Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातः क्षुद्ररोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗੇਸੁ ਰੋਹਿਣੀਵਲ੍ਮੀਕਾਦਯੋ ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾਣਾਂ ਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍ਤੈਰੇਵ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ; ਯਥਾ ਬਹੁਸੁ ਛਤ੍ਰਿਸੁ ਗਚ੍ਛਤ੍ਸੁ ਅਚ੍ਛਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪਿ ਕੇਸੁਚਿਚ੍ਛਤ੍ਰਿਣੋ ਯਾਨ੍ਤੀਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ, ਤਥਾਤ੍ਰਾਪੀਤਿ ਨ ਦੋਸਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾ ਲਘਵਸ੍ਤਿਲਕਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ, ਅਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀਵਲ੍ਮੀਕਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਃ ; ਅਥਵਾ ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਨਿਰ੍ਹੇਤੁਕੇਯਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਸਮਾਸੇਨ ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ |
ਤਦ੍ਯਥਾ,- ਅਜਗਲ੍ਲਿਕਾ, ਯਵਪ੍ਰਖ੍ਯਾ, ਅਨ੍ਧਾਲਜੀ, ਵਿਵਤਾ, ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ, ਵਲ੍ਮੀਕਂ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਦ੍ਧਾ , ਪਨਸਿਕਾ, ਪਾਸਾਣਗਰ੍ਦਭਃ, ਜਾਲਗਰ੍ਦਭਃ, ਕਕ੍ਸਾ , ਵਿਸ੍ਫੋਟਕਃ, ਅਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀ, ਚਿਪ੍ਪਂ, ਕੁਨਖਃ, ਅਨੁਸ਼ਯੀ, ਵਿਦਾਰਿਕਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਂ, ਪਾਮਾ, ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾ, ਰਕਸਾ, ਪਾਦਦਾਰਿਕਾ, ਕਦਰਂ, ਅਲਸੇਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤੌ , ਦਾਰੁਣਕਃ, ਅਰੁਂਸਿਕਾ, ਪਲਿਤਂ, ਮਸੂਰਿਕਾ, ਯੌਵਨਪਿਡਕਾ, ਪਦ੍ਮਿਨੀਕਣ੍ਟਕਃ, ਜਤੁਮਣਿਃ, ਮਸ਼ਕਃ, ਚਰ੍ਮਕੀਲਃ , ਤਿਲਕਾਲਕਃ, ਨ੍ਯਚ੍ਛਂ, ਵ੍ਯਙ੍ਗਃ, ਪਰਿਵਰ੍ਤਿਕਾ, ਅਵਪਾਟਿਕਾ, ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਸ਼ਃ ਸਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧਗੁਦਃ, ਅਹਿਪੂਤਨਂ, ਵਸਣਕਚ੍ਛ੍ਰਃ, ਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੩||
View original
समासेन चतुश्चत्वारिंशत् क्षुद्ररोगा भवन्ति |
तद्यथा,- अजगल्लिका, यवप्रख्या, अन्धालजी, विवृता, कच्छपिका, वल्मीकं, इन्द्रवृद्धा , पनसिका, पाषाणगर्दभः, जालगर्दभः, कक्षा , विस्फोटकः, अग्निरोहिणी, चिप्पं, कुनखः, अनुशयी, विदारिका शर्करार्बुदं, पामा, विचर्चिका, रकसा, पाददारिका, कदरं, अलसेन्द्रलुप्तौ , दारुणकः, अरुंषिका, पलितं, मसूरिका, यौवनपिडका, पद्मिनीकण्टकः, जतुमणिः, मशकः, चर्मकीलः , तिलकालकः, न्यच्छं, व्यङ्गः, परिवर्तिका, अवपाटिका, निरुद्धप्रकशः सन्निरुद्धगुदः, अहिपूतनं, वृषणकच्छ्रः, गुदभ्रंशश्चेति ||३||
ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ- ਸਮਾਸੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਸੇਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ, ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੁ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਸ਼੍ਰੀਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਸ੍ਤੁ ਗਰ੍ਦਭਿਕੇਰਿਵੇਲ੍ਲਿਕਾਗਨ੍ਧਪਿਡਿਕਾਨੀਲਿਕਾਨਾਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੇਨਾਸ੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਿਤਿ ਪਠਤਿ| ਸ਼੍ਰੀਜੇਜ੍ਝਟੇਨ ਤੁ ਗਰ੍ਦਭਿਕਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਨ ਪਠਿਤਾਃ| ਪੂਰ੍ਵਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਰੋਪਿ ਸੁਵੀਰਨਨ੍ਦਿਵਾਰਾਹਾਦਯਃ ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰਾਪਾਠਾਤ੍ ਗਰ੍ਦਭਿਕਾਦੀਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਪਾਠਂ ਗਰ੍ਹਿਤਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਗਯਦਾਸਾਚਾਯਸ੍ਤੁ ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰਾਦਰ੍ਸ਼ਨੇਪਿ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਪਾਠੇਸੁ ਪਾਤਾਦ੍ ਗਰ੍ਦਭਿਕਾਦੀਨ੍ ਪਠਤਿ, ਪਾਮਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਤ੍ਵੇਪਿ ਚਤੁਰਃ ਕੁਸ੍ਠ ਏਵ ਪਠਤਿ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਸਵਰ੍ਣਾ ਗ੍ਰਥਿਤਾ ਨੀਰੁਜਾ ਮੁਦ੍ਗਸਨ੍ਨਿਭਾ |
ਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥਿਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਬਾਲਾਨਾਮਜਗਲ੍ਲਿਕਾ ||੪||
View original
स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभा |
कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिका ||४||
ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| “ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਮਤ੍ਰ ਲੁਪ੍ਤਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਂ, ਤੇਨ ਕ੍ਵਚਿਦਬਾਲੇਸ੍ਵਪਿ” ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਯਵਾਕਾਰਾ ਸੁਕਠਿਨਾ ਗ੍ਰਥਿਤਾ ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾ |
ਪਿਡਕਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਯਵਪ੍ਰਖ੍ਯੇਤਿ ਸੋਚ੍ਯਤੇ ||੫||
View original
यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांससंश्रिता |
पिडका श्लेष्मवाताभ्यां यवप्रख्येति सोच्यते ||५||
ਯਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਵਾਕਾਰਾ ਸ੍ਥੂਲਮਧ੍ਯਨਿਮ੍ਨਾਨ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਘਨਾਮਵਕ੍ਤ੍ਰਾਂ ਪਿਡਕਾਮੁਨ੍ਨਤਾਂ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾਮ੍ |
ਅਨ੍ਧਾਲਜੀਮਲ੍ਪਪੂਯਾਂ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਫਵਾਤਜਾਮ੍ ||੬||
View original
घनामवक्त्रां पिडकामुन्नतां परिमण्डलाम् |
अन्धालजीमल्पपूयां तां विद्यात् कफवातजाम् ||६||
ਘਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਕ੍ਤ੍ਰਾਮਿਤਿ ਅਲ੍ਪਮੁਖੀਮ੍| ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾਂ ਵਰ੍ਤੁਲਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਧਾਲਜੀਂ ਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਸਤਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖੀਮ੍||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਾਂ ਮਹਾਦਾਹਾਂ ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਨ੍ਨਿਭਾਮ੍ |
ਵਿਵਤਾਮਿਤਿ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਾਂ ਪਰਿਮਣ੍ਡਲਾਮ੍ ||੭||
View original
विवृतास्यां महादाहां पक्वोदुम्बरसन्निभाम् |
विवृतामिति तां विद्यात् पित्तोत्थां परिमण्डलाम् ||७||
ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਾਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਤ੍ਤਮੁਖੀਮ੍||੭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਗ੍ਰਥਿਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਵਾ ਸਡ੍ਵਾ ਦਾਰੁਣਾਃ ਕਚ੍ਛਪੋਨ੍ਨਤਾਃ |
ਕਫਾਨਿਲਾਭ੍ਯਾਂ ਪਿਡਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਕਚ੍ਛਪਿਕਾ ਬੁਧੈਃ ||੮||
View original
ग्रथिताः पञ्च वा षड्वा दारुणाः कच्छपोन्नताः |
कफानिलाभ्यां पिडका ज्ञेया कच्छपिका बुधैः ||८||
ਦਾਰੁਣਾਃ ਕਠਿਨਾਃ||੮||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
ਪਾਣਿਪਾਦਤਲੇ ਸਨ੍ਧੌ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਣਿ |
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਵਲ੍ਮੀਕਵਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ਼ਨੈਃ ਸਮੁਪਚੀਯਤੇ ||੯||
ਤੋਦਕ੍ਲੇਦਪਰੀਦਾਹਕਣ੍ਡੂਮਦ੍ਭਿਰ੍ਮੁਖੈਰ੍ਵਤਃ |
ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਲ੍ਮੀਕ ਇਤ੍ਯੇਸ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੋਦ੍ਭਵਃ ||੧੦||
View original
पाणिपादतले सन्धौ ग्रीवायामूर्ध्वजत्रुणि |
ग्रन्थिर्वल्मीकवद्यस्तु शनैः समुपचीयते ||९||
तोदक्लेदपरीदाहकण्डूमद्भिर्मुखैर्वृतः |
व्याधिर्वल्मीक इत्येष कफपित्तानिलोद्भवः ||१०||
ਗ੍ਰਨ੍ਥਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੯-੧੦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 12
ਪਦ੍ਮਪੁਸ੍ਕਰਵਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪਿਡਕਾਭਿਃ ਸਮਾਚਿਤਾਮ੍ |
ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਦ੍ਧਾਂ ਤੁ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਾਂ ਭਿਸਕ੍ ||੧੧||
ਮਣ੍ਡਲਂ ਵਤ੍ਤਮੁਤ੍ਸਨ੍ਨਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਪਿਡਕਾਚਿਤਮ੍ |
ਰੁਜਾਕਰੀਂ ਗਦਰ੍ਭਿਕਾਂ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਾਮ੍ |੧੨|
View original
पद्मपुष्करवन्मध्ये पिडकाभिः समाचिताम् |
इन्द्रवृद्धां तु तां विद्याद्वातपित्तोत्थितां भिषक् ||११||
मण्डलं वृत्तमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम् |
रुजाकरीं गदर्भिकां तां विद्याद्वातपित्तजाम् |१२|
ਪਦ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਦ੍ਮਪੁਸ੍ਕਰਂ ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾ| ਗਯੀ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਗਰ੍ਦਭਿਕਾਂ ਪਠਤਿ; ਯਥਾ- “ਮਣ੍ਡਲਾਂ ਵਤ੍ਤਮੁਤ੍ਸਨ੍ਨਾਂ ਸਰਕ੍ਤਾਂ ਪਿਡਕਾਚਿਤਾਮ੍| ਰੁਜਾਕਰੀਂ ਗਰ੍ਦਭਿਕਾਂ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਾਮ੍”||੧੧||-
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
ਕਰ੍ਣੌ ਪਰਿ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਵਾ ਪਸ੍ਠੇ ਵਾ ਪਿਡਕੋਗ੍ਰਰੁਕ੍ |
ਸ਼ਾਲੂਕਵਤ੍ਪਨਸਿਕਾਂ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤਜਾਮ੍ ||੧੨||
View original
कर्णौ परि समन्ताद्वा पृष्ठे वा पिडकोग्ररुक् |
शालूकवत्पनसिकां तां विद्याच्छ्लेष्मवातजाम् ||१२||
ਕਰ੍ਣਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਦੇਸ਼ੇ ਜਾਤਾ ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਮਿਕਾ| ਸਮਨ੍ਤਤ ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਕਰ੍ਣਾਦ੍ਬਹਿਰਪੀਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ, ਤਨ੍ਨ, ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਪਾਦੇਸੁ ਬਹਿਰਿਤਿ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਃ| ਨ ਚ ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਬਹਿਰਿਤਿ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਤਥਾਹਿ ਭੋਜਃ- “ਕਫਵਾਤੌ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੌ ਮਾਂਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰ੍ਣਯੋਃ| ਸਮਨ੍ਤਤਃ ਪਰਿਸ੍ਤਬ੍ਧਾਂ ਕੁਰੁਤਃ ਪਿਡਕਾਂ ਸ੍ਥਿਰਾਮ੍|| ਵਿਸਮਾਂ ਦਾਹਸਂਯੁਕ੍ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪਨਸਿਕਾਂ ਤੁ ਤਾਮ੍” ਇਤਿ| ਭੋਜੇਸ੍ਯਾਂ ਵਾਤਕਫਜਾਯਾਂ ਦਾਹਃ ਪਠਿਤਃ, ਸ ਹਿ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵਾਯਾਰਮ੍ਭਾਦਧਿਸ੍ਠਾਨਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵਾਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਃ||੧੨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ਹਨੁਸਨ੍ਧੌ ਸਮੁਦ੍ਭੂਤਂ ਸ਼ੋਫਮਲ੍ਪਰੁਜਂ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ |
ਪਾਸਾਣਗਰ੍ਦਭਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਬਲਾਸਪਵਨਾਤ੍ਮਕਮ੍ ||੧੩||
View original
हनुसन्धौ समुद्भूतं शोफमल्परुजं स्थिरम् |
पाषाणगर्दभं विद्याद्बलासपवनात्मकम् ||१३||
ਹਨੁਸਨ੍ਧਿਸਮੁਦ੍ਭੂਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਾਸਾਣਗਰ੍ਦਭਃ| ਸ੍ਥਿਰਕਠਿਨਪਾਸਾਣਵਤ੍ ਕਾਠਿਨ੍ਯੇਨ ਪਾਸਾਣਗਰ੍ਦਭਃ||੧੩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ਵਿਸਰ੍ਪਵਤ੍ ਸਰ੍ਪਤਿ ਯੋ ਦਾਹਜ੍ਵਰਕਰਸ੍ਤਨੁਃ |
ਅਪਾਕਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸ ਜ੍ਞੇਯੋ ਜਾਲਗਰ੍ਦਭਃ ||੧੪||
View original
विसर्पवत् सर्पति यो दाहज्वरकरस्तनुः |
अपाकः श्वयथुः पित्तात् स ज्ञेयो जालगर्दभः ||१४||
