Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో గ్రంథపచ్యర్బుదగలగండానాం నిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो ग्रन्थपच्यर्बुदगलगण्डानां निदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
వాతాదయో మాంసమసృక్ చ దుష్టాః సందూష్య మేదశ్చ కఫానువిద్ధం | వృత్తోన్నతం విగ్రథితం తు శోఫం కుర్వంత్యతో గ్రంథిరితి ప్రదిష్టః ||3||
वातादयो मांसमसृक् च दुष्टाः सन्दूष्य मेदश्च कफानुविद्धम् | वृत्तोन्नतं विग्रथितं तु शोफं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः ||३||
🔊 Audio coming soon
తేషాం హేతుసంప్రాప్తిలక్షణనిరుక్తీరాహ- వాతాదయ ఇత్యాది| వాతాదయో దోషా దుష్టా మాంసమసృక్ చ సందూష్య శోఫం కుర్వంతీతి సంబంధః| ఏతేన త్రయో గ్రంథయ ఉక్తాః| మేదశ్చ కఫానువిద్ధం కఫసంసృష్టం వాయుదూషితత్వాచ్ఛోఫం కరోతీతి సంబంధః| భోజేఽపి వాతకర్తృత్వం మేదోగ్రంథావభిహితం| తథా చ,- “వాయుర్మేదో యదా మాంసే సంక్షిపేదథవా త్వచి| తత్ర మేదోభవో గ్రంథిః శ్యావో భవతి కండులః”- ఇత్యాది| అయం చతుర్థో గ్రంథిః| చకారాత్ సిరాజో గ్రంథిః పంచమో గ్రాహ్యః| దుష్టా వృద్ధిం గతా ఇత్యర్థః| వృత్తో వర్తులః, ఉన్నత ఉచ్ఛ్రితః| విగ్రథితోఽత్యర్థం కఠినః| వాతాదయో దుష్టా ఇత్యనేన హేతూపదేశః, మాంసమసృక్ చ సందూష్యేతి సంప్రాప్తిః, వృత్తోన్నతం విప్రథితం తు శోఫమితి లక్షణోపదేశః, అతో గ్రంథిరితి ప్రదిష్ట ఇతి నిరుక్తిః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ఆయమ్యతే వ్యథ్యత ఏతి తోదం ప్రత్యస్యతే కృత్యత ఏతి భేదం | కృష్ణోఽమృదుర్బస్తిరివాతతశ్చ భిన్నః స్రవేచ్చానిలజోఽస్రమచ్ఛం ||4||
आयम्यते व्यथ्यत एति तोदं प्रत्यस्यते कृत्यत एति भेदम् | कृष्णोऽमृदुर्बस्तिरिवाततश्च भिन्नः स्रवेच्चानिलजोऽस्रमच्छम् ||४||
🔊 Audio coming soon
తేషాం వాతాదిజానాం ప్రత్యేకం విశిష్టం లక్షణమాహ- ఆయమ్యత ఇత్యాది| ఆయమ్యతే వాయోరాకర్షణేన దీర్ఘ ఇవ క్రియతే, ‘గ్రంథిః’ ఇతి శేషః| వ్యథ్యతే విధూయతే| ఏతి గచ్ఛతి| తోదం వ్యథాం| ప్రత్యస్యతే క్షిప్యతే| కృత్యతే ఛిద్యతే| ఏతి భేదమితి భేదం చ గచ్ఛతి| అమృదుః కర్కశః| బస్తిరివాతతశ్చేతి మూత్రాశయవద్దీర్ఘః| అస్రం రుధిరం||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
దందహ్యతే ధూప్యతి చూష్యతే చ పాపచ్యతే ప్రజ్వలతీవ చాపి | రక్తః సపీతోఽప్యథవాఽపి పిత్తాద్భిన్నః స్రవేదుష్ణమతీవ చాస్రం ||5||
दन्दह्यते धूप्यति चूष्यते च पापच्यते प्रज्वलतीव चापि | रक्तः सपीतोऽप्यथवाऽपि पित्ताद्भिन्नः स्रवेदुष्णमतीव चास्रम् ||५||
🔊 Audio coming soon
