13. kṣudrarōganidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગાણાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| યદ્યપિ ક્ષુદ્રરોગેષુ રોહિણીવલ્મીકાદયો મહાવ્યાધયઃ સન્તિ, તથાઽપિ ક્ષુદ્રરોગાણાં બહુત્વાત્તૈરેવ વ્યપદેશઃ; યથા બહુષુ છત્રિષુ ગચ્છત્સુ અચ્છત્રિષ્વપિ કેષુચિચ્છત્રિણો યાન્તીતિ વ્યપદેશઃ, તથાઽત્રાપીતિ ન દોષઃ| અન્યે તુ ક્ષુદ્રા લઘવસ્તિલકાદ્યપેક્ષયા, અગ્નિરોહિણીવલ્મીકાદ્યપેક્ષયા ક્ષુદ્રાસ્તીક્ષ્ણાઃ ; અથવા પૂર્વાચાર્યપ્રસિદ્ધા નિર્હેતુકેયં સઞ્જ્ઞા||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સમાસેન ચતુશ્ચત્વારિંશત્ ક્ષુદ્રરોગા ભવન્તિ | તદ્યથા,- અજગલ્લિકા, યવપ્રખ્યા, અન્ધાલજી, વિવૃતા, કચ્છપિકા, વલ્મીકં, ઇન્દ્રવૃદ્ધા , પનસિકા, પાષાણગર્દભઃ, જાલગર્દભઃ, કક્ષા , વિસ્ફોટકઃ, અગ્નિરોહિણી, ચિપ્પં, કુનખઃ, અનુશયી, વિદારિકા શર્કરાર્બુદં, પામા, વિચર્ચિકા, રકસા, પાદદારિકા, કદરં, અલસેન્દ્રલુપ્તૌ , દારુણકઃ, અરુંષિકા, પલિતં, મસૂરિકા, યૌવનપિડકા, પદ્મિનીકણ્ટકઃ, જતુમણિઃ, મશકઃ, ચર્મકીલઃ , તિલકાલકઃ, ન્યચ્છં, વ્યઙ્ગઃ, પરિવર્તિકા, અવપાટિકા, નિરુદ્ધપ્રકશઃ સન્નિરુદ્ધગુદઃ, અહિપૂતનં, વૃષણકચ્છ્રઃ, ગુદભ્રંશશ્ચેતિ ||૩||

સઙ્ખ્યામાહ- સમાસેનેત્યાદિ| સમાસેન સઙ્ક્ષેપેણ, વિસ્તરેણ પ્રમાણં તુ નાસ્ત્યેવ| શ્રીબ્રહ્મદેવસ્તુ ગર્દભિકેરિવેલ્લિકાગન્ધપિડિકાનીલિકાનાં સઙ્ગ્રહણેનાષ્ટચત્વારિંશદિતિ પઠતિ| શ્રીજેજ્ઝટેન તુ ગર્દભિકાદયશ્ચત્વારો ન પઠિતાઃ| પૂર્વવ્યાખ્યાતારોઽપિ સુવીરનન્દિવારાહાદયઃ સમાનતન્ત્રાપાઠાત્ ગર્દભિકાદીનાં ચતુર્ણાં પાઠં ગર્હિતં મન્યન્તે| ગયદાસાચાયસ્તુ સમાનતન્ત્રાદર્શનેઽપિ સર્વેષ્વેવ પાઠેષુ પાતાદ્ ગર્દભિકાદીન્ પઠતિ, પામાદીંશ્ચ ક્ષુદ્રત્વેઽપિ ચતુરઃ કુષ્ઠ એવ પઠતિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

સ્નિગ્ધા સવર્ણા ગ્રથિતા નીરુજા મુદ્ગસન્નિભા | કફવાતોત્થિતા જ્ઞેયા બાલાનામજગલ્લિકા ||૪||

તેષાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- સ્નિગ્ધેત્યાદિ| “પ્રાયોગ્રહણમત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટં દ્રષ્ટવ્યં, તેન ક્વચિદબાલેષ્વપિ” ઇત્યેકે મન્યન્તે||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

યવાકારા સુકઠિના ગ્રથિતા માંસસંશ્રિતા | પિડકા શ્લેષ્મવાતાભ્યાં યવપ્રખ્યેતિ સોચ્યતે ||૫||

યવેત્યાદિ| યવાકારા સ્થૂલમધ્યનિમ્નાન્તત્વેન ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ઘનામવક્ત્રાં પિડકામુન્નતાં પરિમણ્ડલામ્ | અન્ધાલજીમલ્પપૂયાં તાં વિદ્યાત્ કફવાતજામ્ ||૬||

ઘનામિત્યાદિ| અવક્ત્રામિતિ અલ્પમુખીમ્| પરિમણ્ડલાં વર્તુલામિત્યર્થઃ| અન્ધાલજીં સ્નાયુપ્રસૃતાન્તર્મુખીમ્||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