ਵਿਸਰ੍ਪਵਤ੍ ਸਰ੍ਪਤਿ ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਜਾਲਗਰ੍ਦਭਃ| ਅਪਾਕਵਾਨ੍ ਈਸਤ੍ਪਾਕਵਾਨ੍, ਈਸਦਰ੍ਥੇ ਨਞ੍; ਪਿਤ੍ਤਕਤਤ੍ਵੇਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਾਕਾਭਾਵਸ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਪਾਕ ਇਤ੍ਯਙ੍ਗੀਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਪ੍ਰਤਨੁਸ੍ਤੋਕਪਾਕਪਿਡਿਕਾਜਾਲਾਭਤ੍ਵਾਜ੍ ਜਾਲਗਰ੍ਦਭਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯੁਦ੍ਭੂਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਟੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਵ ਦੋਸੈਰਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਤਥਾਹਿ ਭੋਜਃ- “ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਟਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਤ੍ਵਗਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਸ਼੍ਯਾਵਰਕ੍ਤਤਨੁਸ਼ੋਥਪ੍ਰਪਾਕਂ ਬਹੁਵੇਦਨਮ੍|| ਵਿਸਰ੍ਪਿਣਂ ਸਦਾਹਂ ਚ ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍| ਵਿਸਰ੍ਪਮਾਹੁਸ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮਪਰੇ ਜਾਲਗਰ੍ਦਭਮ੍” ਇਤਿ||੧੪||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ਪਿਡਿਕਾਮੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਸ੍ਥਾਂ ਵਤ੍ਤਾਮੁਗ੍ਰਰੁਜਾਜ੍ਵਰਾਮ੍ |
ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਾਂ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਂ ਜਾਨੀਯਾਦਿਰਿਵੇਲ੍ਲਿਕਾਮ੍ ||੧੫||
View original
पिडिकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामुग्ररुजाज्वराम् |
सर्वात्मकां सर्वलिङ्गां जानीयादिरिवेल्लिकाम् ||१५||
ਪਿਡਕਾਮੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਸ੍ਥਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਇਰਿਵੇਲ੍ਲਿਕਾ| ਸਾ ਚ ਸਰ੍ਵਜਾ ਸਰ੍ਵਦੋਸਾਰਬ੍ਧੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਲਿਙ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਵਾਯਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਇਯਂ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਪਾਠੇਸੁ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਵਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਰੋ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੫||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ਬਾਹੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਂਸਕਕ੍ਸਾਸੁ ਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟਾਂ ਸਵੇਦਨਾਮ੍ |
ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਸਮ੍ਭੂਤਾਂ ਕਕ੍ਸਾਮਿਤਿ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੬||
View original
बाहुपार्श्वांसकक्षासु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् |
पित्तप्रकोपसम्भूतां कक्षामिति विनिर्दिशेत् ||१६||
ਬਾਹੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਂਸਕਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਕ੍ਸਾ||੧੬||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ਏਕਾਮੇਵਂਵਿਧਾਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਪਿਟਿਕਾਂ ਸ੍ਫੋਟਸਨ੍ਨਿਭਾਮ੍ |
ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਾਂ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪੇਨ ਗਨ੍ਧਨਾਮਾਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ ||੧੭||
View original
एकामेवंविधां दृष्ट्वा पिटिकां स्फोटसन्निभाम् |
त्वग्गतां पित्तकोपेन गन्धनामां प्रचक्षते ||१७||
ਏਕਾਮੇਤਾਦਸ਼ੀਂ ਕਕ੍ਸਾਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਫੋਟਸਦਸ਼ੀਂ ਗਨ੍ਧਨਾਮਾਂ ਵਦਨ੍ਤਿ||੧੭||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਨਿਭਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾਃ ਸਜ੍ਵਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਤਃ |
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਾ ਦੇਹੇ ਸ੍ਮਤਾ ਵਿਸ੍ਫੋਟਕਾ ਇਤਿ ||੧੮||
View original
अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वराः पित्तरक्ततः |
क्वचित् सर्वत्र वा देहे स्मृता विस्फोटका इति ||१८||
ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਨਿਭਾਃ| ਸ੍ਫੋਟਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿਸ੍ਫੋਟਕਾਃ| ਅਨ੍ਯੈਃ ਪੁਨਰਮੀ ਵਿਸਰ੍ਪਭੇਦਤ੍ਵਾਦੇਸਾਂ ਨ ਪਠ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਤ ਏਵਾਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੀਯੈਰ੍ਵਿਸਰ੍ਪਭੇਦਤ੍ਵਾਦੇਸਾਂ ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਪਾਠੇ ਤੁ ਦੋਸਭੇਦੋਤ੍ਰ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਥੇ ਭੋਜਃ “ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਕੁਪਿਤਂ ਵਾਤੇਨਾਤੁਗਤਂ ਤ੍ਵਚਿ| ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਨਿਭਾਨ੍ ਸ੍ਫੋਟਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਸਰ੍ਵਦੇਹਗਾਨ੍|| ਸਜ੍ਵਰਾਨ੍ ਸਪਰੀਦਾਹਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ੍ਫੋਟਕਾਂਸ੍ਤੁ ਤਾਨ੍” ਇਤਿ||੧੮||
Adhikarana 17 (19-20) · Śloka 20
ਕਕ੍ਸਾਭਾਗੇਸੁ ਯੇ ਸ੍ਫੋਟਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਾਂਸਦਾਰੁ(ਰ)ਣਾਃ |
ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਜ੍ਵਰਕਰਾ ਦੀਪ੍ਤਪਾਵਕਸਨ੍ਨਿਭਾਃ ||੧੯||
ਸਪ੍ਤਾਹਾਦ੍ਵਾ ਦਸ਼ਾਹਾਦ੍ਵਾ ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਾ ਨ੍ਘਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਮ੍ |
ਤਾਮਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਸਾਧ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਤਃ ||੨੦||
View original
कक्षाभागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांसदारु(र)णाः |
अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसन्निभाः ||१९||
सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा पक्षाद्वा न्घन्ति मानवम् |
तामग्निरोहिणीं विद्यादसाध्यां सन्निपाततः ||२०||
