Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ ക്ഷുദ്രരോഗാണാം നിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातः क्षुद्ररोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
അഥാത ഇത്യാദി| യദ്യപി ക്ഷുദ്രരോഗേഷു രോഹിണീവല്മീകാദയോ മഹാവ്യാധയഃ സന്തി, തഥാऽപി ക്ഷുദ്രരോഗാണാം ബഹുത്വാത്തൈരേവ വ്യപദേശഃ; യഥാ ബഹുഷു ഛത്രിഷു ഗച്ഛത്സു അച്ഛത്രിഷ്വപി കേഷുചിച്ഛത്രിണോ യാന്തീതി വ്യപദേശഃ, തഥാऽത്രാപീതി ന ദോഷഃ| അന്യേ തു ക്ഷുദ്രാ ലഘവസ്തിലകാദ്യപേക്ഷയാ, അഗ്നിരോഹിണീവല്മീകാദ്യപേക്ഷയാ ക്ഷുദ്രാസ്തീക്ഷ്ണാഃ ; അഥവാ പൂര്വാചാര്യപ്രസിദ്ധാ നിര്ഹേതുകേയം സഞ്ജ്ഞാ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
സമാസേന ചതുശ്ചത്വാരിംശത് ക്ഷുദ്രരോഗാ ഭവന്തി |
തദ്യഥാ,- അജഗല്ലികാ, യവപ്രഖ്യാ, അന്ധാലജീ, വിവൃതാ, കച്ഛപികാ, വല്മീകം, ഇന്ദ്രവൃദ്ധാ , പനസികാ, പാഷാണഗര്ദഭഃ, ജാലഗര്ദഭഃ, കക്ഷാ , വിസ്ഫോടകഃ, അഗ്നിരോഹിണീ, ചിപ്പം, കുനഖഃ, അനുശയീ, വിദാരികാ ശര്കരാര്ബുദം, പാമാ, വിചര്ചികാ, രകസാ, പാദദാരികാ, കദരം, അലസേന്ദ്രലുപ്തൌ , ദാരുണകഃ, അരുംഷികാ, പലിതം, മസൂരികാ, യൌവനപിഡകാ, പദ്മിനീകണ്ടകഃ, ജതുമണിഃ, മശകഃ, ചര്മകീലഃ , തിലകാലകഃ, ന്യച്ഛം, വ്യങ്ഗഃ, പരിവര്തികാ, അവപാടികാ, നിരുദ്ധപ്രകശഃ സന്നിരുദ്ധഗുദഃ, അഹിപൂതനം, വൃഷണകച്ഛ്രഃ, ഗുദഭ്രംശശ്ചേതി ||൩||
View original
समासेन चतुश्चत्वारिंशत् क्षुद्ररोगा भवन्ति |
तद्यथा,- अजगल्लिका, यवप्रख्या, अन्धालजी, विवृता, कच्छपिका, वल्मीकं, इन्द्रवृद्धा , पनसिका, पाषाणगर्दभः, जालगर्दभः, कक्षा , विस्फोटकः, अग्निरोहिणी, चिप्पं, कुनखः, अनुशयी, विदारिका शर्करार्बुदं, पामा, विचर्चिका, रकसा, पाददारिका, कदरं, अलसेन्द्रलुप्तौ , दारुणकः, अरुंषिका, पलितं, मसूरिका, यौवनपिडका, पद्मिनीकण्टकः, जतुमणिः, मशकः, चर्मकीलः , तिलकालकः, न्यच्छं, व्यङ्गः, परिवर्तिका, अवपाटिका, निरुद्धप्रकशः सन्निरुद्धगुदः, अहिपूतनं, वृषणकच्छ्रः, गुदभ्रंशश्चेति ||३||