વિવૃતાસ્યાં મહાદાહાં પક્વોદુમ્બરસન્નિભામ્ | વિવૃતામિતિ તાં વિદ્યાત્ પિત્તોત્થાં પરિમણ્ડલામ્ ||૭||

વિવૃતાસ્યામિત્યાદિ| વિવૃતાસ્યામિતિ વ્યાત્તમુખીમ્||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ગ્રથિતાઃ પઞ્ચ વા ષડ્વા દારુણાઃ કચ્છપોન્નતાઃ | કફાનિલાભ્યાં પિડકા જ્ઞેયા કચ્છપિકા બુધૈઃ ||૮||

દારુણાઃ કઠિનાઃ||૮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

પાણિપાદતલે સન્ધૌ ગ્રીવાયામૂર્ધ્વજત્રુણિ | ગ્રન્થિર્વલ્મીકવદ્યસ્તુ શનૈઃ સમુપચીયતે ||૯|| તોદક્લેદપરીદાહકણ્ડૂમદ્ભિર્મુખૈર્વૃતઃ | વ્યાધિર્વલ્મીક ઇત્યેષ કફપિત્તાનિલોદ્ભવઃ ||૧૦||

ગ્રન્થય ઇત્યાદિ||૯-૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

પદ્મપુષ્કરવન્મધ્યે પિડકાભિઃ સમાચિતામ્ | ઇન્દ્રવૃદ્ધાં તુ તાં વિદ્યાદ્વાતપિત્તોત્થિતાં ભિષક્ ||૧૧|| મણ્ડલં વૃત્તમુત્સન્નં સરક્તં પિડકાચિતમ્ | રુજાકરીં ગદર્ભિકાં તાં વિદ્યાદ્વાતપિત્તજામ્ |૧૨|

પદ્મેત્યાદિ| પદ્મપુષ્કરં પદ્મકર્ણિકા| ગયી ત્વત્ર ગર્દભિકાં પઠતિ; યથા- “મણ્ડલાં વૃત્તમુત્સન્નાં સરક્તાં પિડકાચિતામ્| રુજાકરીં ગર્દભિકાં તાં વિદ્યાદ્વાતપિત્તજામ્”||૧૧||-

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

કર્ણૌ પરિ સમન્તાદ્વા પૃષ્ઠે વા પિડકોગ્રરુક્ | શાલૂકવત્પનસિકાં તાં વિદ્યાચ્છ્લેષ્મવાતજામ્ ||૧૨||

કર્ણસ્યાભ્યન્તરે દેશે જાતા વાતકફાત્મિકા| સમન્તત ઇતિ વચનાત્ કર્ણાદ્બહિરપીતિ વ્યાચક્ષતે, તન્ન, સર્વેષુ પાદેષુ બહિરિતિ અપ્રાપ્તેઃ| ન ચ સમાનતન્ત્રેષુ બહિરિતિ લભ્યતે| તથાહિ ભોજઃ- “કફવાતૌ પ્રકુપિતૌ માંસમાશ્રિત્ય કર્ણયોઃ| સમન્તતઃ પરિસ્તબ્ધાં કુરુતઃ પિડકાં સ્થિરામ્|| વિષમાં દાહસંયુક્તાં વિદ્યાત્ પનસિકાં તુ તામ્” ઇતિ| ભોજેઽસ્યાં વાતકફજાયાં દાહઃ પઠિતઃ, સ હિ વિકૃતિવિષમસમવાયારમ્ભાદધિષ્ઠાનપ્રભાવાદ્વાઽવગન્તવ્યઃ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

હનુસન્ધૌ સમુદ્ભૂતં શોફમલ્પરુજં સ્થિરમ્ | પાષાણગર્દભં વિદ્યાદ્બલાસપવનાત્મકમ્ ||૧૩||

હનુસન્ધિસમુદ્ભૂતમિત્યાદિના પાષાણગર્દભઃ| સ્થિરકઠિનપાષાણવત્ કાઠિન્યેન પાષાણગર્દભઃ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

વિસર્પવત્ સર્પતિ યો દાહજ્વરકરસ્તનુઃ | અપાકઃ શ્વયથુઃ પિત્તાત્ સ જ્ઞેયો જાલગર્દભઃ ||૧૪||