ਕਕ੍ਸਾਭਾਗੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਾਧ੍ਯਾਮਿਤਿ ਅਤ ਏਵਾਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਸੁ ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਧਾਨਮ੍| ‘ਮਾਂਸਦਾਰਣਾ” ਇਤ੍ਯਪਿ ਪਾਠਃ| ਤਥਾਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍,- “ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਟਾ ਨਣਾਂ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਾਙ੍ਗਾਰਸਨ੍ਨਿਭਾਨ੍| ਕਕ੍ਸਾਭਾਗੇਸੁ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਰੁਜਾਜ੍ਵਰਾਨ੍|| ਮਾਂਸਾਵਦਾਰਣਾਨ੍ ਸ੍ਫੋਟਾਨ੍ ਯੇ ਹਨ੍ਯੁਰਨੁਪਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਦਸ਼ਾਹਾਦਰ੍ਵਾਗ੍ਵਾ ਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਵਹ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀ” ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਧਿਕੈਃ ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍, ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੈਰ੍ਦਸ਼ਾਹਾਤ੍, ਕਫਾਧਿਕੈਃ ਪਕ੍ਸਾਤ੍||੧੯-੨੦||
Adhikarana 18 (20-22) · Śloka 23
ਨਖਮਾਂਸਮਧਿਸ੍ਠਾਯ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾਤਸ਼੍ਚ ਵੇਦਨਾਮ੍ |
ਕਰੋਤਿ ਦਾਹਪਾਕੌ ਚ ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਚਿਪ੍ਪਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੨੧||
ਤਦੇਵਾਕ੍ਸਤਰੋਗਾਖ੍ਯਂ ਤਥੋਪਨਖਮਿਤ੍ਯਪਿ |
ਅਭਿਘਾਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੋ ਯੋ ਨਖੋ ਰੂਕ੍ਸੋਸਿਤਃ ਖਰਃ ||੨੨||
ਭਵੇਤ੍ਤਂ ਕੁਨਖਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਕੁਲੀਨਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਮ੍ |੨੩|
View original
नखमांसमधिष्ठाय पित्तं वातश्च वेदनाम् |
करोति दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत् ||२१||
तदेवाक्षतरोगाख्यं तथोपनखमित्यपि |
अभिघातात् प्रदुष्टो यो नखो रूक्षोऽसितः खरः ||२२||
भवेत्तं कुनखं विद्यात् कुलीनमिति सञ्ज्ञितम् |२३|
ਨਖੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਿਪ੍ਪਮਿਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਙ੍ਗੁਲੀਵੇਸ੍ਠਕਮਿਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍||੨੦-੨੨||-
Adhikarana 19 (23) · Śloka 24
ਗਮ੍ਭੀਰਾਮਲ੍ਪਸਂਰਮ੍ਭਾਂ ਸਵਰ੍ਣਾਮੁਪਰਿਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ ||੨੩||
ਕਫਾਦਨ੍ਤਃਪ੍ਰਪਾਕਾਂ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਨੁਸ਼ਯੀਂ ਭਿਸਕ੍ |੨੪|
View original
गम्भीरामल्पसंरम्भां सवर्णामुपरिस्थिताम् ||२३||
कफादन्तःप्रपाकां तां विद्यादनुशयीं भिषक् |२४|
ਗਮ੍ਭੀਰਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਤਃਪਾਕੇਨ ਗਮ੍ਭੀਰਾਮ੍| ਅਲ੍ਪਸਂਰਮ੍ਭਾਮ੍ ਅਲ੍ਪਸ਼ੋਥਾਮ੍| ਉਪਰਿਸ੍ਥਿਤਾਂ ਮਸ੍ਤਕੇ ਸ੍ਥਿਤਾਮ੍||੨੩||-
Adhikarana 20 (24) · Śloka 25
ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਵਦ੍ਵਤ੍ਤਾਂ ਕਕ੍ਸਾਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਸੁ ||੨੪||
ਰਕ੍ਤਾਂ ਵਿਦਾਰਿਕਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਜਾਂ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਮ੍ |੨੫|
View original
विदारीकन्दवद्वृत्तां कक्षावङ्क्षणसन्धिषु ||२४||
रक्तां विदारिकां विद्यात् सर्वजां सर्वलक्षणाम् |२५|
ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਃ ਗਣ੍ਡਕਃ| ਰਕ੍ਤਾਂ ਲੋਹਿਤਾਮ੍| ਸਰ੍ਵਜਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਂ; ਪਰਂ ਤਥਾਪਿ ਸਾਧ੍ਯਾ, ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਂ ਦੋਸਸਮੁਦਾਯਲਕ੍ਸਣਾਂ, ਨ ਤੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਦੋਸਲਕ੍ਸਣਾਂ, ਦੋਸੇਭ੍ਯੋ ਦੋਸਸਮੁਦਾਯਸ੍ਯਾਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍, ਚੂਰ੍ਣਹਰਿਦ੍ਰਾਸਂਯੋਗਸ੍ਯੇਵ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ “ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੇਭ੍ਯਃ ਪਥਕ੍ ਦ੍ਵਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ੋ ਵਾ ਜਾਯਤ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਜਾ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾਪ੍ਤਵਿਧ੍ਯਂ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਤਿਨਾਨੁਕ੍ਤਮਪ੍ਯੂਹ੍ਯਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ “ਯੇਨ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਸਾਮਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਯੇਨਾਸ੍ਯਾਃ ਸਾਪ੍ਤਵਿਧ੍ਯਂ ਨ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ, ਨ ਹਿ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗੇਸੁ ਕੋਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਪਠਿਤੋ ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਾਦਿਦੋਸਜਃ, ਅਪਿ ਚ ਯਦ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸਾਪ੍ਤਵਿਧ੍ਯਮਭਿਪ੍ਰੇਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ‘ਦੋਸੈਃ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾ ਤੁ ਸਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍; ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚੇਯਂ ਵਾਤਕਫਾਨ੍ਵਿਤਾ ਪਠਿਤਾ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਤਕਫਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਹੀਨਪਿਤ੍ਤਤਯਾ ਅਸ੍ਯਾ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ” ਇਤਿ||੨੪||-
Adhikarana 21 (25-27) · Śloka 28
ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਾਂਸਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਮੇਦਸ੍ਤਥਾਨਿਲਃ ||੨੫||
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਭਿਨ੍ਨੋਸੌ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਸਾਨਿਭਮ੍ |
ਸ੍ਰਵਤ੍ਯਾਸ੍ਰਾਵਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧਿਂ ਗਤੋਨਿਲਃ ||੨੬||
ਮਾਂਸਂ ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਗ੍ਰਥਿਤਾਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਜਨਯੇਤ੍ ਪੁਨਃ |
ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਂ ਤਤਃ ਸਿਰਾਃ ||੨੭||
ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਸਹਸਾ ਰਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਮ੍ |੨੮|
