13. kṣudrarōganidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગાણાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સમાસેન ચતુશ્ચત્વારિંશત્ ક્ષુદ્રરોગા ભવન્તિ | તદ્યથા,- અજગલ્લિકા, યવપ્રખ્યા, અન્ધાલજી, વિવૃતા, કચ્છપિકા, વલ્મીકં, ઇન્દ્રવૃદ્ધા , પનસિકા, પાષાણગર્દભઃ, જાલગર્દભઃ, કક્ષા , વિસ્ફોટકઃ, અગ્નિરોહિણી, ચિપ્પં, કુનખઃ, અનુશયી, વિદારિકા શર્કરાર્બુદં, પામા, વિચર્ચિકા, રકસા, પાદદારિકા, કદરં, અલસેન્દ્રલુપ્તૌ , દારુણકઃ, અરુંષિકા, પલિતં, મસૂરિકા, યૌવનપિડકા, પદ્મિનીકણ્ટકઃ, જતુમણિઃ, મશકઃ, ચર્મકીલઃ , તિલકાલકઃ, ન્યચ્છં, વ્યઙ્ગઃ, પરિવર્તિકા, અવપાટિકા, નિરુદ્ધપ્રકશઃ સન્નિરુદ્ધગુદઃ, અહિપૂતનં, વૃષણકચ્છ્રઃ, ગુદભ્રંશશ્ચેતિ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

સ્નિગ્ધા સવર્ણા ગ્રથિતા નીરુજા મુદ્ગસન્નિભા | કફવાતોત્થિતા જ્ઞેયા બાલાનામજગલ્લિકા ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

યવાકારા સુકઠિના ગ્રથિતા માંસસંશ્રિતા | પિડકા શ્લેષ્મવાતાભ્યાં યવપ્રખ્યેતિ સોચ્યતે ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ઘનામવક્ત્રાં પિડકામુન્નતાં પરિમણ્ડલામ્ | અન્ધાલજીમલ્પપૂયાં તાં વિદ્યાત્ કફવાતજામ્ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

વિવૃતાસ્યાં મહાદાહાં પક્વોદુમ્બરસન્નિભામ્ | વિવૃતામિતિ તાં વિદ્યાત્ પિત્તોત્થાં પરિમણ્ડલામ્ ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ગ્રથિતાઃ પઞ્ચ વા ષડ્વા દારુણાઃ કચ્છપોન્નતાઃ | કફાનિલાભ્યાં પિડકા જ્ઞેયા કચ્છપિકા બુધૈઃ ||૮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

પાણિપાદતલે સન્ધૌ ગ્રીવાયામૂર્ધ્વજત્રુણિ | ગ્રન્થિર્વલ્મીકવદ્યસ્તુ શનૈઃ સમુપચીયતે ||૯|| તોદક્લેદપરીદાહકણ્ડૂમદ્ભિર્મુખૈર્વૃતઃ | વ્યાધિર્વલ્મીક ઇત્યેષ કફપિત્તાનિલોદ્ભવઃ ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

પદ્મપુષ્કરવન્મધ્યે પિડકાભિઃ સમાચિતામ્ | ઇન્દ્રવૃદ્ધાં તુ તાં વિદ્યાદ્વાતપિત્તોત્થિતાં ભિષક્ ||૧૧|| મણ્ડલં વૃત્તમુત્સન્નં સરક્તં પિડકાચિતમ્ | રુજાકરીં ગદર્ભિકાં તાં વિદ્યાદ્વાતપિત્તજામ્ |૧૨|

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

કર્ણૌ પરિ સમન્તાદ્વા પૃષ્ઠે વા પિડકોગ્રરુક્ | શાલૂકવત્પનસિકાં તાં વિદ્યાચ્છ્લેષ્મવાતજામ્ ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

હનુસન્ધૌ સમુદ્ભૂતં શોફમલ્પરુજં સ્થિરમ્ | પાષાણગર્દભં વિદ્યાદ્બલાસપવનાત્મકમ્ ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

વિસર્પવત્ સર્પતિ યો દાહજ્વરકરસ્તનુઃ | અપાકઃ શ્વયથુઃ પિત્તાત્ સ જ્ઞેયો જાલગર્દભઃ ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

પિડિકામુત્તમાઙ્ગસ્થાં વૃત્તામુગ્રરુજાજ્વરામ્ | સર્વાત્મકાં સર્વલિઙ્ગાં જાનીયાદિરિવેલ્લિકામ્ ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