વિસર્પવત્ સર્પતિ ય ઇત્યાદિના જાલગર્દભઃ| અપાકવાન્ ઈષત્પાકવાન્, ઈષદર્થે નઞ્; પિત્તકૃતત્વેનાત્યર્થં પાકાભાવસ્યાયુક્તત્વાદલ્પપાક ઇત્યઙ્ગીક્રિયતે| પ્રતનુસ્તોકપાકપિડિકાજાલાભત્વાજ્ જાલગર્દભઃ| પિત્તાદિત્યુદ્ભૂતપિત્તાત્, પિત્તોત્કટૈસ્ત્રિભિરેવ દોષૈરન્યત્ર પઠ્યતે| તથાહિ ભોજઃ- “પિત્તોત્કટાસ્ત્રયો દોષા જનયન્તિ ત્વગાશ્રિતાઃ| શ્યાવરક્તતનુશોથપ્રપાકં બહુવેદનમ્|| વિસર્પિણં સદાહં ચ તૃષ્ણાજ્વરસમન્વિતમ્| વિસર્પમાહુસ્તં વ્યાધિમપરે જાલગર્દભમ્” ઇતિ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

પિડિકામુત્તમાઙ્ગસ્થાં વૃત્તામુગ્રરુજાજ્વરામ્ | સર્વાત્મકાં સર્વલિઙ્ગાં જાનીયાદિરિવેલ્લિકામ્ ||૧૫||

પિડકામુત્તમાઙ્ગસ્થામિત્યાદિના ઇરિવેલ્લિકા| સા ચ સર્વજા સર્વદોષારબ્ધેત્યર્થઃ| સર્વેષાં વાતાદિદોષાણાં સ્વભાવકાર્યાણાં લિઙ્ગદર્શનં સન્નિપાતેન પ્રકૃતિસમવાયારબ્ધત્વાન્મન્યન્તે| ઇયં સર્વેષ્વેવ પાઠેષુ પઠ્યતે, ન તુ સમાનતન્ત્રેષ્વિતિ પૂર્વવ્યાખ્યાતારો મન્યન્તે||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

બાહુપાર્શ્વાંસકક્ષાસુ કૃષ્ણસ્ફોટાં સવેદનામ્ | પિત્તપ્રકોપસમ્ભૂતાં કક્ષામિતિ વિનિર્દિશેત્ ||૧૬||

બાહુપાર્શ્વાંસકક્ષેત્યાદિના કક્ષા||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

એકામેવંવિધાં દૃષ્ટ્વા પિટિકાં સ્ફોટસન્નિભામ્ | ત્વગ્ગતાં પિત્તકોપેન ગન્ધનામાં પ્રચક્ષતે ||૧૭||

એકામેતાદૃશીં કક્ષાનિર્દિષ્ટસ્ફોટસદૃશીં ગન્ધનામાં વદન્તિ||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

અગ્નિદગ્ધનિભાઃ સ્ફોટાઃ સજ્વરાઃ પિત્તરક્તતઃ | ક્વચિત્ સર્વત્ર વા દેહે સ્મૃતા વિસ્ફોટકા ઇતિ ||૧૮||

અગ્નિદગ્ધનિભાઃ| સ્ફોટા ઇત્યાદિના વિસ્ફોટકાઃ| અન્યૈઃ પુનરમી વિસર્પભેદત્વાદેષાં ન પઠ્યન્તે| અત એવાન્યતન્ત્રીયૈર્વિસર્પભેદત્વાદેષાં દોષભેદેન લક્ષણં પઠ્યતે| ક્ષુદ્રરોગપાઠે તુ દોષભેદોઽત્ર ન યુજ્યતે| અત્રાર્થે ભોજઃ “પિત્તં રક્તં ચ કુપિતં વાતેનાતુગતં ત્વચિ| અગ્નિદગ્ધનિભાન્ સ્ફોટાન્ કુરુતે સર્વદેહગાન્|| સજ્વરાન્ સપરીદાહાન્ વિદ્યાદ્વિસ્ફોટકાંસ્તુ તાન્” ઇતિ||૧૮||

Adhikarana 17 (19-20) · Śloka 20

કક્ષાભાગેષુ યે સ્ફોટા જાયન્તે માંસદારુ(ર)ણાઃ | અન્તર્દાહજ્વરકરા દીપ્તપાવકસન્નિભાઃ ||૧૯|| સપ્તાહાદ્વા દશાહાદ્વા પક્ષાદ્વા ન્ઘન્તિ માનવમ્ | તામગ્નિરોહિણીં વિદ્યાદસાધ્યાં સન્નિપાતતઃ ||૨૦||

કક્ષાભાગેષ્વિત્યાદિ| અસાધ્યામિતિ અત એવાસ્યાશ્ચિકિત્સિતેષુ ન ચિકિત્સાભિધાનમ્| ‘માંસદારણા” ઇત્યપિ પાઠઃ| તથાહિ તન્ત્રાન્તરમ્,- “પિત્તોત્કટા નૃણાં દોષાઃ પ્રદીપ્તાઙ્ગારસન્નિભાન્| કક્ષાભાગેષુ કુર્વન્તિ તીવ્રદાહરુજાજ્વરાન્|| માંસાવદારણાન્ સ્ફોટાન્ યે હન્યુરનુપક્રમાત્| પક્ષાદ્દશાહાદર્વાગ્વા સા જ્ઞેયા વહ્નિરોહિણી” ઇતિ| તત્ર વાતાધિકૈઃ સપ્તાહાત્, પિત્તાધિકૈર્દશાહાત્, કફાધિકૈઃ પક્ષાત્||૧૯-૨૦||

Adhikarana 18 (20-22) · Śloka 23

નખમાંસમધિષ્ઠાય પિત્તં વાતશ્ચ વેદનામ્ | કરોતિ દાહપાકૌ ચ તં વ્યાધિં ચિપ્પમાદિશેત્ ||૨૧|| તદેવાક્ષતરોગાખ્યં તથોપનખમિત્યપિ | અભિઘાતાત્ પ્રદુષ્ટો યો નખો રૂક્ષોઽસિતઃ ખરઃ ||૨૨|| ભવેત્તં કુનખં વિદ્યાત્ કુલીનમિતિ સઞ્જ્ઞિતમ્ |૨૩|

નખેત્યાદિ| ચિપ્પમિતિ તન્ત્રાન્તરેઽઙ્ગુલીવેષ્ઠકમિતિ પ્રસિદ્ધમ્||૨૦-૨૨||-

Adhikarana 19 (23) · Śloka 24

ગમ્ભીરામલ્પસંરમ્ભાં સવર્ણામુપરિસ્થિતામ્ ||૨૩|| કફાદન્તઃપ્રપાકાં તાં વિદ્યાદનુશયીં ભિષક્ |૨૪|

ગમ્ભીરામિત્યાદિ| અન્તઃપાકેન ગમ્ભીરામ્| અલ્પસંરમ્ભામ્ અલ્પશોથામ્| ઉપરિસ્થિતાં મસ્તકે સ્થિતામ્||૨૩||-

Adhikarana 20 (24) · Śloka 25

વિદારીકન્દવદ્વૃત્તાં કક્ષાવઙ્ક્ષણસન્ધિષુ ||૨૪|| રક્તાં વિદારિકાં વિદ્યાત્ સર્વજાં સર્વલક્ષણામ્ |૨૫|

વિદારીકન્દવદિત્યાદિ| વઙ્ક્ષણસન્ધિઃ ગણ્ડકઃ| રક્તાં લોહિતામ્| સર્વજાં સન્નિપાતજાં; પરં તથાઽપિ સાધ્યા, ન હિ સર્વ એવ સન્નિપાતજા વ્યાધયોઽસાધ્યાઃ| સર્વલક્ષણાં દોષસમુદાયલક્ષણાં, ન તુ પ્રત્યેકદોષલક્ષણાં, દોષેભ્યો દોષસમુદાયસ્યાન્યત્વાત્, ચૂર્ણહરિદ્રાસંયોગસ્યેવ| અન્યે તુ “સર્વેભ્યો વાતપિત્તકફેભ્યઃ પૃથક્ દ્વિશસ્ત્રિશો વા જાયત ઇતિ સર્વજા ઇત્યસ્યાઃ સાપ્તવિધ્યં દોષલિઙ્ગૈઃ સૂક્ષ્મમતિનાઽનુક્તમપ્યૂહ્યમ્” ઇત્યાચક્ષતે; તન્નેચ્છતિ ગયી “યેન ક્ષુદ્રરોગસામાન્યન્યાયેનાસ્યાઃ સાપ્તવિધ્યં ન પ્રપદ્યતે, ન હિ ક્ષુદ્રરોગેષુ કોઽપિ વ્યાધિઃ પઠિતો યઃ પ્રત્યેકાદિદોષજઃ, અપિ ચ યદ્યાચાર્યસ્ય સાપ્તવિધ્યમભિપ્રેતં સ્યાત્તદા ‘દોષૈઃ સપ્તવિધા તુ સા’ ઇતિ પાઠં કુર્યાત્; તન્ત્રાન્તરે ચેયં વાતકફાન્વિતા પઠિતા, તસ્માદ્વાતકફાધિક્યેન હીનપિત્તતયા અસ્યા ઉત્પત્તિર્જ્ઞેયા” ઇતિ||૨૪||-

Adhikarana 21 (25-27) · Śloka 28

પ્રાપ્ય માંસસિરાસ્નાયુ શ્લેષ્મા મેદસ્તથાઽનિલઃ ||૨૫|| ગ્રન્થિં કુર્વન્તિ ભિન્નોઽસૌ મધુસર્પિર્વસાનિભમ્ | સ્રવત્યાસ્રાવમત્યર્થં તત્ર વૃદ્ધિં ગતોઽનિલઃ ||૨૬|| માંસં વિશોષ્ય ગ્રથિતાં શર્કરાં જનયેત્ પુનઃ | દુર્ગન્ધં ક્લિન્નમત્યર્થં નાનાવર્ણં તતઃ સિરાઃ ||૨૭|| સ્રવન્તિ સહસા રક્તં તદ્વિદ્યાચ્છર્કરાર્બુદમ્ |૨૮|