സങ്ഖ്യാമാഹ- സമാസേനേത്യാദി| സമാസേന സങ്ക്ഷേപേണ, വിസ്തരേണ പ്രമാണം തു നാസ്ത്യേവ| ശ്രീബ്രഹ്മദേവസ്തു ഗര്ദഭികേരിവേല്ലികാഗന്ധപിഡികാനീലികാനാം സങ്ഗ്രഹണേനാഷ്ടചത്വാരിംശദിതി പഠതി| ശ്രീജേജ്ഝടേന തു ഗര്ദഭികാദയശ്ചത്വാരോ ന പഠിതാഃ| പൂര്വവ്യാഖ്യാതാരോऽപി സുവീരനന്ദിവാരാഹാദയഃ സമാനതന്ത്രാപാഠാത് ഗര്ദഭികാദീനാം ചതുര്ണാം പാഠം ഗര്ഹിതം മന്യന്തേ| ഗയദാസാചായസ്തു സമാനതന്ത്രാദര്ശനേऽപി സര്വേഷ്വേവ പാഠേഷു പാതാദ് ഗര്ദഭികാദീന് പഠതി, പാമാദീംശ്ച ക്ഷുദ്രത്വേऽപി ചതുരഃ കുഷ്ഠ ഏവ പഠതി||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
സ്നിഗ്ധാ സവര്ണാ ഗ്രഥിതാ നീരുജാ മുദ്ഗസന്നിഭാ |
കഫവാതോത്ഥിതാ ജ്ഞേയാ ബാലാനാമജഗല്ലികാ ||൪||
View original
स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभा |
कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिका ||४||
തേഷാം പ്രത്യേകം ലക്ഷണമാഹ- സ്നിഗ്ധേത്യാദി| “പ്രായോഗ്രഹണമത്ര ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടം ദ്രഷ്ടവ്യം, തേന ക്വചിദബാലേഷ്വപി” ഇത്യേകേ മന്യന്തേ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
യവാകാരാ സുകഠിനാ ഗ്രഥിതാ മാംസസംശ്രിതാ |
പിഡകാ ശ്ലേഷ്മവാതാഭ്യാം യവപ്രഖ്യേതി സോച്യതേ ||൫||
View original
यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांससंश्रिता |
पिडका श्लेष्मवाताभ्यां यवप्रख्येति सोच्यते ||५||
യവേത്യാദി| യവാകാരാ സ്ഥൂലമധ്യനിമ്നാന്തത്വേന ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ഘനാമവക്ത്രാം പിഡകാമുന്നതാം പരിമണ്ഡലാമ് |
അന്ധാലജീമല്പപൂയാം താം വിദ്യാത് കഫവാതജാമ് ||൬||
View original
घनामवक्त्रां पिडकामुन्नतां परिमण्डलाम् |
अन्धालजीमल्पपूयां तां विद्यात् कफवातजाम् ||६||
ഘനാമിത്യാദി| അവക്ത്രാമിതി അല്പമുഖീമ്| പരിമണ്ഡലാം വര്തുലാമിത്യര്ഥഃ| അന്ധാലജീം സ്നായുപ്രസൃതാന്തര്മുഖീമ്||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
വിവൃതാസ്യാം മഹാദാഹാം പക്വോദുമ്ബരസന്നിഭാമ് |
വിവൃതാമിതി താം വിദ്യാത് പിത്തോത്ഥാം പരിമണ്ഡലാമ് ||൭||
View original
विवृतास्यां महादाहां पक्वोदुम्बरसन्निभाम् |
विवृतामिति तां विद्यात् पित्तोत्थां परिमण्डलाम् ||७||
വിവൃതാസ്യാമിത്യാദി| വിവൃതാസ്യാമിതി വ്യാത്തമുഖീമ്||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ഗ്രഥിതാഃ പഞ്ച വാ ഷഡ്വാ ദാരുണാഃ കച്ഛപോന്നതാഃ |