બાહુપાર્શ્વાંસકક્ષાસુ કૃષ્ણસ્ફોટાં સવેદનામ્ | પિત્તપ્રકોપસમ્ભૂતાં કક્ષામિતિ વિનિર્દિશેત્ ||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

એકામેવંવિધાં દૃષ્ટ્વા પિટિકાં સ્ફોટસન્નિભામ્ | ત્વગ્ગતાં પિત્તકોપેન ગન્ધનામાં પ્રચક્ષતે ||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

અગ્નિદગ્ધનિભાઃ સ્ફોટાઃ સજ્વરાઃ પિત્તરક્તતઃ | ક્વચિત્ સર્વત્ર વા દેહે સ્મૃતા વિસ્ફોટકા ઇતિ ||૧૮||

Adhikarana 17 (19-20) · Śloka 20

કક્ષાભાગેષુ યે સ્ફોટા જાયન્તે માંસદારુ(ર)ણાઃ | અન્તર્દાહજ્વરકરા દીપ્તપાવકસન્નિભાઃ ||૧૯|| સપ્તાહાદ્વા દશાહાદ્વા પક્ષાદ્વા ન્ઘન્તિ માનવમ્ | તામગ્નિરોહિણીં વિદ્યાદસાધ્યાં સન્નિપાતતઃ ||૨૦||

Adhikarana 18 (20-22) · Śloka 23

નખમાંસમધિષ્ઠાય પિત્તં વાતશ્ચ વેદનામ્ | કરોતિ દાહપાકૌ ચ તં વ્યાધિં ચિપ્પમાદિશેત્ ||૨૧|| તદેવાક્ષતરોગાખ્યં તથોપનખમિત્યપિ | અભિઘાતાત્ પ્રદુષ્ટો યો નખો રૂક્ષોઽસિતઃ ખરઃ ||૨૨|| ભવેત્તં કુનખં વિદ્યાત્ કુલીનમિતિ સઞ્જ્ઞિતમ્ |૨૩|

Adhikarana 19 (23) · Śloka 24

ગમ્ભીરામલ્પસંરમ્ભાં સવર્ણામુપરિસ્થિતામ્ ||૨૩|| કફાદન્તઃપ્રપાકાં તાં વિદ્યાદનુશયીં ભિષક્ |૨૪|

Adhikarana 20 (24) · Śloka 25

વિદારીકન્દવદ્વૃત્તાં કક્ષાવઙ્ક્ષણસન્ધિષુ ||૨૪|| રક્તાં વિદારિકાં વિદ્યાત્ સર્વજાં સર્વલક્ષણામ્ |૨૫|

Adhikarana 21 (25-27) · Śloka 28

પ્રાપ્ય માંસસિરાસ્નાયુ શ્લેષ્મા મેદસ્તથાઽનિલઃ ||૨૫|| ગ્રન્થિં કુર્વન્તિ ભિન્નોઽસૌ મધુસર્પિર્વસાનિભમ્ | સ્રવત્યાસ્રાવમત્યર્થં તત્ર વૃદ્ધિં ગતોઽનિલઃ ||૨૬|| માંસં વિશોષ્ય ગ્રથિતાં શર્કરાં જનયેત્ પુનઃ | દુર્ગન્ધં ક્લિન્નમત્યર્થં નાનાવર્ણં તતઃ સિરાઃ ||૨૭|| સ્રવન્તિ સહસા રક્તં તદ્વિદ્યાચ્છર્કરાર્બુદમ્ |૨૮|

Adhikarana 22 (28) · Śloka 28

પામાવિચર્ચ્યૌ કુષ્ઠેષુ રકસા ચ પ્રકીર્તિતા ||૨૮||

Adhikarana 23 (29) · Śloka 29

પરિક્રમણશીલસ્ય વાયુરત્યર્થરૂક્ષયોઃ | પાદયોઃ કુરુતે દારીં સરુજાં તલસંશ્રિતઃ ||૨૯||

Adhikarana 24 (30-31) · Śloka 31

શર્કરોન્મથિતે પાદે ક્ષતે વા કણ્ટકાદિભિઃ | મેદોરક્તાનુગૈશ્ચૈવ દોષૈર્વા જાયતે નૃણામ્ ||૩૦|| સકીલકઠિનો ગ્રન્થિર્નિમ્નમધ્યોન્નતોઽપિ વા | કોલમાત્રઃ સરુક્ સ્રાવી જાયતે કદરસ્તુ સઃ ||૩૧||

