൃശാന് ബഹൂന്|| കുര്വന്തി ഗ്രഥിതാംസ്തേഭ്യഃ പുനഃ പ്രകുപിതോऽനിലഃ| താന് ദോഷാനൂര്ധ്വഗോ വക്ഷഃകക്ഷാമന്യാഗലാശ്രിതഃ|| നാനാപ്രകാരാന് കുരുതേ ഗ്രന്ഥീന് സാ ത്വപചീ സ്മൃതാ| വ്യാമിശ്രദോഷജാതാ സാ കൃച്ഛ്രസാധ്യാ പ്രകീര്തിതാ|| താസാം വാതോത്തരാ രൂക്ഷാ വാതവേദനയാऽന്വിതാ| ക്ഷിപ്രപാകസമുത്ഥാനാ ദാഹയുക്താ തു പൈത്തികീ|| ഗൂഢാ വാऽപാകകഠിനാ കഫാത് സ്നിഗ്ധാऽല്പരുക്കരാ| മേദോऽധികാ ശ്ലൈഷ്മികീ ച വിശേഷാദതിമാര്ദവാ|| അപചീ കണ്ഠമന്യാസു കക്ഷാവങ്ക്ഷണസന്ധിസു| താം തു മാലാകൃതിം വിദ്യാത് കണ്ഠഹൃദ്ധനുസന്ധിഷു|| ഗണ്ഡമാലാം വിജാനീയാദപചീതുല്യലക്ഷണാമ്”- ഇതി| ചരകേ ഗണ്ഡമാലാ ഗണ്ഡേ ഏവ പഠിതാ “മേദഃകഫാച്ഛോണിതസഞ്ചയോത്ഥോ ഗണ്ഡസ്യ പാര്ശ്വേ ഗലഗണ്ഡ ഏകഃ| സ്യാദ്ഗണ്ഡമാലാ ബഹുഭിസ്തു ഗണ്ഡൈര്ദീപ്താനലേ യൂനി ബലാന്വിതേ ച|| സാധ്യാ സ്മൃതാ പീനസപാര്ശ്വശൂലകാസജ്വരച്ഛര്ദിയുതാ ത്വസാധ്യാ” (ച. ചി. ൧൨)- ഇതി| അന്യേ തു ‘മേദഃകഫാഭ്യാം പുനരേഷ രോഗഃ’ ഇതി പഠന്തി; പുനഃശബ്ദാദധികാര്ഥാദ്ദോഷാന്തരസമ്ബന്ധഃ സ്ഥാപിതോ ഭവതീതി ച വദന്തി| തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| വര്ഷഗണാനുബന്ധീ വര്ഷസമൂഹസമ്ബന്ധീത്യര്ഥഃ| ഏതേന ദീര്ഘരോഗിത്വം സൂചിതമ്| മേദഃകഫാഭ്യാമിതി ഹേതൂദ്ദേശഃ||൧൦-൧൨||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 14
ഗാത്രപ്രദേശേ ക്വചിദേവ ദോഷാഃ സമ്മൂര്ച്ഛിതാ മാംസമഭിപ്രദൂഷ്യ | വൃത്തം സ്ഥിരം മന്ദരുജം മഹാന്തമനല്പമൂലം ചിരവൃദ്ധ്യപാകമ് ||൧൩|| കുര്വന്തി മാംസോപചയം തു ശോഫം തമര്ബുദം ശാസ്ത്രവിദോ വദന്തി |൧൪|
गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः सम्मूर्च्छिता मांसमभिप्रदूष्य | वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकम् ||१३|| कुर्वन्ति मांसोपचयं तु शोफं तमर्बुदं शास्त्रविदो वदन्ति |१४|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമര്ബുദാദീനാം സമ്പ്രാപ്ത്യാദീനാഹ- ഗാത്രപ്രദേശേ ഇത്യാദി| ക്വചിദേവ ഗാത്രപ്രദേശേ ദോഷാഃ ശോഫം കുര്വന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| സമ്മൂര്ച്ഛിതാ വൃദ്ധിം ഗതാഃ| ക്വചിദേവാനിയതപ്രദേശേ, ന പുനരപചീവദ്ധന്വസ്ഥ്യാദിസന്ധിഷ്വേവ| അപാകമ് അവിദ്യമാനപാകമ്| മാംസോപചയം മാംസസങ്ഘാതമ്| ഗാത്രപ്രദേശേ ക്വചിദേവേതി സമ്പ്രാപ്തിഃ| സമ്മൂര്ച്ഛിതാ ദോഷാ ഇതി ഹേതുഃ| വൃത്തം സ്ഥിരമിത്യാദി സ്വലക്ഷണമ്| ഗയീ തു ‘കുര്വന്തി മാംസോച്ഛ്രയമത്യഗാധമ്’ ഇതി പഠതി||൧൩||-