પ્રાપ્યેત્યાદિ| ઇયં શર્કરાસમ્પ્રાપ્તિરુક્તા, સા ચ શર્કરા હેતુઃ શર્કરાર્બુદસ્ય| કાઠિન્યાદેવ શર્કરાસાદૃશ્યેન શર્કરા| અત્યગાધોચ્છ્રાયાભ્યામર્બુદમ્| નાનાવર્ણં મધુઘૃતવસાસન્નિભમ્| તત ઇત્યાદિ તતઃ શર્કરાયાઃ સિરા રક્તં સ્રવન્તીત્યર્થઃ| કેચિત્ શર્કરા શર્કરાર્બુદં ચેતિ વ્યાધિદ્વયં વદન્તિ; તન્નેચ્છતિ ગયી, સઙ્ખ્યાતિરેકાચ્છર્કરાયાઃ પૃથક્ત્વેનોક્તેરદર્શનાચ્ચ||૨૫-૨૭||-

Adhikarana 22 (28) · Śloka 28

પામાવિચર્ચ્યૌ કુષ્ઠેષુ રકસા ચ પ્રકીર્તિતા ||૨૮||

પામેત્યાદિ| કુષ્ઠેષ્વિતિ કુષ્ઠનિદાને ઇત્યર્થઃ||૨૮||

Adhikarana 23 (29) · Śloka 29

પરિક્રમણશીલસ્ય વાયુરત્યર્થરૂક્ષયોઃ | પાદયોઃ કુરુતે દારીં સરુજાં તલસંશ્રિતઃ ||૨૯||

પરીત્યાદિ| પરિક્રમણશીલસ્ય સર્વતો ભ્રમણસ્વભાવસ્ય| દારીમિતિ વિપાદિકાં; ‘વિશ્રાવાકુ’ ઇતિ લોકે||૨૯||

Adhikarana 24 (30-31) · Śloka 31

શર્કરોન્મથિતે પાદે ક્ષતે વા કણ્ટકાદિભિઃ | મેદોરક્તાનુગૈશ્ચૈવ દોષૈર્વા જાયતે નૃણામ્ ||૩૦|| સકીલકઠિનો ગ્રન્થિર્નિમ્નમધ્યોન્નતોઽપિ વા | કોલમાત્રઃ સરુક્ સ્રાવી જાયતે કદરસ્તુ સઃ ||૩૧||

શર્કરેત્યાદિ| શર્કરા ઘટકર્પરખણ્ડાદયઃ, તાભિરુન્મથિતે પીડિતે| કીલેન સદૃશં સકીલમિત્યવ્યયીભાવઃ, સકીલં ચાસૌ કઠિનશ્ચ સકીલકઠિનઃ| ‘હસ્તયોરપિ’ ઇતિ ભોજઃ||૩૦-૩૧||

Adhikarana 25 (32) · Śloka 32

ક્લિન્નાઙ્ગુલ્યન્તરૌ પાદૌ કણ્ડૂદાહરુગન્વિતૌ | દુષ્ટકર્દમસંસ્પર્શાદલસં તં વિનિર્દિશેત્ ||૩૨||

ક્લિન્નેત્યાદિ| અયં કફેન સશોણિતેન||૩૨||

Adhikarana 26 (33-34) · Śloka 34

રોમકૂપાનુગં પિત્તં વાતેન સહ મૂર્ચ્છિતમ્ | પ્રચ્યાવયતિ રોમાણિ તતઃ શ્લેષ્મા સશોણિતઃ ||૩૩|| રુણદ્ધિ રોમકૂપાંસ્તુ તતોઽન્યેષામસમ્ભવઃ | તદિન્દ્રલુપ્તં ખાલિત્યં રુજ્યેતિ ચ વિભાવ્યતે ||૩૪||

રોમકૂપાનુગમિત્યાદિ| ખાલિત્યં પુંસામેવ ન તુ યોષિતામ્| તથાચ વિદેહઃ- “અત્યન્તસુકુમારાઙ્ગ્યો રજો દુષ્ટં સ્રવન્તિ ચ| અવ્યાયામરતા યસ્માત્તસ્માન્ન ખલિતિઃ સ્ત્રિયાઃ” ઇતિ||૩૩-૩૪||

Adhikarana 27 (35) · Śloka 35

દારુણા કણ્ડુરા રૂક્ષા કેશભૂમિઃ પ્રપાટ્યતે | કફવાતપ્રકોપેણ વિદ્યાદ્દારુણકં તુ તમ્ ||૩૫||

દારુણેન્યાદિ| દારુણા કઠિના| કણ્ડુરા કણ્ડૂયુક્તા| પ્રપાટ્યતે પ્રકર્ષેણ પાટ્યતે | પિત્તરુધિરયોરપ્યનુબન્ધો જ્ઞેયઃ, વિદેહવચનાન્| દારુણકં ‘પહા ’ ઇતિ લોકે||૩૫||