View original
प्राप्य मांससिरास्नायु श्लेष्मा मेदस्तथाऽनिलः ||२५||
ग्रन्थिं कुर्वन्ति भिन्नोऽसौ मधुसर्पिर्वसानिभम् |
स्रवत्यास्रावमत्यर्थं तत्र वृद्धिं गतोऽनिलः ||२६||
मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करां जनयेत् पुनः |
दुर्गन्धं क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं ततः सिराः ||२७||
स्रवन्ति सहसा रक्तं तद्विद्याच्छर्करार्बुदम् |२८|
ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਯਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੁਕ੍ਤਾ, ਸਾ ਚ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਹੇਤੁਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਸ੍ਯ| ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਦੇਵ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਾਦਸ਼੍ਯੇਨ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ| ਅਤ੍ਯਗਾਧੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਾਭ੍ਯਾਮਰ੍ਬੁਦਮ੍| ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਂ ਮਧੁਘਤਵਸਾਸਨ੍ਨਿਭਮ੍| ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਤਤਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯਾਃ ਸਿਰਾ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਂ ਚੇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਦ੍ਵਯਂ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ, ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਾਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾਯਾਃ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤੇਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚ||੨੫-੨੭||-
Adhikarana 22 (28) · Śloka 28
ਪਾਮਾਵਿਚਰ੍ਚ੍ਯੌ ਕੁਸ੍ਠੇਸੁ ਰਕਸਾ ਚ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ||੨੮||
View original
पामाविचर्च्यौ कुष्ठेषु रकसा च प्रकीर्तिता ||२८||
ਪਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਸ੍ਠੇਸ੍ਵਿਤਿ ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੮||
Adhikarana 23 (29) · Śloka 29
ਪਰਿਕ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਵਾਯੁਰਤ੍ਯਰ੍ਥਰੂਕ੍ਸਯੋਃ |
ਪਾਦਯੋਃ ਕੁਰੁਤੇ ਦਾਰੀਂ ਸਰੁਜਾਂ ਤਲਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ ||੨੯||
View original
परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थरूक्षयोः |
पादयोः कुरुते दारीं सरुजां तलसंश्रितः ||२९||
ਪਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਕ੍ਰਮਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤੋ ਭ੍ਰਮਣਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ| ਦਾਰੀਮਿਤਿ ਵਿਪਾਦਿਕਾਂ; ‘ਵਿਸ਼੍ਰਾਵਾਕੁ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ||੨੯||
Adhikarana 24 (30-31) · Śloka 31
ਸ਼ਰ੍ਕਰੋਨ੍ਮਥਿਤੇ ਪਾਦੇ ਕ੍ਸਤੇ ਵਾ ਕਣ੍ਟਕਾਦਿਭਿਃ |
ਮੇਦੋਰਕ੍ਤਾਨੁਗੈਸ਼੍ਚੈਵ ਦੋਸੈਰ੍ਵਾ ਜਾਯਤੇ ਨਣਾਮ੍ ||੩੦||
ਸਕੀਲਕਠਿਨੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਨਿਮ੍ਨਮਧ੍ਯੋਨ੍ਨਤੋਪਿ ਵਾ |
ਕੋਲਮਾਤ੍ਰਃ ਸਰੁਕ੍ ਸ੍ਰਾਵੀ ਜਾਯਤੇ ਕਦਰਸ੍ਤੁ ਸਃ ||੩੧||
View original
शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः |
मेदोरक्तानुगैश्चैव दोषैर्वा जायते नृणाम् ||३०||
सकीलकठिनो ग्रन्थिर्निम्नमध्योन्नतोऽपि वा |
कोलमात्रः सरुक् स्रावी जायते कदरस्तु सः ||३१||
ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਘਟਕਰ੍ਪਰਖਣ੍ਡਾਦਯਃ, ਤਾਭਿਰੁਨ੍ਮਥਿਤੇ ਪੀਡਿਤੇ| ਕੀਲੇਨ ਸਦਸ਼ਂ ਸਕੀਲਮਿਤ੍ਯਵ੍ਯਯੀਭਾਵਃ, ਸਕੀਲਂ ਚਾਸੌ ਕਠਿਨਸ਼੍ਚ ਸਕੀਲਕਠਿਨਃ| ‘ਹਸ੍ਤਯੋਰਪਿ’ ਇਤਿ ਭੋਜਃ||੩੦-੩੧||
Adhikarana 25 (32) · Śloka 32
ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਨ੍ਤਰੌ ਪਾਦੌ ਕਣ੍ਡੂਦਾਹਰੁਗਨ੍ਵਿਤੌ |
ਦੁਸ੍ਟਕਰ੍ਦਮਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਲਸਂ ਤਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੩੨||
View original
क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुगन्वितौ |
दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विनिर्दिशेत् ||३२||
ਕ੍ਲਿਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਕਫੇਨ ਸਸ਼ੋਣਿਤੇਨ||੩੨||
Adhikarana 26 (33-34) · Śloka 34
ਰੋਮਕੂਪਾਨੁਗਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾਤੇਨ ਸਹ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਮ੍ |
ਪ੍ਰਚ੍ਯਾਵਯਤਿ ਰੋਮਾਣਿ ਤਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਸ਼ੋਣਿਤਃ ||੩੩||
ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਰੋਮਕੂਪਾਂਸ੍ਤੁ ਤਤੋਨ੍ਯੇਸਾਮਸਮ੍ਭਵਃ |
ਤਦਿਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਂ ਖਾਲਿਤ੍ਯਂ ਰੁਜ੍ਯੇਤਿ ਚ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ ||੩੪||
View original
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम् |
प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः ||३३||
रुणद्धि रोमकूपांस्तु ततोऽन्येषामसम्भवः |
तदिन्द्रलुप्तं खालित्यं रुज्येति च विभाव्यते ||३४||
ਰੋਮਕੂਪਾਨੁਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਾਲਿਤ੍ਯਂ ਪੁਂਸਾਮੇਵ ਨ ਤੁ ਯੋਸਿਤਾਮ੍| ਤਥਾਚ ਵਿਦੇਹਃ- “ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸੁਕੁਮਾਰਾਙ੍ਗ੍ਯੋ ਰਜੋ ਦੁਸ੍ਟਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਚ| ਅਵ੍ਯਾਯਾਮਰਤਾ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਖਲਿਤਿਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ” ਇਤਿ||੩੩-੩੪||
Adhikarana 27 (35) · Śloka 35
ਦਾਰੁਣਾ ਕਣ੍ਡੁਰਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਕੇਸ਼ਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਪਾਟ੍ਯਤੇ |
ਕਫਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪੇਣ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦਾਰੁਣਕਂ ਤੁ ਤਮ੍ ||੩੫||
View original
दारुणा कण्डुरा रूक्षा केशभूमिः प्रपाट्यते |