Adhikarana 10 (14) · Śloka 15
വാതേന പിത്തേന കഫേന ചാപി രക്തേന മാംസേന ച മേദസാ ച ||൧൪|| തജ്ജായതേ തസ്യ ച ലക്ഷണാനി ഗ്രന്ഥേഃ സമാനാനി സദാ ഭവന്തി |൧൫|
वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांसेन च मेदसा च ||१४|| तज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्थेः समानानि सदा भवन्ति |१५|
🔊 Audio coming soon
തജ്ജായതേ തദര്ബുദം ഭവതീത്യര്ഥഃ| തസ്യ ച ലക്ഷണാനി തസ്യ വാതപിത്തകഫമേദോജസ്യ||൧൪||-
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 17
ദോഷഃ പ്രദുഷ്ടോ രുധിരം സിരാസ്തു സമ്പീഡ്യ സങ്കോച്യ ഗതസ്ത്വപാകമ് ||൧൫|| സാസ്രാവമുന്നഹ്യതി മാംസപിണ്ഡം മാംസാങ്കുരൈരാചിതമാശുവൃദ്ധിമ് | സ്രവത്യജസ്രം രുധിരം പ്രദുഷ്ടമസാധ്യമേതദ്രുധിരാത്മകം സ്യാത് ||൧൬|| രക്തക്ഷയോപദ്രവപീഡിതത്വാത് പാണ്ഡുര്ഭവേത് സോऽര്ബുദപീഡിതസ്തു |൧൭|
दोषः प्रदुष्टो रुधिरं सिरास्तु सम्पीड्य सङ्कोच्य गतस्त्वपाकम् ||१५|| सास्रावमुन्नह्यति मांसपिण्डं मांसाङ्कुरैराचितमाशुवृद्धिम् | स्रवत्यजस्रं रुधिरं प्रदुष्टमसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं स्यात् ||१६|| रक्तक्षयोपद्रवपीडितत्वात् पाण्डुर्भवेत् सोऽर्बुदपीडितस्तु |१७|
🔊 Audio coming soon
രക്തജസ്യാര്ബുദസ്യ ലക്ഷണമാഹ- ദോഷഃ പ്രദുഷ്ട ഇത്യാദി| പ്രദുഷ്ടോ ദോഷഃ സിരാസു ഗതോ രുധിരം സമ്പീഡ്യ സങ്കോച്യ മാംസപിണ്ഡമുന്നഹ്യതീതി സമ്ബന്ധഃ| ഉന്നഹ്യതി ഉദ്ബധ്നാതീവ; അന്യേ തു ‘പ്രദുഷ്ടോ ദോഷ ഉന്നഹ്യതി ഉച്ഛ്രിതോ ഭവതി, മാംസപിണ്ഡമാശുവൃദ്ധിം ശീഘ്രവര്ധനശീലം കരോതി’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| അപാകമ് ഈഷത്പാകമ്||൧൫-൧൬||-
Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 19
മുഷ്ടിപ്രഹാരാദിഭിരര്ദിതേऽങ്ഗേ മാംസം പ്രദുഷ്ടം പ്രകരോതി ശോഫമ് ||൧൭|| അവേദനം സ്നിഗ്ധമനന്യവര്ണമപാകമശ്മോപമമപ്രചാല്യമ് | പ്രദുഷ്ടമാംസസ്യ നരസ്യ ബാഢമേതദ്ഭവേന്മാംസപരായണസ്യ ||൧൮|| മാംസാര്ബുദം ത്വേതദസാധ്യമുക്തം... |൧൯|
मुष्टिप्रहारादिभिरर्दितेऽङ्गे मांसं प्रदुष्टं प्रकरोति शोफम् ||१७|| अवेदनं स्निग्धमनन्यवर्णमपाकमश्मोपममप्रचाल्यम् | प्रदुष्टमांसस्य नरस्य बाढमेतद्भवेन्मांसपरायणस्य ||१८|| मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमुक्तं... |१९|