దందహ్యతే భృశం దహ్యత ఇవ| ధూప్యతి చాతిమాత్రం అతిశయేన సంతాపం కరోతి| పాపచ్యతే భృశం పచ్యత ఇవ| ప్రజ్వలతీవ భస్మీభవతీవ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
శీతోఽవివర్ణోఽల్పరుజోఽతికండూః పాషాణవత్ సంహననోపపన్నః | చిరాభివృద్ధిశ్చ కఫప్రకోపాద్భిన్నః స్రవేచ్ఛుక్లఘనం చ పూయం ||6||
शीतोऽविवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डूः पाषाणवत् संहननोपपन्नः | चिराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनं च पूयम् ||६||
🔊 Audio coming soon
అవివర్ణ ఈషద్వివర్ణః| పాషాణవత్ పాషాణ ఇవ ‘కఠిన’ ఇత్యధ్యాహారః| సంహననోపపన్నః సంఘాతాన్వితో మహానిత్యర్థః||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
శరీరవృద్ధిక్షయవృద్ధిహానిః స్నిగ్ధో మహానల్పరుజోఽతికండూః | మేదఃకృతో గచ్ఛతి చాత్ర భిన్నే పిణ్యాకసర్పిఃప్రతిమం తు మేదః ||7||
शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धो महानल्परुजोऽतिकण्डूः | मेदःकृतो गच्छति चात्र भिन्ने पिण्याकसर्पिःप्रतिमं तु मेदः ||७||
🔊 Audio coming soon
శరీరవృద్ధిక్షయవృద్ధిహానిరితి దేహాప్యాయనహ్రాసాభ్యామాప్యాయనహ్రాసౌ యస్య స తథా| గచ్ఛతి స్రవతి మేద ఇతి సంబంధః| అత్ర మేదోగ్రంథౌ భిన్నే సతి, పిణ్యాకసర్పిఃప్రతిమం తిలకల్కస్త్యానఘృతసదృశం||7||
Adhikarana 7 (8-9) · Śloka 9
వ్యాయామజాతైరబలస్య తైస్తైరాక్షిప్య వాయుర్హి సిరాప్రతానం | సంపీడ్య సంకోచ్య విశోష్య చాపి గ్రంథిం కరోత్యున్నతమాశు వృత్తం ||8|| గ్రంథిః సిరాజః స తు కృచ్ఛ్రసాధ్యో భవేద్యది స్యాత్ సరుజశ్చలశ్చ | అరుక్ స ఏవాప్యచలో మహాంశ్చ మర్మోత్థితశ్చాపి వివర్జనీయః ||9|| ఇతి గ్రంథీనాం నిదానం సమాప్తం |
व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुर्हि सिराप्रतानम् | सम्पीड्य सङ्कोच्य विशोष्य चापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम् ||८|| ग्रन्थिः सिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात् सरुजश्चलश्च | अरुक् स एवाप्यचलो महांश्च मर्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः ||९|| इति ग्रन्थीनां निदानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
సిరాజస్య గ్రంథేః సంప్రాప్తిం దర్శయన్నాహ- వ్యాయామజాతైరిత్యాది| వ్యాయామజాతైః వ్యాయామసమూహైః| అబలస్య పురుషస్య| సిరాప్రతానం సిరావిస్తారం| సిరాజస్య కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వమాహ- స తు కృచ్ఛ్రసాధ్య ఇత్యాది| తస్యాసాధ్యత్వమాహ- అరుగిత్యాది| మహాంశ్చేతి చకారేణ వాతాదిజా అప్యేవంరూపా వర్జనీయాః| మర్మోత్థితశ్చేతి చకారేణ అరుజోఽపి వివర్జనీయః| అన్యే పునరత్ర “మాంసాస్రజం చార్బుదలక్షణేన తుల్యం హి దృష్టం త్వథ లక్షణజ్ఞైః”- ఇతి షష్ఠం గ్రంథిం పఠంతి| తన్న, జేజ్జటాదిభిః పరిహృతత్వాత్||8-9||