Adhikarana 28 (36) · Śloka 36

અરૂંષિ બહુવક્ત્રાણિ બહુક્લેદીનિ મૂર્ધનિ | કફાસૃક્કૃમિકોપેન નૃણાં વિદ્યાદરુંષિકામ્ ||૩૬||

અરૂંષીત્યાદિ| અરૂંષિ વ્રણાન્||૩૬||

Adhikarana 29 (37) · Śloka 37

ક્રોધશોકશ્રમકૃતઃ શરીરોષ્મા શિરોગતઃ | પિત્તં ચ કેશાન્ પચતિ પલિતં તેન જાયતે ||૩૭||

ક્રોધેત્યાદિ| ક્રોધાદિકૃતેન શરીરોષ્મણા શિરોગતેન વૈકૃતં, પિત્તેન પુનઃ પ્રાકૃતં પલિતમ્; અન્યથા પિત્તોષ્મણોરભેદાત્ પુનરુક્તિદોષઃ સ્યાત્; પઞ્જિકાકારસ્તુ “શરીરોષ્મા પાવકઃ, પિત્તં તદાશ્રયઃ, એતૌ પિત્તપાવકાવેકીભૂય કેશાન્ પચતઃ; એતેન કેવલોષ્મકૃતસ્ય વૈકૃતસ્યાદોષજપ્રસઙ્ગો નિરાકૃતઃ” ઇતિ મન્યતે||૩૭||

Adhikarana 30 (38) · Śloka 38

દાહજ્વરરુજાવન્તસ્તામ્રાઃ સ્ફોટાઃ સપીતકાઃ | ગાત્રેષુ વદને ચાન્તર્વિજ્ઞેયાસ્તા મસૂરિકાઃ ||૩૮||

દાહેત્યાદિ| તામ્રત્વેન શોણિતાનુબન્ધોઽપ્યેષાં; તથાહિ તન્ત્રાન્તરં- “પિત્તં શોણિતસંસૃષ્ટં યદા દૂષયતિ ત્વચમ્| તદા કરોતિ પિડકાઃ સર્વગાત્રેષુ દેહિનઃ|| મસૂરમુદ્ગમાષાણાં તુલ્યાઃ કોલોપમા અપિ| મસૂરિકાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ પિડકા રક્તપિત્તજાઃ”- ઇતિ| એતાસાં ‘શીતલિકા’ ઇતિ લોકાશ્રયા સઞ્જ્ઞા||૩૮||

Adhikarana 31 (39) · Śloka 39

શાલ્મલીકણ્ટકપ્રખ્યાઃ કફમારુતશોણિતૈઃ | જાયન્તે પિડકા યૂનાં વક્ત્રે યા મુખદૂષિકાઃ ||૩૯||

શાલ્મલીત્યાદિ| શાલ્મલીકણ્ટકપ્રખ્યાઃ શાલ્મલીકણ્ટકસદૃશાઃ| યૂનાં તરુણાનામ્||૩૯||

Adhikarana 32 (40) · Śloka 40

કણ્ટકૈરાચિતં વૃત્તં કણ્ડૂમત્ પાણ્ડુમણ્ડલમ્ | પદ્મિનીકણ્ટકપ્રખ્યૈસ્તદાખ્યં કફવાતજમ્ ||૪૦||

કણ્ટકૈરિત્યાદિ| પદ્મિનીકણ્ટકપ્રખ્યૈઃ પદ્મિનીકણ્ટકસદૃશૈઃ| આચિતં વ્યાપ્તમ્| તદાખ્યં પદ્મિનીકણ્ટકાખ્યમ્||૪૦||

Adhikarana 33 (41) · Śloka 41

નીરુજં સમમુત્સન્નં મણ્ડલં કફરક્તજમ્ | સહજં રક્તમીષચ્ચ શ્લક્ષ્ણં જતુમણિં વિદુઃ ||૪૧||

નીરુજમિત્યાદિ| સમં સૂક્ષ્મમ્| ઉત્સન્નમુન્નતમ્| સહજં જન્મબલપ્રવૃત્તમ્| શ્લક્ષ્ણમકર્કશમ્| જતુમણિઃ ‘જદુલ’ ઇતિ લોકાશ્રયા તત્સઞ્જ્ઞા||૪૧||

Adhikarana 34 (42) · Śloka 42

અવેદનં સ્થિરં ચૈવ યસ્ય ગાત્રેષુ દૃશ્યતે | માષવત્કૃષ્ણમુત્સન્નમનિલાન્મષકં વદેત્ ||૪૨||

અવેદનમિત્યાદિ| સ્થિરં કઠિનમ્||૪૨||

Adhikarana 35 (43) · Śloka 43

કૃષ્ણાનિ તિલમાત્રાણિ નીરુજાનિ સમાનિ ચ | વાતપિત્તકફોચ્છોષાત્તાન્ વિદ્યાત્તિલકાલકાન્ ||૪૩||