🔊 Audio coming soon
മാംസജസ്യ സമ്പ്രാപ്തിം ദര്ശയന്നാഹ- മുഷ്ടിപ്രഹാരാദിഭിരിത്യാദി| സമുപൈതി സമ്യഗ്ഗച്ഛതി| ബാഢമ് അതിശയേന| മാംസപരായണസ്യ മാംസഭക്ഷണശീലസ്യ| ‘മുഷ്ടിപ്രഹാരാദിഭിഃ’ ഇത്യത്ര കേചിത് ‘കാഷ്ഠപ്രഹാരാദിഭിഃ’ ഇതി പഠന്തി||൧൭-൧൮||-
Adhikarana 13 (19-20) · Śloka 20
...സാധ്യേഷ്വപീമാനി വിവര്ജയേത്തു | സമ്പ്രസ്രുതം മര്മണി യച്ച ജാതം സ്രോതഃസു വാ യച്ച ഭവേദചാല്യമ് ||൧൯|| യജ്ജായതേऽന്യത് ഖലു പൂര്വജാതേ ജ്ഞേയം തദധ്യര്ബുദമര്ബുദജ്ഞൈഃ | യദ്ദ്വന്ദ്വജാതം യുഗപത് ക്രമാദ്വാ ദ്വിരര്ബുദം തച്ച ഭവേദസാധ്യമ് ||൨൦||
...साध्येष्वपीमानि विवर्जयेत्तु | सम्प्रस्रुतं मर्मणि यच्च जातं स्रोतःसु वा यच्च भवेदचाल्यम् ||१९|| यज्जायतेऽन्यत् खलु पूर्वजाते ज्ञेयं तदध्यर्बुदमर्बुदज्ञैः | यद्द्वन्द्वजातं युगपत् क्रमाद्वा द्विरर्बुदं तच्च भवेदसाध्यम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
സാധ്യേഷ്വപീത്യാദി| സാധ്യേഷ്വപീമാനി വിവര്ജയേദിതി സാധ്യേഷു മധ്യേ ഇമാനി വക്ഷ്യമാണാനി വിവര്ജയേദിത്യര്ഥഃ| അധ്യര്ബുദമപി ദ്വിരര്ബുദമേവ, അന്യേ ‘അത്യര്ബുദം’ ഇതി പഠന്തി| യദ്ദ്വന്ദ്വജാതമിത്യാദി ദ്വന്ദ്വേന യുഗ്മേന ജാതം ദ്വന്ദ്വജാതം; ന കേവലമധ്യര്ബുദം ദ്വിരര്ബുദം, യദ്ദ്വന്ദ്വജാതം തദപി ദ്വിരര്ബുദമിത്യര്ഥഃ| ഭേദശ്ച തയോരുപരിജാതത്വേന പാര്ശ്വജാതത്വേന ച| ഏതേന ദ്വിരര്ബുദദ്വിതയമപ്യസാധ്യമുക്തമ്||൧൯-൨൦||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
ന പാകമായാന്തി കഫാധികത്വാന്മേദോബഹുത്വാച്ച വിശേഷതസ്തു | ദോഷസ്ഥിരത്വാദ്ഗ്രഥനാച്ച തേഷാം സര്വാര്ബുദാന്യേവ നിസര്ഗതസ്തു ||൨൧||
न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु | दोषस्थिरत्वाद्ग्रथनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु ||२१||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം പാകാഭാവേ ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- ന പാകമിത്യാദി| ഗ്രന്ഥ്യാദിഷ്വപി കഫാദയശ്ചത്വാരോ ഹേതവഃ സന്തി, പരമര്ബുദേഷു വിശേഷതഃ കഫസ്യ മേദസശ്ചാധിക്യം തസ്മാത്, തഥാ വിശേഷതോ ദോഷസ്ഥിരത്വാദ് ദോഷകാര്യസ്യ മാംസോച്ഛ്രയസ്യ തേനൈവ സ്വരൂപേണ ചിരകാലാവസ്ഥിതിശീലത്വാത്, തഥാ ഗ്രഥനാദ് ഗ്രന്ഥിരൂപത്വാത്തേഷാം മേദഃപ്രഭൃതീനാം; നിസര്ഗതസ്ത്വിതി തുശബ്ദോऽപ്യര്ഥഃ, തേന സ്വഭാവാദപ്യര്ബുദാനി പാകം ന ഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ||൨൧||