കഫാനിലാഭ്യാം പിഡകാ ജ്ഞേയാ കച്ഛപികാ ബുധൈഃ ||൮||
View original
ग्रथिताः पञ्च वा षड्वा दारुणाः कच्छपोन्नताः |
कफानिलाभ्यां पिडका ज्ञेया कच्छपिका बुधैः ||८||
ദാരുണാഃ കഠിനാഃ||൮||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
പാണിപാദതലേ സന്ധൌ ഗ്രീവായാമൂര്ധ്വജത്രുണി |
ഗ്രന്ഥിര്വല്മീകവദ്യസ്തു ശനൈഃ സമുപചീയതേ ||൯||
തോദക്ലേദപരീദാഹകണ്ഡൂമദ്ഭിര്മുഖൈര്വൃതഃ |
വ്യാധിര്വല്മീക ഇത്യേഷ കഫപിത്താനിലോദ്ഭവഃ ||൧൦||
View original
पाणिपादतले सन्धौ ग्रीवायामूर्ध्वजत्रुणि |
ग्रन्थिर्वल्मीकवद्यस्तु शनैः समुपचीयते ||९||
तोदक्लेदपरीदाहकण्डूमद्भिर्मुखैर्वृतः |
व्याधिर्वल्मीक इत्येष कफपित्तानिलोद्भवः ||१०||
ഗ്രന്ഥയ ഇത്യാദി||൯-൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 12
പദ്മപുഷ്കരവന്മധ്യേ പിഡകാഭിഃ സമാചിതാമ് |
ഇന്ദ്രവൃദ്ധാം തു താം വിദ്യാദ്വാതപിത്തോത്ഥിതാം ഭിഷക് ||൧൧||
മണ്ഡലം വൃത്തമുത്സന്നം സരക്തം പിഡകാചിതമ് |
രുജാകരീം ഗദര്ഭികാം താം വിദ്യാദ്വാതപിത്തജാമ് |൧൨|
View original
पद्मपुष्करवन्मध्ये पिडकाभिः समाचिताम् |
इन्द्रवृद्धां तु तां विद्याद्वातपित्तोत्थितां भिषक् ||११||
मण्डलं वृत्तमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम् |
रुजाकरीं गदर्भिकां तां विद्याद्वातपित्तजाम् |१२|
പദ്മേത്യാദി| പദ്മപുഷ്കരം പദ്മകര്ണികാ| ഗയീ ത്വത്ര ഗര്ദഭികാം പഠതി; യഥാ- “മണ്ഡലാം വൃത്തമുത്സന്നാം സരക്താം പിഡകാചിതാമ്| രുജാകരീം ഗര്ദഭികാം താം വിദ്യാദ്വാതപിത്തജാമ്”||൧൧||-
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
കര്ണൌ പരി സമന്താദ്വാ പൃഷ്ഠേ വാ പിഡകോഗ്രരുക് |
ശാലൂകവത്പനസികാം താം വിദ്യാച്ഛ്ലേഷ്മവാതജാമ് ||൧൨||
View original
कर्णौ परि समन्ताद्वा पृष्ठे वा पिडकोग्ररुक् |
शालूकवत्पनसिकां तां विद्याच्छ्लेष्मवातजाम् ||१२||
കര്ണസ്യാഭ്യന്തരേ ദേശേ ജാതാ വാതകഫാത്മികാ| സമന്തത ഇതി വചനാത് കര്ണാദ്ബഹിരപീതി വ്യാചക്ഷതേ, തന്ന, സര്വേഷു പാദേഷു ബഹിരിതി അപ്രാപ്തേഃ| ന ച സമാനതന്ത്രേഷു ബഹിരിതി ലഭ്യതേ| തഥാഹി ഭോജഃ- “കഫവാതൌ പ്രകുപിതൌ മാംസമാശ്രിത്യ കര്ണയോഃ| സമന്തതഃ പരിസ്തബ്ധാം കുരുതഃ പിഡകാം സ്ഥിരാമ്|| വിഷമാം ദാഹസംയുക്താം വിദ്യാത് പനസികാം തു താമ്” ഇതി| ഭോജേऽസ്യാം വാതകഫജായാം ദാഹഃ പഠിതഃ, സ ഹി വികൃതിവിഷമസമവായാരമ്ഭാദധിഷ്ഠാനപ്രഭാവാദ്വാऽവഗന്തവ്യഃ||൧൨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ഹനുസന്ധൌ സമുദ്ഭൂതം ശോഫമല്പരുജം സ്ഥിരമ് |