Adhikarana 8 (10-12) · Śloka 12
హన్వస్థికక్షాక్షకబాహుసంధిమన్యాగలేషూపచితం తు మేదః | గ్రంథిం స్థిరం వృత్తమథాయతం వా స్నిగ్ధం కఫశ్చాల్పరుజం కరోతి ||10|| తం గ్రంథిభిస్త్వామలకాస్థిమాత్రైర్మత్స్యాండజాలప్రతిమైస్తథాఽన్యైః | అనన్యవర్ణైరుపచీయమానం చయప్రకర్షాదపచీం వదంతి ||11|| కండూయుతాస్తేఽల్పరుజః ప్రభిన్నాః స్రవంతి నశ్యంతి భవంతి చాన్యే | మేదఃకఫాభ్యాం ఖలు రోగ ఏష సుదుస్తరో వర్షగణానుబంధీ ||12||
हन्वस्थिकक्षाक्षकबाहुसन्धिमन्यागलेषूपचितं तु मेदः | ग्रन्थिं स्थिरं वृत्तमथायतं वा स्निग्धं कफश्चाल्परुजं करोति ||१०|| तं ग्रन्थिभिस्त्वामलकास्थिमात्रैर्मत्स्याण्डजालप्रतिमैस्तथाऽन्यैः | अनन्यवर्णैरुपचीयमानं चयप्रकर्षादपचीं वदन्ति ||११|| कण्डूयुतास्तेऽल्परुजः प्रभिन्नाः स्रवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये | मेदःकफाभ्यां खलु रोग एष सुदुस्तरो वर्षगणानुबन्धी ||१२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమపచ్యాః సంప్రాప్త్యాదీనాహ- హన్వస్థీత్యాది| హన్వోరస్థి హన్వస్థి; సంధిశబ్దో హన్వస్థ్యాదిభిర్బాహ్వంతైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; బాహుసంధిశబ్దేన కూర్పసంధిరుచ్యతే; అక్షకం కోష్ఠకం తస్య సంధిః, ఏతేన గ్రీవాగ్రకసంధిరుచ్యతే ; మన్యా గ్రీవాపశ్చిమభాగస్థా ధమనీ| హన్వస్థీత్యాదిసంప్రాప్తిః, గ్రంథిం స్థిరం వృత్తమిత్యాదిలక్షణం| తం గ్రంథిభిరిత్యాది తం పూర్వోక్తం గ్రంథిం| అనన్యవర్ణైః సమానవర్ణైః| ఉపచీయమానం వర్ధమానం| చయప్రకర్షాదితి ఉపచయాతిశయాదిత్యర్థః| చయప్రకర్షాదపచీమితి నిరుక్తిః| ఖలుశబ్దోఽప్యర్థః| తేన మేదఃకఫౌ వాతాదిదోషాంతరానువిద్ధౌ జ్ఞేయౌ| తథాహి భోజః,- “వాతపిత్తకఫా వృద్ధా మేదశ్చాపి సమాచితం| జంఘయోః కండరాః ప్రాప్య మత్స్యాండసదృశాన్ బహూన్|| కుర్వంతి గ్రథితాంస్తేభ్యః పునః ప్రకుపితోఽనిలః| తాన్ దోషానూర్ధ్వగో వక్షఃకక్షామన్యాగలాశ్రితః|| నానాప్రకారాన్ కురుతే గ్రంథీన్ సా త్వపచీ స్మృతా| వ్యామిశ్రదోషజాతా సా కృచ్ఛ్రసాధ్యా ప్రకీర్తితా|| తాసాం వాతోత్తరా రూక్షా వాతవేదనయాఽన్వితా| క్షిప్రపాకసముత్థానా దాహయుక్తా తు పైత్తికీ|| గూఢా వాఽపాకకఠినా కఫాత్ స్నిగ్ధాఽల్పరుక్కరా| మేదోఽధికా శ్లైష్మికీ చ విశేషాదతిమార్దవా|| అపచీ కంఠమన్యాసు కక్షావంక్షణసంధిసు| తాం తు మాలాకృతిం విద్యాత్ కంఠహృద్ధనుసంధిషు|| గండమాలాం విజానీయాదపచీతుల్యలక్షణాం”- ఇతి| చరకే గండమాలా గండే ఏవ పఠితా “మేదఃకఫాచ్ఛోణితసంచయోత్థో గండస్య పార్శ్వే గలగండ ఏకః| స్యాద్గండమాలా బహుభిస్తు గండైర్దీప్తానలే యూని బలాన్వితే చ|| సాధ్యా స్మృతా పీనసపార్శ్వశూలకాసజ్వరచ్ఛర్దియుతా త్వసాధ్యా” (చ. చి. 