कफवातप्रकोपेण विद्याद्दारुणकं तु तम् ||३५||
ਦਾਰੁਣੇਨ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਰੁਣਾ ਕਠਿਨਾ| ਕਣ੍ਡੁਰਾ ਕਣ੍ਡੂਯੁਕ੍ਤਾ| ਪ੍ਰਪਾਟ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਪਾਟ੍ਯਤੇ | ਪਿਤ੍ਤਰੁਧਿਰਯੋਰਪ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧੋ ਜ੍ਞੇਯਃ, ਵਿਦੇਹਵਚਨਾਨ੍| ਦਾਰੁਣਕਂ ‘ਪਹਾ ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ||੩੫||
Adhikarana 28 (36) · Śloka 36
ਅਰੂਂਸਿ ਬਹੁਵਕ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਬਹੁਕ੍ਲੇਦੀਨਿ ਮੂਰ੍ਧਨਿ |
ਕਫਾਸਕ੍ਕਮਿਕੋਪੇਨ ਨਣਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਰੁਂਸਿਕਾਮ੍ ||੩੬||
View original
अरूंषि बहुवक्त्राणि बहुक्लेदीनि मूर्धनि |
कफासृक्कृमिकोपेन नृणां विद्यादरुंषिकाम् ||३६||
ਅਰੂਂਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰੂਂਸਿ ਵ੍ਰਣਾਨ੍||੩੬||
Adhikarana 29 (37) · Śloka 37
ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਸ਼੍ਰਮਕਤਃ ਸ਼ਰੀਰੋਸ੍ਮਾ ਸ਼ਿਰੋਗਤਃ |
ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ ਪਚਤਿ ਪਲਿਤਂ ਤੇਨ ਜਾਯਤੇ ||੩੭||
View original
क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः |
पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते ||३७||
ਕ੍ਰੋਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਕਤੇਨ ਸ਼ਰੀਰੋਸ੍ਮਣਾ ਸ਼ਿਰੋਗਤੇਨ ਵੈਕਤਂ, ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਪਲਿਤਮ੍; ਅਨ੍ਯਥਾ ਪਿਤ੍ਤੋਸ੍ਮਣੋਰਭੇਦਾਤ੍ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਦੋਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰਸ੍ਤੁ “ਸ਼ਰੀਰੋਸ੍ਮਾ ਪਾਵਕਃ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਃ, ਏਤੌ ਪਿਤ੍ਤਪਾਵਕਾਵੇਕੀਭੂਯ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ ਪਚਤਃ; ਏਤੇਨ ਕੇਵਲੋਸ੍ਮਕਤਸ੍ਯ ਵੈਕਤਸ੍ਯਾਦੋਸਜਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ਨਿਰਾਕਤਃ” ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਤੇ||੩੭||
Adhikarana 30 (38) · Śloka 38
ਦਾਹਜ੍ਵਰਰੁਜਾਵਨ੍ਤਸ੍ਤਾਮ੍ਰਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾਃ ਸਪੀਤਕਾਃ |
ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਵਦਨੇ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਾ ਮਸੂਰਿਕਾਃ ||੩੮||
View original
दाहज्वररुजावन्तस्ताम्राः स्फोटाः सपीतकाः |
गात्रेषु वदने चान्तर्विज्ञेयास्ता मसूरिकाः ||३८||
ਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਮ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ੋਣਿਤਾਨੁਬਨ੍ਧੋਪ੍ਯੇਸਾਂ; ਤਥਾਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ- “ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਸਂਸਸ੍ਟਂ ਯਦਾ ਦੂਸਯਤਿ ਤ੍ਵਚਮ੍| ਤਦਾ ਕਰੋਤਿ ਪਿਡਕਾਃ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਦੇਹਿਨਃ|| ਮਸੂਰਮੁਦ੍ਗਮਾਸਾਣਾਂ ਤੁਲ੍ਯਾਃ ਕੋਲੋਪਮਾ ਅਪਿ| ਮਸੂਰਿਕਾਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਪਿਡਕਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜਾਃ”- ਇਤਿ| ਏਤਾਸਾਂ ‘ਸ਼ੀਤਲਿਕਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕਾਸ਼੍ਰਯਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੩੮||
Adhikarana 31 (39) · Śloka 39
ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਕਣ੍ਟਕਪ੍ਰਖ੍ਯਾਃ ਕਫਮਾਰੁਤਸ਼ੋਣਿਤੈਃ |
ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪਿਡਕਾ ਯੂਨਾਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਯਾ ਮੁਖਦੂਸਿਕਾਃ ||੩੯||
View original
शाल्मलीकण्टकप्रख्याः कफमारुतशोणितैः |
जायन्ते पिडका यूनां वक्त्रे या मुखदूषिकाः ||३९||
ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਕਣ੍ਟਕਪ੍ਰਖ੍ਯਾਃ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਕਣ੍ਟਕਸਦਸ਼ਾਃ| ਯੂਨਾਂ ਤਰੁਣਾਨਾਮ੍||੩੯||
Adhikarana 32 (40) · Śloka 40
ਕਣ੍ਟਕੈਰਾਚਿਤਂ ਵਤ੍ਤਂ ਕਣ੍ਡੂਮਤ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਮਣ੍ਡਲਮ੍ |
ਪਦ੍ਮਿਨੀਕਣ੍ਟਕਪ੍ਰਖ੍ਯੈਸ੍ਤਦਾਖ੍ਯਂ ਕਫਵਾਤਜਮ੍ ||੪੦||
View original
कण्टकैराचितं वृत्तं कण्डूमत् पाण्डुमण्डलम् |
पद्मिनीकण्टकप्रख्यैस्तदाख्यं कफवातजम् ||४०||
ਕਣ੍ਟਕੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਦ੍ਮਿਨੀਕਣ੍ਟਕਪ੍ਰਖ੍ਯੈਃ ਪਦ੍ਮਿਨੀਕਣ੍ਟਕਸਦਸ਼ੈਃ| ਆਚਿਤਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍| ਤਦਾਖ੍ਯਂ ਪਦ੍ਮਿਨੀਕਣ੍ਟਕਾਖ੍ਯਮ੍||੪੦||
Adhikarana 33 (41) · Śloka 41
ਨੀਰੁਜਂ ਸਮਮੁਤ੍ਸਨ੍ਨਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਕਫਰਕ੍ਤਜਮ੍ |
ਸਹਜਂ ਰਕ੍ਤਮੀਸਚ੍ਚ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਜਤੁਮਣਿਂ ਵਿਦੁਃ ||੪੧||
View original
नीरुजं सममुत्सन्नं मण्डलं कफरक्तजम् |
सहजं रक्तमीषच्च श्लक्ष्णं जतुमणिं विदुः ||४१||
ਨੀਰੁਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮ੍| ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਮੁਨ੍ਨਤਮ੍| ਸਹਜਂ ਜਨ੍ਮਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮ੍| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਮਕਰ੍ਕਸ਼ਮ੍| ਜਤੁਮਣਿਃ ‘ਜਦੁਲ’ ਇਤਿ ਲੋਕਾਸ਼੍ਰਯਾ ਤਤ੍ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ||੪੧||
Adhikarana 34 (42) · Śloka 42
ਅਵੇਦਨਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਚੈਵ ਯਸ੍ਯ ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਦਸ਼੍ਯਤੇ |
ਮਾਸਵਤ੍ਕਸ੍ਣਮੁਤ੍ਸਨ੍ਨਮਨਿਲਾਨ੍ਮਸਕਂ ਵਦੇਤ੍ ||੪੨||
View original
अवेदनं स्थिरं चैव यस्य गात्रेषु दृश्यते |
माषवत्कृष्णमुत्सन्नमनिलान्मषकं वदेत् ||४२||
ਅਵੇਦਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਰਂ ਕਠਿਨਮ੍||੪੨||
Adhikarana 35 (43) · Śloka 43
ਕਸ੍ਣਾਨਿ ਤਿਲਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਨੀਰੁਜਾਨਿ ਸਮਾਨਿ ਚ |
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਚ੍ਛੋਸਾਤ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਿਲਕਾਲਕਾਨ੍ ||੪੩||