പാഷാണഗര്ദഭം വിദ്യാദ്ബലാസപവനാത്മകമ് ||൧൩||
View original
हनुसन्धौ समुद्भूतं शोफमल्परुजं स्थिरम् |
पाषाणगर्दभं विद्याद्बलासपवनात्मकम् ||१३||
ഹനുസന്ധിസമുദ്ഭൂതമിത്യാദിനാ പാഷാണഗര്ദഭഃ| സ്ഥിരകഠിനപാഷാണവത് കാഠിന്യേന പാഷാണഗര്ദഭഃ||൧൩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
വിസര്പവത് സര്പതി യോ ദാഹജ്വരകരസ്തനുഃ |
അപാകഃ ശ്വയഥുഃ പിത്താത് സ ജ്ഞേയോ ജാലഗര്ദഭഃ ||൧൪||
View original
विसर्पवत् सर्पति यो दाहज्वरकरस्तनुः |
अपाकः श्वयथुः पित्तात् स ज्ञेयो जालगर्दभः ||१४||
വിസര്പവത് സര്പതി യ ഇത്യാദിനാ ജാലഗര്ദഭഃ| അപാകവാന് ഈഷത്പാകവാന്, ഈഷദര്ഥേ നഞ്; പിത്തകൃതത്വേനാത്യര്ഥം പാകാഭാവസ്യായുക്തത്വാദല്പപാക ഇത്യങ്ഗീക്രിയതേ| പ്രതനുസ്തോകപാകപിഡികാജാലാഭത്വാജ് ജാലഗര്ദഭഃ| പിത്താദിത്യുദ്ഭൂതപിത്താത്, പിത്തോത്കടൈസ്ത്രിഭിരേവ ദോഷൈരന്യത്ര പഠ്യതേ| തഥാഹി ഭോജഃ- “പിത്തോത്കടാസ്ത്രയോ ദോഷാ ജനയന്തി ത്വഗാശ്രിതാഃ| ശ്യാവരക്തതനുശോഥപ്രപാകം ബഹുവേദനമ്|| വിസര്പിണം സദാഹം ച തൃഷ്ണാജ്വരസമന്വിതമ്| വിസര്പമാഹുസ്തം വ്യാധിമപരേ ജാലഗര്ദഭമ്” ഇതി||൧൪||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
പിഡികാമുത്തമാങ്ഗസ്ഥാം വൃത്താമുഗ്രരുജാജ്വരാമ് |
സര്വാത്മകാം സര്വലിങ്ഗാം ജാനീയാദിരിവേല്ലികാമ് ||൧൫||
View original
पिडिकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामुग्ररुजाज्वराम् |
सर्वात्मकां सर्वलिङ्गां जानीयादिरिवेल्लिकाम् ||१५||
പിഡകാമുത്തമാങ്ഗസ്ഥാമിത്യാദിനാ ഇരിവേല്ലികാ| സാ ച സര്വജാ സര്വദോഷാരബ്ധേത്യര്ഥഃ| സര്വേഷാം വാതാദിദോഷാണാം സ്വഭാവകാര്യാണാം ലിങ്ഗദര്ശനം സന്നിപാതേന പ്രകൃതിസമവായാരബ്ധത്വാന്മന്യന്തേ| ഇയം സര്വേഷ്വേവ പാഠേഷു പഠ്യതേ, ന തു സമാനതന്ത്രേഷ്വിതി പൂര്വവ്യാഖ്യാതാരോ മന്യന്തേ||൧൫||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
ബാഹുപാര്ശ്വാംസകക്ഷാസു കൃഷ്ണസ്ഫോടാം സവേദനാമ് |