12)- ఇతి| అన్యే తు ‘మేదఃకఫాభ్యాం పునరేష రోగః’ ఇతి పఠంతి; పునఃశబ్దాదధికార్థాద్దోషాంతరసంబంధః స్థాపితో భవతీతి చ వదంతి| తత్రాపి స ఏవార్థః| వర్షగణానుబంధీ వర్షసమూహసంబంధీత్యర్థః| ఏతేన దీర్ఘరోగిత్వం సూచితం| మేదఃకఫాభ్యామితి హేతూద్దేశః||10-12||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 14
గాత్రప్రదేశే క్వచిదేవ దోషాః సమ్మూర్చ్ఛితా మాంసమభిప్రదూష్య | వృత్తం స్థిరం మందరుజం మహాంతమనల్పమూలం చిరవృద్ధ్యపాకం ||13|| కుర్వంతి మాంసోపచయం తు శోఫం తమర్బుదం శాస్త్రవిదో వదంతి |14|
गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः सम्मूर्च्छिता मांसमभिप्रदूष्य | वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकम् ||१३|| कुर्वन्ति मांसोपचयं तु शोफं तमर्बुदं शास्त्रविदो वदन्ति |१४|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమర్బుదాదీనాం సంప్రాప్త్యాదీనాహ- గాత్రప్రదేశే ఇత్యాది| క్వచిదేవ గాత్రప్రదేశే దోషాః శోఫం కుర్వంతీతి సంబంధః| సమ్మూర్చ్ఛితా వృద్ధిం గతాః| క్వచిదేవానియతప్రదేశే, న పునరపచీవద్ధన్వస్థ్యాదిసంధిష్వేవ| అపాకం అవిద్యమానపాకం| మాంసోపచయం మాంససంఘాతం| గాత్రప్రదేశే క్వచిదేవేతి సంప్రాప్తిః| సమ్మూర్చ్ఛితా దోషా ఇతి హేతుః| వృత్తం స్థిరమిత్యాది స్వలక్షణం| గయీ తు ‘కుర్వంతి మాంసోచ్ఛ్రయమత్యగాధం’ ఇతి పఠతి||13||-
Adhikarana 10 (14) · Śloka 15
వాతేన పిత్తేన కఫేన చాపి రక్తేన మాంసేన చ మేదసా చ ||14|| తజ్జాయతే తస్య చ లక్షణాని గ్రంథేః సమానాని సదా భవంతి |15|
वातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तेन मांसेन च मेदसा च ||१४|| तज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्थेः समानानि सदा भवन्ति |१५|
🔊 Audio coming soon
తజ్జాయతే తదర్బుదం భవతీత్యర్థః| తస్య చ లక్షణాని తస్య వాతపిత్తకఫమేదోజస్య||14||-
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 17
దోషః ప్రదుష్టో రుధిరం సిరాస్తు సంపీడ్య సంకోచ్య గతస్త్వపాకం ||15|| సాస్రావమున్నహ్యతి మాంసపిండం మాంసాంకురైరాచితమాశువృద్ధిం | స్రవత్యజస్రం రుధిరం ప్రదుష్టమసాధ్యమేతద్రుధిరాత్మకం స్యాత్ ||16|| రక్తక్షయోపద్రవపీడితత్వాత్ పాండుర్భవేత్ సోఽర్బుదపీడితస్తు |17|