કૃષ્ણાનીત્યાદિ| વાતપિત્તકફોચ્છોષાદિતિ વાતપિત્તાભ્યાં કફસ્ય શોષાદિત્યર્થઃ| અન્યે તુ “વાતપિત્તાસૃગુચ્છોષાત્” ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- વાતપિત્તાભ્યાં રક્તસ્ય શોષાદિત્યર્થઃ; અત એવ તિલકાલકે કાર્ષ્ણ્યમ્| ‘વાતપિત્તકફોદ્રેકાત્’ ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ, તસ્મિન્ પાઠે કફોદ્રેકલક્ષણં તિલકાલકે નાસ્તિ||૪૩||

Adhikarana 36 (44) · Śloka 44

મણ્ડલં મહદલ્પં વા શ્યામં વા યદિ વા સિતમ્ | સહજં નીરુજં ગાત્રે ન્યચ્છમિત્યભિધીયતે ||૪૪||

મણ્ડલમિત્યાદિ| સહજં જન્મબલપ્રવૃત્તમ્| ન્યચ્છં લોકા લાઞ્છનમિતિ વદન્તિ; પિત્તરક્તાન્વિતો વાયુરસ્ય કારણમ્||૪૪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

સમુત્થાનનિદાનાભ્યાં ચર્મકીલં પ્રકીર્તિતમ્ |૪૫|

સમુત્થાનેત્યાદિ| સમુત્થાનં સમ્પ્રાપ્તિઃ, નિદાનં હેતુલક્ષણનિર્દેશઃ| ગયી તુ સમુત્થાનનિદાનાભ્યામિત્યાદિ ચર્મકીલપ્રતિપાદકં વાક્યમેવ ન પઠતિ|૪૫|-

Adhikarana 38 (45-46) · Śloka 47

ક્રોધાયાસપ્રકુપિતો વાયુઃ પિત્તેન સંયુતઃ ||૪૫|| સહસા મુખમાગત્ય મણ્ડલં વિસૃજત્યતઃ | નીરુજં તનુકં શ્યાવં મુખે વ્યઙ્ગં તમાદિશેત્ ||૪૬|| કૃષ્ણમેવઙ્ગુણં ગાત્રે મુખે વા નીલિકાં વિદુઃ |૪૭|

ક્રોધેત્યાદિ| “વ્યઙ્ગમેવ સ્થાનાન્તરેણ વર્ણાન્તરેણ ચ નીલિકા” ઇત્યન્યે||૪૫-૪૬||-

Adhikarana 39 (47-49) · Śloka 50

મર્દનાત્ પીડનાચ્ચાતિ તથૈવાપ્યભિઘાતતઃ | મેઢ્રચર્મ યદા વાયુર્ભજતે સર્વતશ્ચરઃ ||૪૭|| તદા વાતોપસૃષ્ટં તુ ચર્મ પ્રતિનિવર્તતે | મણેરધસ્તાત્ કોશશ્ચ ગ્રન્થિરૂપેણ લમ્બતે ||૪૮|| સવેદનઃ સદાહશ્ચ પાકં ચ વ્રજતિ ક્વચિત્ | મારુતાગન્તુસમ્ભૂતાં વિદ્યાત્તાં પરિવર્તિકામ્ ||૪૯|| સકણ્ડૂઃ કઠિના ચાપિ સૈવ શ્લેષ્મસમુત્થિતા |૫૦|

મર્દનાદિત્યાદિ| અતીતિ મર્દનપીડનાભ્યાં પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; સમ્યક્કૃતૌ હિ મર્દનપીડનૌ વાયુપ્રશાન્તિકરાવેવ ભવતઃ| ભજતે આશ્રયતિ| સર્વતશ્ચરો વાયુર્વ્યાનઃ| ચર્મ પ્રતિનિવર્તત ઇતિ મણિં વિહાય સર્વતો વ્યાઘુટતીત્યર્થઃ| કોશઃ ચર્મકોશઃ| સૈવ પરિવર્તિકેત્યર્થઃ||૪૭-૪૯||-

Adhikarana 40 (50-51) · Śloka 52

અલ્પીયઃખાં યદા હર્ષાદ્બાલાં ગચ્છેત્ સ્ત્રિયં નરઃ ||૫૦|| હસ્તાભિઘાતાદથવા ચર્મણ્યુદ્વર્તિતે બલાત્ | મર્દનાત્પીડનાદ્વાઽપિ શુક્રવેગવિઘાતતઃ ||૫૧|| યસ્યાવપાટ્યતે ચર્મ તાં વિદ્યાદવપાટિકામ્ |૫૨|