പിത്തപ്രകോപസമ്ഭൂതാം കക്ഷാമിതി വിനിര്ദിശേത് ||൧൬||
View original
बाहुपार्श्वांसकक्षासु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् |
पित्तप्रकोपसम्भूतां कक्षामिति विनिर्दिशेत् ||१६||
ബാഹുപാര്ശ്വാംസകക്ഷേത്യാദിനാ കക്ഷാ||൧൬||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ഏകാമേവംവിധാം ദൃഷ്ട്വാ പിടികാം സ്ഫോടസന്നിഭാമ് |
ത്വഗ്ഗതാം പിത്തകോപേന ഗന്ധനാമാം പ്രചക്ഷതേ ||൧൭||
View original
एकामेवंविधां दृष्ट्वा पिटिकां स्फोटसन्निभाम् |
त्वग्गतां पित्तकोपेन गन्धनामां प्रचक्षते ||१७||
ഏകാമേതാദൃശീം കക്ഷാനിര്ദിഷ്ടസ്ഫോടസദൃശീം ഗന്ധനാമാം വദന്തി||൧൭||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
അഗ്നിദഗ്ധനിഭാഃ സ്ഫോടാഃ സജ്വരാഃ പിത്തരക്തതഃ |
ക്വചിത് സര്വത്ര വാ ദേഹേ സ്മൃതാ വിസ്ഫോടകാ ഇതി ||൧൮||
View original
अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वराः पित्तरक्ततः |
क्वचित् सर्वत्र वा देहे स्मृता विस्फोटका इति ||१८||
അഗ്നിദഗ്ധനിഭാഃ| സ്ഫോടാ ഇത്യാദിനാ വിസ്ഫോടകാഃ| അന്യൈഃ പുനരമീ വിസര്പഭേദത്വാദേഷാം ന പഠ്യന്തേ| അത ഏവാന്യതന്ത്രീയൈര്വിസര്പഭേദത്വാദേഷാം ദോഷഭേദേന ലക്ഷണം പഠ്യതേ| ക്ഷുദ്രരോഗപാഠേ തു ദോഷഭേദോऽത്ര ന യുജ്യതേ| അത്രാര്ഥേ ഭോജഃ “പിത്തം രക്തം ച കുപിതം വാതേനാതുഗതം ത്വചി| അഗ്നിദഗ്ധനിഭാന് സ്ഫോടാന് കുരുതേ സര്വദേഹഗാന്|| സജ്വരാന് സപരീദാഹാന് വിദ്യാദ്വിസ്ഫോടകാംസ്തു താന്” ഇതി||൧൮||
Adhikarana 17 (19-20) · Śloka 20
കക്ഷാഭാഗേഷു യേ സ്ഫോടാ ജായന്തേ മാംസദാരു(ര)ണാഃ |
അന്തര്ദാഹജ്വരകരാ ദീപ്തപാവകസന്നിഭാഃ ||൧൯||
സപ്താഹാദ്വാ ദശാഹാദ്വാ പക്ഷാദ്വാ ന്ഘന്തി മാനവമ് |
താമഗ്നിരോഹിണീം വിദ്യാദസാധ്യാം സന്നിപാതതഃ ||൨൦||
View original
कक्षाभागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांसदारु(र)णाः |
अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसन्निभाः ||१९||
सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा पक्षाद्वा न्घन्ति मानवम् |
तामग्निरोहिणीं विद्यादसाध्यां सन्निपाततः ||२०||