दोषः प्रदुष्टो रुधिरं सिरास्तु सम्पीड्य सङ्कोच्य गतस्त्वपाकम् ||१५|| सास्रावमुन्नह्यति मांसपिण्डं मांसाङ्कुरैराचितमाशुवृद्धिम् | स्रवत्यजस्रं रुधिरं प्रदुष्टमसाध्यमेतद्रुधिरात्मकं स्यात् ||१६|| रक्तक्षयोपद्रवपीडितत्वात् पाण्डुर्भवेत् सोऽर्बुदपीडितस्तु |१७|
🔊 Audio coming soon
రక్తజస్యార్బుదస్య లక్షణమాహ- దోషః ప్రదుష్ట ఇత్యాది| ప్రదుష్టో దోషః సిరాసు గతో రుధిరం సంపీడ్య సంకోచ్య మాంసపిండమున్నహ్యతీతి సంబంధః| ఉన్నహ్యతి ఉద్బధ్నాతీవ; అన్యే తు ‘ప్రదుష్టో దోష ఉన్నహ్యతి ఉచ్ఛ్రితో భవతి, మాంసపిండమాశువృద్ధిం శీఘ్రవర్ధనశీలం కరోతి’ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| అపాకం ఈషత్పాకం||15-16||-
Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 19
ముష్టిప్రహారాదిభిరర్దితేఽంగే మాంసం ప్రదుష్టం ప్రకరోతి శోఫం ||17|| అవేదనం స్నిగ్ధమనన్యవర్ణమపాకమశ్మోపమమప్రచాల్యం | ప్రదుష్టమాంసస్య నరస్య బాఢమేతద్భవేన్మాంసపరాయణస్య ||18|| మాంసార్బుదం త్వేతదసాధ్యముక్తం... |19|
मुष्टिप्रहारादिभिरर्दितेऽङ्गे मांसं प्रदुष्टं प्रकरोति शोफम् ||१७|| अवेदनं स्निग्धमनन्यवर्णमपाकमश्मोपममप्रचाल्यम् | प्रदुष्टमांसस्य नरस्य बाढमेतद्भवेन्मांसपरायणस्य ||१८|| मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमुक्तं... |१९|
🔊 Audio coming soon
మాంసజస్య సంప్రాప్తిం దర్శయన్నాహ- ముష్టిప్రహారాదిభిరిత్యాది| సముపైతి సమ్యగ్గచ్ఛతి| బాఢం అతిశయేన| మాంసపరాయణస్య మాంసభక్షణశీలస్య| ‘ముష్టిప్రహారాదిభిః’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘కాష్ఠప్రహారాదిభిః’ ఇతి పఠంతి||17-18||-
Adhikarana 13 (19-20) · Śloka 20
...సాధ్యేష్వపీమాని వివర్జయేత్తు | సంప్రస్రుతం మర్మణి యచ్చ జాతం స్రోతఃసు వా యచ్చ భవేదచాల్యం ||19|| యజ్జాయతేఽన్యత్ ఖలు పూర్వజాతే జ్ఞేయం తదధ్యర్బుదమర్బుదజ్ఞైః | యద్ద్వంద్వజాతం యుగపత్ క్రమాద్వా ద్విరర్బుదం తచ్చ భవేదసాధ్యం ||20||
...साध्येष्वपीमानि विवर्जयेत्तु | सम्प्रस्रुतं मर्मणि यच्च जातं स्रोतःसु वा यच्च भवेदचाल्यम् ||१९|| यज्जायतेऽन्यत् खलु पूर्वजाते ज्ञेयं तदध्यर्बुदमर्बुदज्ञैः | यद्द्वन्द्वजातं युगपत् क्रमाद्वा द्विरर्बुदं तच्च भवेदसाध्यम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
సాధ్యేష్వపీత్యాది| సాధ్యేష్వపీమాని వివర్జయేదితి సాధ్యేషు మధ్యే ఇమాని వక్ష్యమాణాని వివర్జయేదిత్యర్థః| అధ్యర్బుదమపి ద్విరర్బుదమేవ, అన్యే ‘అత్యర్బుదం’ ఇతి పఠంతి| యద్ద్వంద్వజాతమిత్యాది ద్వంద్వేన యుగ్మేన జాతం ద్వంద్వజాతం; న కేవలమధ్యర్బుదం ద్విరర్బుదం, యద్ద్వంద్వజాతం తదపి ద్విరర్బుదమిత్యర్థః| భేదశ్చ తయోరుపరిజాతత్వేన పార్శ్వజాతత్వేన చ| ఏతేన ద్విరర్బుదద్వితయమప్యసాధ్యముక్తం||19-20||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