View original
कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि समानि च |
वातपित्तकफोच्छोषात्तान् विद्यात्तिलकालकान् ||४३||
ਕਸ੍ਣਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਚ੍ਛੋਸਾਦਿਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕਫਸ੍ਯ ਸ਼ੋਸਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ “ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਸਗੁਚ੍ਛੋਸਾਤ੍” ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੋਸਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਤ ਏਵ ਤਿਲਕਾਲਕੇ ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਮ੍| ‘ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਦ੍ਰੇਕਾਤ੍’ ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪਾਠਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਠੇ ਕਫੋਦ੍ਰੇਕਲਕ੍ਸਣਂ ਤਿਲਕਾਲਕੇ ਨਾਸ੍ਤਿ||੪੩||
Adhikarana 36 (44) · Śloka 44
ਮਣ੍ਡਲਂ ਮਹਦਲ੍ਪਂ ਵਾ ਸ਼੍ਯਾਮਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾ ਸਿਤਮ੍ |
ਸਹਜਂ ਨੀਰੁਜਂ ਗਾਤ੍ਰੇ ਨ੍ਯਚ੍ਛਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ||੪੪||
View original
मण्डलं महदल्पं वा श्यामं वा यदि वा सितम् |
सहजं नीरुजं गात्रे न्यच्छमित्यभिधीयते ||४४||
ਮਣ੍ਡਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਹਜਂ ਜਨ੍ਮਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮ੍| ਨ੍ਯਚ੍ਛਂ ਲੋਕਾ ਲਾਞ੍ਛਨਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੋ ਵਾਯੁਰਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍||੪੪||
Adhikarana 37 (45) · Śloka 45
ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਨਿਦਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਚਰ੍ਮਕੀਲਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ |੪੫|
View original
समुत्थाननिदानाभ्यां चर्मकीलं प्रकीर्तितम् |४५|
ਸਮੁਤ੍ਥਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ, ਨਿਦਾਨਂ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਗਯੀ ਤੁ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਨਿਦਾਨਾਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਚਰ੍ਮਕੀਲਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਂ ਵਾਕ੍ਯਮੇਵ ਨ ਪਠਤਿ|੪੫|-
Adhikarana 38 (45-46) · Śloka 47
ਕ੍ਰੋਧਾਯਾਸਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸਂਯੁਤਃ ||੪੫||
ਸਹਸਾ ਮੁਖਮਾਗਤ੍ਯ ਮਣ੍ਡਲਂ ਵਿਸਜਤ੍ਯਤਃ |
ਨੀਰੁਜਂ ਤਨੁਕਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਮੁਖੇ ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੪੬||
ਕਸ੍ਣਮੇਵਙ੍ਗੁਣਂ ਗਾਤ੍ਰੇ ਮੁਖੇ ਵਾ ਨੀਲਿਕਾਂ ਵਿਦੁਃ |੪੭|
View original
क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः ||४५||
सहसा मुखमागत्य मण्डलं विसृजत्यतः |
नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गं तमादिशेत् ||४६||
कृष्णमेवङ्गुणं गात्रे मुखे वा नीलिकां विदुः |४७|
ਕ੍ਰੋਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| “ਵ੍ਯਙ੍ਗਮੇਵ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰੇਣ ਵਰ੍ਣਾਨ੍ਤਰੇਣ ਚ ਨੀਲਿਕਾ” ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੪੫-੪੬||-
Adhikarana 39 (47-49) · Śloka 50
ਮਰ੍ਦਨਾਤ੍ ਪੀਡਨਾਚ੍ਚਾਤਿ ਤਥੈਵਾਪ੍ਯਭਿਘਾਤਤਃ |
ਮੇਢ੍ਰਚਰ੍ਮ ਯਦਾ ਵਾਯੁਰ੍ਭਜਤੇ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਰਃ ||੪੭||
ਤਦਾ ਵਾਤੋਪਸਸ੍ਟਂ ਤੁ ਚਰ੍ਮ ਪ੍ਰਤਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ |
ਮਣੇਰਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਕੋਸ਼ਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪੇਣ ਲਮ੍ਬਤੇ ||੪੮||
ਸਵੇਦਨਃ ਸਦਾਹਸ਼੍ਚ ਪਾਕਂ ਚ ਵ੍ਰਜਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ |
ਮਾਰੁਤਾਗਨ੍ਤੁਸਮ੍ਭੂਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤਿਕਾਮ੍ ||੪੯||
ਸਕਣ੍ਡੂਃ ਕਠਿਨਾ ਚਾਪਿ ਸੈਵ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾ |੫੦|
View original
मर्दनात् पीडनाच्चाति तथैवाप्यभिघाततः |
मेढ्रचर्म यदा वायुर्भजते सर्वतश्चरः ||४७||
तदा वातोपसृष्टं तु चर्म प्रतिनिवर्तते |
मणेरधस्तात् कोशश्च ग्रन्थिरूपेण लम्बते ||४८||
सवेदनः सदाहश्च पाकं च व्रजति क्वचित् |
मारुतागन्तुसम्भूतां विद्यात्तां परिवर्तिकाम् ||४९||
सकण्डूः कठिना चापि सैव श्लेष्मसमुत्थिता |५०|
ਮਰ੍ਦਨਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤੀਤਿ ਮਰ੍ਦਨਪੀਡਨਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਸਮ੍ਯਕ੍ਕਤੌ ਹਿ ਮਰ੍ਦਨਪੀਡਨੌ ਵਾਯੁਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰਾਵੇਵ ਭਵਤਃ| ਭਜਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯਤਿ| ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਰੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵ੍ਯਾਨਃ| ਚਰ੍ਮ ਪ੍ਰਤਿਨਿਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਮਣਿਂ ਵਿਹਾਯ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵ੍ਯਾਘੁਟਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੋਸ਼ਃ ਚਰ੍ਮਕੋਸ਼ਃ| ਸੈਵ ਪਰਿਵਰ੍ਤਿਕੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੭-੪੯||-
Adhikarana 40 (50-51) · Śloka 52
ਅਲ੍ਪੀਯਃਖਾਂ ਯਦਾ ਹਰ੍ਸਾਦ੍ਬਾਲਾਂ ਗਚ੍ਛੇਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਨਰਃ ||੫੦||
ਹਸ੍ਤਾਭਿਘਾਤਾਦਥਵਾ ਚਰ੍ਮਣ੍ਯੁਦ੍ਵਰ੍ਤਿਤੇ ਬਲਾਤ੍ |
ਮਰ੍ਦਨਾਤ੍ਪੀਡਨਾਦ੍ਵਾਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵੇਗਵਿਘਾਤਤਃ ||੫੧||
ਯਸ੍ਯਾਵਪਾਟ੍ਯਤੇ ਚਰ੍ਮ ਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਵਪਾਟਿਕਾਮ੍ |੫੨|
View original
अल्पीयःखां यदा हर्षाद्बालां गच्छेत् स्त्रियं नरः ||५०||
हस्ताभिघातादथवा चर्मण्युद्वर्तिते बलात् |
मर्दनात्पीडनाद्वाऽपि शुक्रवेगविघाततः ||५१||
यस्यावपाट्यते चर्म तां विद्यादवपाटिकाम् |५२|