കക്ഷാഭാഗേഷ്വിത്യാദി| അസാധ്യാമിതി അത ഏവാസ്യാശ്ചികിത്സിതേഷു ന ചികിത്സാഭിധാനമ്| ‘മാംസദാരണാ” ഇത്യപി പാഠഃ| തഥാഹി തന്ത്രാന്തരമ്,- “പിത്തോത്കടാ നൃണാം ദോഷാഃ പ്രദീപ്താങ്ഗാരസന്നിഭാന്| കക്ഷാഭാഗേഷു കുര്വന്തി തീവ്രദാഹരുജാജ്വരാന്|| മാംസാവദാരണാന് സ്ഫോടാന് യേ ഹന്യുരനുപക്രമാത്| പക്ഷാദ്ദശാഹാദര്വാഗ്വാ സാ ജ്ഞേയാ വഹ്നിരോഹിണീ” ഇതി| തത്ര വാതാധികൈഃ സപ്താഹാത്, പിത്താധികൈര്ദശാഹാത്, കഫാധികൈഃ പക്ഷാത്||൧൯-൨൦||
Adhikarana 18 (20-22) · Śloka 23
നഖമാംസമധിഷ്ഠായ പിത്തം വാതശ്ച വേദനാമ് |
കരോതി ദാഹപാകൌ ച തം വ്യാധിം ചിപ്പമാദിശേത് ||൨൧||
തദേവാക്ഷതരോഗാഖ്യം തഥോപനഖമിത്യപി |
അഭിഘാതാത് പ്രദുഷ്ടോ യോ നഖോ രൂക്ഷോऽസിതഃ ഖരഃ ||൨൨||
ഭവേത്തം കുനഖം വിദ്യാത് കുലീനമിതി സഞ്ജ്ഞിതമ് |൨൩|
View original
नखमांसमधिष्ठाय पित्तं वातश्च वेदनाम् |
करोति दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत् ||२१||
तदेवाक्षतरोगाख्यं तथोपनखमित्यपि |
अभिघातात् प्रदुष्टो यो नखो रूक्षोऽसितः खरः ||२२||
भवेत्तं कुनखं विद्यात् कुलीनमिति सञ्ज्ञितम् |२३|
നഖേത്യാദി| ചിപ്പമിതി തന്ത്രാന്തരേऽങ്ഗുലീവേഷ്ഠകമിതി പ്രസിദ്ധമ്||൨൦-൨൨||-
Adhikarana 19 (23) · Śloka 24
ഗമ്ഭീരാമല്പസംരമ്ഭാം സവര്ണാമുപരിസ്ഥിതാമ് ||൨൩||
കഫാദന്തഃപ്രപാകാം താം വിദ്യാദനുശയീം ഭിഷക് |൨൪|
View original
गम्भीरामल्पसंरम्भां सवर्णामुपरिस्थिताम् ||२३||
कफादन्तःप्रपाकां तां विद्यादनुशयीं भिषक् |२४|
ഗമ്ഭീരാമിത്യാദി| അന്തഃപാകേന ഗമ്ഭീരാമ്| അല്പസംരമ്ഭാമ് അല്പശോഥാമ്| ഉപരിസ്ഥിതാം മസ്തകേ സ്ഥിതാമ്||൨൩||-
Adhikarana 20 (24) · Śloka 25
വിദാരീകന്ദവദ്വൃത്താം കക്ഷാവങ്ക്ഷണസന്ധിഷു ||൨൪||
രക്താം വിദാരികാം വിദ്യാത് സര്വജാം സര്വലക്ഷണാമ് |൨൫|
View original
विदारीकन्दवद्वृत्तां कक्षावङ्क्षणसन्धिषु ||२४||
रक्तां विदारिकां विद्यात् सर्वजां सर्वलक्षणाम् |२५|
വിദാരീകന്ദവദിത്യാദി| വങ്ക്ഷണസന്ധിഃ ഗണ്ഡകഃ| രക്താം ലോഹിതാമ്| സര്വജാം സന്നിപാതജാം; പരം തഥാऽപി സാധ്യാ, ന ഹി സര്വ ഏവ സന്നിപാതജാ വ്യാധയോऽസാധ്യാഃ| സര്വലക്ഷണാം ദോഷസമുദായലക്ഷണാം, ന തു പ്രത്യേകദോഷലക്ഷണാം, ദോഷേഭ്യോ ദോഷസമുദായസ്യാന്യത്വാത്, ചൂര്ണഹരിദ്രാസംയോഗസ്യേവ| അന്യേ തു “സര്വേഭ്യോ വാതപിത്തകഫേഭ്യഃ പൃഥക് ദ്വിശസ്ത്രിശോ വാ ജായത ഇതി സര്വജാ ഇത്യസ്യാഃ സാപ്തവിധ്യം ദോഷലിങ്ഗൈഃ സൂക്ഷ്മമതിനാऽനുക്തമപ്യൂഹ്യമ്” ഇത്യാചക്ഷതേ; തന്നേച്ഛതി ഗയീ “യേന ക്ഷുദ്രരോഗസാമാന്യന്യായേനാസ്യാഃ സാപ്തവിധ്യം ന പ്രപദ്യതേ, ന ഹി ക്ഷുദ്രരോഗേഷു കോऽപി വ്യാധിഃ പഠിതോ യഃ പ്രത്യേകാദിദോഷജഃ, അപി ച യദ്യാചാര്യസ്യ സാപ്തവിധ്യമഭിപ്രേതം സ്യാത്തദാ ‘ദോഷൈഃ സപ്തവിധാ തു സാ’ ഇതി പാഠം കുര്യാത്; തന്ത്രാന്തരേ ചേയം വാതകഫാന്വിതാ പഠിതാ, തസ്മാദ്വാതകഫാധിക്യേന ഹീനപിത്തതയാ അസ്യാ ഉത്പത്തിര്ജ്ഞേയാ” ഇതി||൨൪||-
Adhikarana 21 (25-27) · Śloka 28
പ്രാപ്യ മാംസസിരാസ്നായു ശ്ലേഷ്മാ മേദസ്തഥാऽനിലഃ ||൨൫||
ഗ്രന്ഥിം കുര്വന്തി ഭിന്നോऽസൌ മധുസര്പിര്വസാനിഭമ് |
സ്രവത്യാസ്രാവമത്യര്ഥം തത്ര വൃദ്ധിം ഗതോऽനിലഃ ||൨൬||
മാംസം വിശോഷ്യ ഗ്രഥിതാം ശര്കരാം ജനയേത് പുനഃ |
ദുര്ഗന്ധം ക്ലിന്നമത്യര്ഥം നാനാവര്ണം തതഃ സിരാഃ ||൨൭||
സ്രവന്തി സഹസാ രക്തം തദ്വിദ്യാച്ഛര്കരാര്ബുദമ് |൨൮|
View original
प्राप्य मांससिरास्नायु श्लेष्मा मेदस्तथाऽनिलः ||२५||
ग्रन्थिं कुर्वन्ति भिन्नोऽसौ मधुसर्पिर्वसानिभम् |
स्रवत्यास्रावमत्यर्थं तत्र वृद्धिं गतोऽनिलः ||२६||
मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करां जनयेत् पुनः |
दुर्गन्धं क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं ततः सिराः ||२७||
स्रवन्ति सहसा रक्तं तद्विद्याच्छर्करार्बुदम् |२८|
പ്രാപ്യേത്യാദി| ഇയം ശര്കരാസമ്പ്രാപ്തിരുക്താ, സാ ച ശര്കരാ ഹേതുഃ ശര്കരാര്ബുദസ്യ| കാഠിന്യാദേവ ശര്കരാസാദൃശ്യേന ശര്കരാ| അത്യഗാധോച്ഛ്രായാഭ്യാമര്ബുദമ്| നാനാവര്ണം മധുഘൃതവസാസന്നിഭമ്| തത ഇത്യാദി തതഃ ശര്കരായാഃ സിരാ രക്തം സ്രവന്തീത്യര്ഥഃ| കേചിത് ശര്കരാ ശര്കരാര്ബുദം ചേതി വ്യാധിദ്വയം വദന്തി; തന്നേച്ഛതി ഗയീ, സങ്ഖ്യാതിരേകാച്ഛര്കരായാഃ പൃഥക്ത്വേനോക്തേരദര്ശനാച്ച||൨൫-൨൭||-
Adhikarana 22 (28) · Śloka 28
പാമാവിചര്ച്യൌ കുഷ്ഠേഷു രകസാ ച പ്രകീര്തിതാ ||൨൮||
View original
पामाविचर्च्यौ कुष्ठेषु रकसा च प्रकीर्तिता ||२८||
പാമേത്യാദി| കുഷ്ഠേഷ്വിതി കുഷ്ഠനിദാനേ ഇത്യര്ഥഃ||൨൮||
Adhikarana 23 (29) · Śloka 29
പരിക്രമണശീലസ്യ വായുരത്യര്ഥരൂക്ഷയോഃ |
പാദയോഃ കുരുതേ ദാരീം സരുജാം തലസംശ്രിതഃ ||൨൯||