న పాకమాయాంతి కఫాధికత్వాన్మేదోబహుత్వాచ్చ విశేషతస్తు | దోషస్థిరత్వాద్గ్రథనాచ్చ తేషాం సర్వార్బుదాన్యేవ నిసర్గతస్తు ||21||
न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु | दोषस्थिरत्वाद्ग्रथनाच्च तेषां सर्वार्बुदान्येव निसर्गतस्तु ||२१||
🔊 Audio coming soon
తేషాం పాకాభావే హేతుం దర్శయన్నాహ- న పాకమిత్యాది| గ్రంథ్యాదిష్వపి కఫాదయశ్చత్వారో హేతవః సంతి, పరమర్బుదేషు విశేషతః కఫస్య మేదసశ్చాధిక్యం తస్మాత్, తథా విశేషతో దోషస్థిరత్వాద్ దోషకార్యస్య మాంసోచ్ఛ్రయస్య తేనైవ స్వరూపేణ చిరకాలావస్థితిశీలత్వాత్, తథా గ్రథనాద్ గ్రంథిరూపత్వాత్తేషాం మేదఃప్రభృతీనాం; నిసర్గతస్త్వితి తుశబ్దోఽప్యర్థః, తేన స్వభావాదప్యర్బుదాని పాకం న గచ్ఛతీత్యర్థః||21||
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
వాతః కఫశ్చైవ గలే ప్రవృద్ధౌ మన్యే తు సంసృత్య తథైవ మేదః | కుర్వంతి గండం క్రమశః స్వలింగైః సమన్వితం తం గలగండమాహుః ||22||
वातः कफश्चैव गले प्रवृद्धौ मन्ये तु संसृत्य तथैव मेदः | कुर्वन्ति गण्डं क्रमशः स्वलिङ्गैः समन्वितं तं गलगण्डमाहुः ||२२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం గలగండసంప్రాప్తిం దర్శయన్నాహ- వాత ఇత్యాది| వాతాదయో గండం క్రమశః కుర్వంతీతి సంబంధః| కింవిశిష్టం గండం? స్వలింగైః సమన్వితం| వాతేన కఫేన చ గలగండో భవతి, న పిత్తేన; స్వభావేన పిత్తజస్య గలగండస్యాభావాత్||22||
Adhikarana 16 (23-27) · Śloka 27
తోదాన్వితః కృష్ణసిరావనద్ధః కృష్ణోఽరుణో వా పవనాత్మకస్తు | మేదోన్వితశ్చోపచితశ్చ కాలాద్భవేదతిస్నిగ్ధతరోఽరుజశ్చ ||23|| పారుష్యయుక్తశ్చిరవృద్ధ్యపాకో యదృచ్ఛయా పాకమియాత్ కదాచిత్ వైరస్యమాస్యస్య చ తస్య జంతోర్భవేత్తథా తాలుగలప్రశోషః ||24|| స్థిరః సవర్ణోఽల్పరుగుగ్రకండూః శీతో మహాంశ్చాపి కఫాత్మకస్తు | చిరాభివృద్ధిం కురుతే చిరాచ్చ ప్రపచ్యతే మందరుజః కదాచిత్ ||25|| మాధుర్యమాస్యస్య చ తస్య జంతోర్భవేత్తథా తాలుగలప్రలేపః | స్నిగ్ధో మృదుః పాండురనిష్టగంధో మేదఃకృతో నీరుగథాతికండూః ||26|| ప్రలంబతేఽలాబువదల్పమూలో దేహానురూపక్షయవృద్ధియుక్తః | స్నిగ్ధాస్యతా తస్య భవేచ్చ జంతోర్గలేఽనుశబ్దం కురుతే చ నిత్యం ||27||