ਅਲ੍ਪੀਯਃਖਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪੀਯਃਖਾਮ੍ ਅਲ੍ਪਤਰਯੋਨਿਦ੍ਵਾਰਾਮ੍| ਚਰ੍ਮਣ੍ਯੁਦ੍ਵਰ੍ਤਿਤੇ ਉਤ੍ਤਾਨੀਭੂਯ ਵ੍ਯਾਘੁਟਿਤੇ| ਯਸ੍ਯ ਚਰ੍ਮ ਮਰ੍ਦਨਾਦਿਭਿਰਵਪਾਟ੍ਯਤੇ ਵਿਦੀਰ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਤਾਮਵਪਾਟਿਕਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤ| ਉਦ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੫੦-੫੧||-
Adhikarana 41 (52-54) · Śloka 54
ਵਾਤੋਪਸਸ੍ਟਮੇਵਂ ਤੁ ਚਰ੍ਮ ਸਂਸ਼੍ਰਯਤੇ ਮਣਿਮ੍ ||੫੨||
ਮਣਿਸ਼੍ਚਰ੍ਮੋਪਨਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤੋ ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਚ |
ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਸ਼ੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਨ੍ਦਧਾਰਮਵੇਦਨਮ੍ ||੫੩||
ਮੂਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਮਣਿਰ੍ਨ ਚ ਵਿਦੀਰ੍ਯਤੇ |
ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦੁਰੂਢਾਂ ਚਾਵਪਾਟਿਕਾਮ੍ ||੫੪||
View original
वातोपसृष्टमेवं तु चर्म संश्रयते मणिम् ||५२||
मणिश्चर्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतो रुणद्धि च |
निरुद्धप्रकशे तस्मिन्मन्दधारमवेदनम् ||५३||
मूत्रं प्रवर्तते जन्तोर्मणिर्न च विदीर्यते |
निरुद्धप्रकशं विद्याद्दुरूढां चावपाटिकाम् ||५४||
ਵਾਤੋਪਸਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਿਤਿ ਮਰ੍ਦਨਪੀਡਨਾਭਿਘਾਤਾਦਿਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਂਸ਼੍ਰਯਤੇ ਸਮਗ੍ਰਂ ਸ਼੍ਰਯਤੇ| ਦੁਰੂਢਾਂ ਚਾਵਪਾਟਿਕਾਮਿਤਿ ਅਵਪਾਟਿਕਾਪਿ ਦੁਰੂਢਾ ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਖ੍ਯਾਂ ਲਭਤੇ||੫੨-੫੪||
Adhikarana 42 (55-56) · Śloka 56
ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਹਤੋ ਗੁਦਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ |
ਨਿਰੁਣਦ੍ਧਿ ਮਹਤ੍ਸ੍ਰੋਤਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਦ੍ਵਾਰਂ ਕਰੋਤਿ ਚ ||੫੫||
ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਪੁਰੀਸਂ ਤਸ੍ਯ ਗਚ੍ਛਤਿ |
ਸਨ੍ਨਿਰੁਦ੍ਧਗੁਦਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੇਨਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਦੁਸ੍ਤਰਮ੍ ||੫੬||
View original
वेगसन्धारणाद्वायुर्विहतो गुदमाश्रितः |
निरुणद्धि महत्स्रोतः सूक्ष्मद्वारं करोति च ||५५||
मार्गस्य सौक्ष्म्यात् कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति |
सन्निरुद्धगुदं व्याधिमेनं विद्यात् सुदुस्तरम् ||५६||
ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਹਤੋ ਨਿਰੁਦ੍ਧਗਤਿਃ| ਮਹਤ੍ਸ੍ਰੋਤੋ ਗੁਦਮ੍||੫੫-੫੬||
Adhikarana 43 (57-58) · Śloka 58
ਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਸਮਾਯੁਕ੍ਤੇਧੌਤੇਪਾਨੇ ਸ਼ਿਸ਼ੋਰ੍ਭਵੇਤ੍ |
ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯਾਸ੍ਨਾਪ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਕਣ੍ਡੂ ਰਕ੍ਤਕਫੋਦ੍ਭਵਾ ||੫੭||
ਕਣ੍ਡੂਯਨਾਤ੍ਤਤਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਸ੍ਫੋਟਾਃ ਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ |
ਏਕੀਭੂਤਂ ਵ੍ਰਣੈਰ੍ਘੋਰਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਹਿਪੂਤਨਮ੍ ||੫੮||
View original
शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् |
स्विन्नस्यास्नाप्यमानस्य कण्डू रक्तकफोद्भवा ||५७||
कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटाः स्रावश्च जायते |
एकीभूतं व्रणैर्घोरं तं विद्यादहिपूतनम् ||५८||
ਸ਼ਕਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਸਮਾਯੁਕ੍ਤੇਪਾਨੇ ਗੁਦੇ, ਅਧੌਤੇ ਅਕ੍ਰਿਯਮਾਣਸ਼ੌਚੇ, ਸ਼ਿਸ਼ੋ ਰਕ੍ਤਕਫੋਦ੍ਭਵਾ ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਭਵੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਥਮ੍ਭੂਤਸ੍ਯ? ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਅਸ੍ਨਾਪ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਚ| ਏਕੀਭੂਤਮਪਾਨਂ ਵ੍ਰਣੈਃ ‘ਸਹ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਅਹਿਪੂਤਨਂ ਕਫਰਕ੍ਤਜਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੫੭-੫੮||
Adhikarana 44 (59-60) · Śloka 60
ਸ੍ਨਾਨੋਤ੍ਸਾਦਨਹੀਨਸ੍ਯ ਮਲੋ ਵਸਣਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ |
ਯਦਾ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵੇਦਾਤ੍ ਕਣ੍ਡੂਂ ਸਞ੍ਜਨਯੇਤ੍ਤਦਾ ||੫੯||
ਤਤ੍ਰ ਕਣ੍ਡੂਯਨਾਤ੍ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਸ੍ਫੋਟਾਃ ਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ |
ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵਸਣਕਚ੍ਛੂਂ ਤਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰਕ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਜਾਮ੍ ||੬੦||
View original
स्नानोत्सादनहीनस्य मलो वृषणसंश्रितः |
यदा प्रक्लिद्यते स्वेदात् कण्डूं सञ्जनयेत्तदा ||५९||
तत्र कण्डूयनात् क्षिप्रं स्फोटाः स्रावश्च जायते |
प्राहुर्वृषणकच्छूं तां श्लेष्मरक्तप्रकोपजाम् ||६०||
ਸ੍ਨਾਨੋਤ੍ਸਾਦਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਸਾਦਨਮ੍ ਉਦ੍ਵਰ੍ਤਨਮ੍||੫੯-੬੦||
Adhikarana 45 (61) · Śloka 61
ਪ੍ਰਵਾਹਣਾਤਿਸਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਗੁਦਂ ਬਹਿਃ |
ਰੂਕ੍ਸਦੁਰ੍ਬਲਦੇਹਸ੍ਯ ਤਂ ਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੬੧||
View original
प्रवाहणातिसाराभ्यां निर्गच्छति गुदं बहिः |
रूक्षदुर्बलदेहस्य तं गुदभ्रंशमादिशेत् ||६१||
ਪ੍ਰਵਾਹਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਵਾਹਣਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਨਿਰ੍ਵਾਹਣਮ੍| ਅਯਂ ਵਾਤਕੋਪਜਃ||੬੧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 13
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧੩||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने क्षुद्ररोगनिदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ||१३||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੩||