Adhikarana 25 (32) · Śloka 32

ક્લિન્નાઙ્ગુલ્યન્તરૌ પાદૌ કણ્ડૂદાહરુગન્વિતૌ | દુષ્ટકર્દમસંસ્પર્શાદલસં તં વિનિર્દિશેત્ ||૩૨||

Adhikarana 26 (33-34) · Śloka 34

રોમકૂપાનુગં પિત્તં વાતેન સહ મૂર્ચ્છિતમ્ | પ્રચ્યાવયતિ રોમાણિ તતઃ શ્લેષ્મા સશોણિતઃ ||૩૩|| રુણદ્ધિ રોમકૂપાંસ્તુ તતોઽન્યેષામસમ્ભવઃ | તદિન્દ્રલુપ્તં ખાલિત્યં રુજ્યેતિ ચ વિભાવ્યતે ||૩૪||

Adhikarana 27 (35) · Śloka 35

દારુણા કણ્ડુરા રૂક્ષા કેશભૂમિઃ પ્રપાટ્યતે | કફવાતપ્રકોપેણ વિદ્યાદ્દારુણકં તુ તમ્ ||૩૫||

Adhikarana 28 (36) · Śloka 36

અરૂંષિ બહુવક્ત્રાણિ બહુક્લેદીનિ મૂર્ધનિ | કફાસૃક્કૃમિકોપેન નૃણાં વિદ્યાદરુંષિકામ્ ||૩૬||

Adhikarana 29 (37) · Śloka 37

ક્રોધશોકશ્રમકૃતઃ શરીરોષ્મા શિરોગતઃ | પિત્તં ચ કેશાન્ પચતિ પલિતં તેન જાયતે ||૩૭||

Adhikarana 30 (38) · Śloka 38

દાહજ્વરરુજાવન્તસ્તામ્રાઃ સ્ફોટાઃ સપીતકાઃ | ગાત્રેષુ વદને ચાન્તર્વિજ્ઞેયાસ્તા મસૂરિકાઃ ||૩૮||

Adhikarana 31 (39) · Śloka 39

શાલ્મલીકણ્ટકપ્રખ્યાઃ કફમારુતશોણિતૈઃ | જાયન્તે પિડકા યૂનાં વક્ત્રે યા મુખદૂષિકાઃ ||૩૯||

Adhikarana 32 (40) · Śloka 40

કણ્ટકૈરાચિતં વૃત્તં કણ્ડૂમત્ પાણ્ડુમણ્ડલમ્ | પદ્મિનીકણ્ટકપ્રખ્યૈસ્તદાખ્યં કફવાતજમ્ ||૪૦||

Adhikarana 33 (41) · Śloka 41

નીરુજં સમમુત્સન્નં મણ્ડલં કફરક્તજમ્ | સહજં રક્તમીષચ્ચ શ્લક્ષ્ણં જતુમણિં વિદુઃ ||૪૧||

Adhikarana 34 (42) · Śloka 42

અવેદનં સ્થિરં ચૈવ યસ્ય ગાત્રેષુ દૃશ્યતે | માષવત્કૃષ્ણમુત્સન્નમનિલાન્મષકં વદેત્ ||૪૨||

Adhikarana 35 (43) · Śloka 43

કૃષ્ણાનિ તિલમાત્રાણિ નીરુજાનિ સમાનિ ચ | વાતપિત્તકફોચ્છોષાત્તાન્ વિદ્યાત્તિલકાલકાન્ ||૪૩||

Adhikarana 36 (44) · Śloka 44

મણ્ડલં મહદલ્પં વા શ્યામં વા યદિ વા સિતમ્ | સહજં નીરુજં ગાત્રે ન્યચ્છમિત્યભિધીયતે ||૪૪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

સમુત્થાનનિદાનાભ્યાં ચર્મકીલં પ્રકીર્તિતમ્ |૪૫|

Adhikarana 38 (45-46) · Śloka 47

ક્રોધાયાસપ્રકુપિતો વાયુઃ પિત્તેન સંયુતઃ ||૪૫|| સહસા મુખમાગત્ય મણ્ડલં વિસૃજત્યતઃ | નીરુજં તનુકં શ્યાવં મુખે વ્યઙ્ગં તમાદિશેત્ ||૪૬|| કૃષ્ણમેવઙ્ગુણં ગાત્રે મુખે વા નીલિકાં વિદુઃ |૪૭|