तोदान्वितः कृष्णसिरावनद्धः कृष्णोऽरुणो वा पवनात्मकस्तु | मेदोन्वितश्चोपचितश्च कालाद्भवेदतिस्निग्धतरोऽरुजश्च ||२३|| पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्ध्यपाको यदृच्छया पाकमियात् कदाचित् वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रशोषः ||२४|| स्थिरः सवर्णोऽल्परुगुग्रकण्डूः शीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु | चिराभिवृद्धिं कुरुते चिराच्च प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित् ||२५|| माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तोर्भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः | स्निग्धो मृदुः पाण्डुरनिष्टगन्धो मेदःकृतो नीरुगथातिकण्डूः ||२६|| प्रलम्बतेऽलाबुवदल्पमूलो देहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः | स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तोर्गलेऽनुशब्दं कुरुते च नित्यम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
తస్యైవ వాతాదివిశేషలింగాని నిర్దిశన్నాహ- తోదాన్విత ఇత్యాది| అరుజ ఇతి సోఽపి వాతగలగండో యదా కాలాత్ కాలేన కృత్వా మేదోఽన్వితో భవతి, తదా అరుజో భవతీత్యర్థః| యదృచ్ఛయా అజ్ఞాతహేతునియమేన, పాకమియాత్ గచ్ఛేత్| కదాచిత్ న సర్వకాలం| వాతజం కఫజం చోక్త్వా మేదోజమాహ- స్నిగ్ధ ఇత్యాది| గలేఽనుశబ్దమనునాదం ప్రతిశబ్దమిత్యర్థః||23-27||
Adhikarana 17 (28) · Śloka 28
కృచ్ఛ్రాచ్ఛ్వసంతం మృదుసర్వగాత్రం సంవత్సరాతీతమరోచకార్తం | క్షీణం చ వైద్యో గలగండినం తు భిన్నస్వరం చైవ వివర్జయేత్తు ||28||
कृच्छ्राच्छ्वसन्तं मृदुसर्वगात्रं संवत्सरातीतमरोचकार्तम् | क्षीणं च वैद्यो गलगण्डिनं तु भिन्नस्वरं चैव विवर्जयेत्तु ||२८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం గలగండస్యాసాధ్యతామాహ- కృచ్ఛ్రాదిత్యాది||28||
Adhikarana 18 (29) · Śloka 29
నిబద్ధః శ్వయథుర్యస్య ముష్కవల్లంబతే గలే | మహాన్ వా యది వా హ్రస్వో గలగండం తమాదిశేత్ ||29||
निबद्धः श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले | महान् वा यदि वा ह्रस्वो गलगण्डं तमादिशेत् ||२९||
🔊 Audio coming soon
న సర్వ ఏవ గలాశ్రయో గండో గలగండః, కిం తర్హి కశ్చిదేవ వక్ష్యమాణస్వరూప ఇతి దర్శయన్నాహ- నిబద్ధ ఇత్యాది| నియమేన బద్ధో నిబద్ధః| ముష్కవత్ అండవత్||29||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం నిదానస్థానే గలగండగండమాలాపచ్యర్బుదనిదానం నామైకాదశోఽధ్యాయః ||11||
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने गलगण्डगण्डमालापच्यर्बुदनिदानं नामैकादशोऽध्यायः ||११||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిదానస్థానే ఏకాదశోఽధ్యాయః||11||