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
വാതഃ കഫശ്ചൈവ ഗലേ പ്രവൃദ്ധൌ മന്യേ തു സംസൃത്യ തഥൈവ മേദഃ | കുര്വന്തി ഗണ്ഡം ക്രമശഃ സ്വലിങ്ഗൈഃ സമന്വിതം തം ഗലഗണ്ഡമാഹുഃ ||൨൨||
वातः कफश्चैव गले प्रवृद्धौ मन्ये तु संसृत्य तथैव मेदः | कुर्वन्ति गण्डं क्रमशः स्वलिङ्गैः समन्वितं तं गलगण्डमाहुः ||२२||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ഗലഗണ്ഡസമ്പ്രാപ്തിം ദര്ശയന്നാഹ- വാത ഇത്യാദി| വാതാദയോ ഗണ്ഡം ക്രമശഃ കുര്വന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| കിംവിശിഷ്ടം ഗണ്ഡം? സ്വലിങ്ഗൈഃ സമന്വിതമ്| വാതേന കഫേന ച ഗലഗണ്ഡോ ഭവതി, ന പിത്തേന; സ്വഭാവേന പിത്തജസ്യ ഗലഗണ്ഡസ്യാഭാവാത്||൨൨||
Adhikarana 16 (23-27) · Śloka 27
തോദാന്വിതഃ കൃഷ്ണസിരാവനദ്ധഃ കൃഷ്ണോऽരുണോ വാ പവനാത്മകസ്തു | മേദോന്വിതശ്ചോപചിതശ്ച കാലാദ്ഭവേദതിസ്നിഗ്ധതരോऽരുജശ്ച ||൨൩|| പാരുഷ്യയുക്തശ്ചിരവൃദ്ധ്യപാകോ യദൃച്ഛയാ പാകമിയാത് കദാചിത് വൈരസ്യമാസ്യസ്യ ച തസ്യ ജന്തോര്ഭവേത്തഥാ താലുഗലപ്രശോഷഃ ||൨൪|| സ്ഥിരഃ സവര്ണോऽല്പരുഗുഗ്രകണ്ഡൂഃ ശീതോ മഹാംശ്ചാപി കഫാത്മകസ്തു | ചിരാഭിവൃദ്ധിം കുരുതേ ചിരാച്ച പ്രപച്യതേ മന്ദരുജഃ കദാചിത് ||൨൫|| മാധുര്യമാസ്യസ്യ ച തസ്യ ജന്തോര്ഭവേത്തഥാ താലുഗലപ്രലേപഃ | സ്നിഗ്ധോ മൃദുഃ പാണ്ഡുരനിഷ്ടഗന്ധോ മേദഃകൃതോ നീരുഗഥാതികണ്ഡൂഃ ||൨൬|| പ്രലമ്ബതേऽലാബുവദല്പമൂലോ ദേഹാനുരൂപക്ഷയവൃദ്ധിയുക്തഃ | സ്നിഗ്ധാസ്യതാ തസ്യ ഭവേച്ച ജന്തോര്ഗലേऽനുശബ്ദം കുരുതേ ച നിത്യമ് ||൨൭||
तोदान्वितः कृष्णसिरावनद्धः कृष्णोऽरुणो वा पवनात्मकस्तु | मेदोन्वितश्चोपचितश्च कालाद्भवेदतिस्निग्धतरोऽरुजश्च ||२३|| पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्ध्यपाको यदृच्छया पाकमियात् कदाचित् वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रशोषः ||२४|| स्थिरः सवर्णोऽल्परुगुग्रकण्डूः शीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु | चिराभिवृद्धिं कुरुते चिराच्च प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित् ||२५|| माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः | स्निग्धो मृदुः पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदःकृतो नीरुगथातिकण्डूः ||२६|| प्रलम्बतेऽलाबुवदल्पमूलो देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः | स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तोर्गलेऽनुशब्दं कुरुते च नित्यम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
തസ്യൈവ വാതാദിവിശേഷലിങ്ഗാനി നിര്ദിശന്നാഹ- തോദാന്വിത ഇത്യാദി| അരുജ ഇതി സോऽപി വാതഗലഗണ്ഡോ യദാ കാലാത് കാലേന കൃത്വാ മേദോऽന്വിതോ ഭവതി, തദാ അരുജോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| യദൃച്ഛയാ അജ്ഞാതഹേതുനിയമേന, പാകമിയാത് ഗച്ഛേത്| കദാചിത് ന സര്വകാലമ്| വാതജം കഫജം ചോക്ത്വാ മേദോജമാഹ- സ്നിഗ്ധ ഇത്യാദി| ഗലേऽനുശബ്ദമനുനാദം പ്രതിശബ്ദമിത്യര്ഥഃ||൨൩-൨൭||
Adhikarana 17 (28) · Śloka 28
കൃച്ഛ്രാച്ഛ്വസന്തം മൃദുസര്വഗാത്രം സംവത്സരാതീതമരോചകാര്തമ് | ക്ഷീണം ച വൈദ്യോ ഗലഗണ്ഡിനം തു ഭിന്നസ്വരം ചൈവ വിവര്ജയേത്തു ||൨൮||
कृच्छ्राच्छ्वसन्तं मृदुसर्वगात्रं संवत्सरातीतमरोचकार्तम् | क्षीणं च वैद्यो गलगण्डिनं तु भिन्नस्वरं चैव विवर्जयेत्तु ||२८||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ഗലഗണ്ഡസ്യാസാധ്യതാമാഹ- കൃച്ഛ്രാദിത്യാദി||൨൮||
Adhikarana 18 (29) · Śloka 29
നിബദ്ധഃ ശ്വയഥുര്യസ്യ മുഷ്കവല്ലമ്ബതേ ഗലേ | മഹാന് വാ യദി വാ ഹ്രസ്വോ ഗലഗണ്ഡം തമാദിശേത് ||൨൯||
निबद्धः श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले | महान् वा यदि वा ह्रस्वो गलगण्डं तमादिशेत् ||२९||
🔊 Audio coming soon
ന സര്വ ഏവ ഗലാശ്രയോ ഗണ്ഡോ ഗലഗണ്ഡഃ, കിം തര്ഹി കശ്ചിദേവ വക്ഷ്യമാണസ്വരൂപ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- നിബദ്ധ ഇത്യാദി| നിയമേന ബദ്ധോ നിബദ്ധഃ| മുഷ്കവത് അണ്ഡവത്||൨൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ ഗലഗണ്ഡഗണ്ഡമാലാപച്യര്ബുദനിദാനം നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ ||൧൧||
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने गलगण्डगण्डमालापच्यर्बुदनिदानं नामैकादशोऽध्यायः ||११||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിദാനസ്ഥാനേ ഏകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||