Adhikarana 39 (47-49) · Śloka 50

મર્દનાત્ પીડનાચ્ચાતિ તથૈવાપ્યભિઘાતતઃ | મેઢ્રચર્મ યદા વાયુર્ભજતે સર્વતશ્ચરઃ ||૪૭|| તદા વાતોપસૃષ્ટં તુ ચર્મ પ્રતિનિવર્તતે | મણેરધસ્તાત્ કોશશ્ચ ગ્રન્થિરૂપેણ લમ્બતે ||૪૮|| સવેદનઃ સદાહશ્ચ પાકં ચ વ્રજતિ ક્વચિત્ | મારુતાગન્તુસમ્ભૂતાં વિદ્યાત્તાં પરિવર્તિકામ્ ||૪૯|| સકણ્ડૂઃ કઠિના ચાપિ સૈવ શ્લેષ્મસમુત્થિતા |૫૦|

Adhikarana 40 (50-51) · Śloka 52

અલ્પીયઃખાં યદા હર્ષાદ્બાલાં ગચ્છેત્ સ્ત્રિયં નરઃ ||૫૦|| હસ્તાભિઘાતાદથવા ચર્મણ્યુદ્વર્તિતે બલાત્ | મર્દનાત્પીડનાદ્વાઽપિ શુક્રવેગવિઘાતતઃ ||૫૧|| યસ્યાવપાટ્યતે ચર્મ તાં વિદ્યાદવપાટિકામ્ |૫૨|

Adhikarana 41 (52-54) · Śloka 54

વાતોપસૃષ્ટમેવં તુ ચર્મ સંશ્રયતે મણિમ્ ||૫૨|| મણિશ્ચર્મોપનદ્ધસ્તુ મૂત્રસ્રોતો રુણદ્ધિ ચ | નિરુદ્ધપ્રકશે તસ્મિન્મન્દધારમવેદનમ્ ||૫૩|| મૂત્રં પ્રવર્તતે જન્તોર્મણિર્ન ચ વિદીર્યતે | નિરુદ્ધપ્રકશં વિદ્યાદ્દુરૂઢાં ચાવપાટિકામ્ ||૫૪||

Adhikarana 42 (55-56) · Śloka 56

વેગસન્ધારણાદ્વાયુર્વિહતો ગુદમાશ્રિતઃ | નિરુણદ્ધિ મહત્સ્રોતઃ સૂક્ષ્મદ્વારં કરોતિ ચ ||૫૫|| માર્ગસ્ય સૌક્ષ્મ્યાત્ કૃચ્છ્રેણ પુરીષં તસ્ય ગચ્છતિ | સન્નિરુદ્ધગુદં વ્યાધિમેનં વિદ્યાત્ સુદુસ્તરમ્ ||૫૬||

Adhikarana 43 (57-58) · Śloka 58

શકૃન્મૂત્રસમાયુક્તેઽધૌતેઽપાને શિશોર્ભવેત્ | સ્વિન્નસ્યાસ્નાપ્યમાનસ્ય કણ્ડૂ રક્તકફોદ્ભવા ||૫૭|| કણ્ડૂયનાત્તતઃ ક્ષિપ્રં સ્ફોટાઃ સ્રાવશ્ચ જાયતે | એકીભૂતં વ્રણૈર્ઘોરં તં વિદ્યાદહિપૂતનમ્ ||૫૮||

Adhikarana 44 (59-60) · Śloka 60

સ્નાનોત્સાદનહીનસ્ય મલો વૃષણસંશ્રિતઃ | યદા પ્રક્લિદ્યતે સ્વેદાત્ કણ્ડૂં સઞ્જનયેત્તદા ||૫૯|| તત્ર કણ્ડૂયનાત્ ક્ષિપ્રં સ્ફોટાઃ સ્રાવશ્ચ જાયતે | પ્રાહુર્વૃષણકચ્છૂં તાં શ્લેષ્મરક્તપ્રકોપજામ્ ||૬૦||

Adhikarana 45 (61) · Śloka 61

પ્રવાહણાતિસારાભ્યાં નિર્ગચ્છતિ ગુદં બહિઃ | રૂક્ષદુર્બલદેહસ્ય તં ગુદભ્રંશમાદિશેત્ ||૬૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને ક્ષુદ્રરોગનિદાનં નામ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ ||૧૩||