અલ્પીયઃખામિત્યાદિ| અલ્પીયઃખામ્ અલ્પતરયોનિદ્વારામ્| ચર્મણ્યુદ્વર્તિતે ઉત્તાનીભૂય વ્યાઘુટિતે| યસ્ય ચર્મ મર્દનાદિભિરવપાટ્યતે વિદીર્યતે તસ્ય તામવપાટિકાં વિદ્યાદિત્યર્થઃ| ચર્મ કર્તૃ| ઉદ્વર્તતે નિશ્ચિતમૂર્ધ્વં પ્રવર્તત ઇત્યન્યે||૫૦-૫૧||-

Adhikarana 41 (52-54) · Śloka 54

વાતોપસૃષ્ટમેવં તુ ચર્મ સંશ્રયતે મણિમ્ ||૫૨|| મણિશ્ચર્મોપનદ્ધસ્તુ મૂત્રસ્રોતો રુણદ્ધિ ચ | નિરુદ્ધપ્રકશે તસ્મિન્મન્દધારમવેદનમ્ ||૫૩|| મૂત્રં પ્રવર્તતે જન્તોર્મણિર્ન ચ વિદીર્યતે | નિરુદ્ધપ્રકશં વિદ્યાદ્દુરૂઢાં ચાવપાટિકામ્ ||૫૪||

વાતોપસૃષ્ટમિત્યાદિ| એવમિતિ મર્દનપીડનાભિઘાતાદિનેત્યર્થઃ| સંશ્રયતે સમગ્રં શ્રયતે| દુરૂઢાં ચાવપાટિકામિતિ અવપાટિકાઽપિ દુરૂઢા નિરુદ્ધપ્રકાશાખ્યાં લભતે||૫૨-૫૪||

Adhikarana 42 (55-56) · Śloka 56

વેગસન્ધારણાદ્વાયુર્વિહતો ગુદમાશ્રિતઃ | નિરુણદ્ધિ મહત્સ્રોતઃ સૂક્ષ્મદ્વારં કરોતિ ચ ||૫૫|| માર્ગસ્ય સૌક્ષ્મ્યાત્ કૃચ્છ્રેણ પુરીષં તસ્ય ગચ્છતિ | સન્નિરુદ્ધગુદં વ્યાધિમેનં વિદ્યાત્ સુદુસ્તરમ્ ||૫૬||

વેગસન્ધારણાદિત્યાદિ| વિહતો નિરુદ્ધગતિઃ| મહત્સ્રોતો ગુદમ્||૫૫-૫૬||

Adhikarana 43 (57-58) · Śloka 58

શકૃન્મૂત્રસમાયુક્તેઽધૌતેઽપાને શિશોર્ભવેત્ | સ્વિન્નસ્યાસ્નાપ્યમાનસ્ય કણ્ડૂ રક્તકફોદ્ભવા ||૫૭|| કણ્ડૂયનાત્તતઃ ક્ષિપ્રં સ્ફોટાઃ સ્રાવશ્ચ જાયતે | એકીભૂતં વ્રણૈર્ઘોરં તં વિદ્યાદહિપૂતનમ્ ||૫૮||

શકૃદિત્યાદિ| શકૃન્મૂત્રસમાયુક્તેઽપાને ગુદે, અધૌતે અક્રિયમાણશૌચે, શિશો રક્તકફોદ્ભવા કણ્ડૂર્ભવેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કથમ્ભૂતસ્ય? સ્વિન્નસ્ય અસ્નાપ્યમાનસ્ય ચ| એકીભૂતમપાનં વ્રણૈઃ ‘સહ’ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્| અહિપૂતનં કફરક્તજં જ્ઞેયમ્||૫૭-૫૮||

Adhikarana 44 (59-60) · Śloka 60

સ્નાનોત્સાદનહીનસ્ય મલો વૃષણસંશ્રિતઃ | યદા પ્રક્લિદ્યતે સ્વેદાત્ કણ્ડૂં સઞ્જનયેત્તદા ||૫૯|| તત્ર કણ્ડૂયનાત્ ક્ષિપ્રં સ્ફોટાઃ સ્રાવશ્ચ જાયતે | પ્રાહુર્વૃષણકચ્છૂં તાં શ્લેષ્મરક્તપ્રકોપજામ્ ||૬૦||

સ્નાનોત્સાદનેત્યાદિ| ઉત્સાદનમ્ ઉદ્વર્તનમ્||૫૯-૬૦||

Adhikarana 45 (61) · Śloka 61

પ્રવાહણાતિસારાભ્યાં નિર્ગચ્છતિ ગુદં બહિઃ | રૂક્ષદુર્બલદેહસ્ય તં ગુદભ્રંશમાદિશેત્ ||૬૧||

પ્રવાહણેત્યાદિ| પ્રવાહણં પ્રકર્ષેણ નિર્વાહણમ્| અયં વાતકોપજઃ||૬૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને ક્ષુદ્રરોગનિદાનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ ||૧૩||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ||૧૩||