View original
परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थरूक्षयोः |
पादयोः कुरुते दारीं सरुजां तलसंश्रितः ||२९||
പരീത്യാദി| പരിക്രമണശീലസ്യ സര്വതോ ഭ്രമണസ്വഭാവസ്യ| ദാരീമിതി വിപാദികാം; ‘വിശ്രാവാകു’ ഇതി ലോകേ||൨൯||
Adhikarana 24 (30-31) · Śloka 31
ശര്കരോന്മഥിതേ പാദേ ക്ഷതേ വാ കണ്ടകാദിഭിഃ |
മേദോരക്താനുഗൈശ്ചൈവ ദോഷൈര്വാ ജായതേ നൃണാമ് ||൩൦||
സകീലകഠിനോ ഗ്രന്ഥിര്നിമ്നമധ്യോന്നതോऽപി വാ |
കോലമാത്രഃ സരുക് സ്രാവീ ജായതേ കദരസ്തു സഃ ||൩൧||
View original
शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः |
मेदोरक्तानुगैश्चैव दोषैर्वा जायते नृणाम् ||३०||
सकीलकठिनो ग्रन्थिर्निम्नमध्योन्नतोऽपि वा |
कोलमात्रः सरुक् स्रावी जायते कदरस्तु सः ||३१||
ശര്കരേത്യാദി| ശര്കരാ ഘടകര്പരഖണ്ഡാദയഃ, താഭിരുന്മഥിതേ പീഡിതേ| കീലേന സദൃശം സകീലമിത്യവ്യയീഭാവഃ, സകീലം ചാസൌ കഠിനശ്ച സകീലകഠിനഃ| ‘ഹസ്തയോരപി’ ഇതി ഭോജഃ||൩൦-൩൧||
Adhikarana 25 (32) · Śloka 32
ക്ലിന്നാങ്ഗുല്യന്തരൌ പാദൌ കണ്ഡൂദാഹരുഗന്വിതൌ |
ദുഷ്ടകര്ദമസംസ്പര്ശാദലസം തം വിനിര്ദിശേത് ||൩൨||
View original
क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुगन्वितौ |
दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विनिर्दिशेत् ||३२||
ക്ലിന്നേത്യാദി| അയം കഫേന സശോണിതേന||൩൨||
Adhikarana 26 (33-34) · Śloka 34
രോമകൂപാനുഗം പിത്തം വാതേന സഹ മൂര്ച്ഛിതമ് |
പ്രച്യാവയതി രോമാണി തതഃ ശ്ലേഷ്മാ സശോണിതഃ ||൩൩||
രുണദ്ധി രോമകൂപാംസ്തു തതോऽന്യേഷാമസമ്ഭവഃ |
തദിന്ദ്രലുപ്തം ഖാലിത്യം രുജ്യേതി ച വിഭാവ്യതേ ||൩൪||
View original
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम् |
प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः ||३३||
रुणद्धि रोमकूपांस्तु ततोऽन्येषामसम्भवः |
तदिन्द्रलुप्तं खालित्यं रुज्येति च विभाव्यते ||३४||
രോമകൂപാനുഗമിത്യാദി| ഖാലിത്യം പുംസാമേവ ന തു യോഷിതാമ്| തഥാച വിദേഹഃ- “അത്യന്തസുകുമാരാങ്ഗ്യോ രജോ ദുഷ്ടം സ്രവന്തി ച| അവ്യായാമരതാ യസ്മാത്തസ്മാന്ന ഖലിതിഃ സ്ത്രിയാഃ” ഇതി||൩൩-൩൪||
Adhikarana 27 (35) · Śloka 35
ദാരുണാ കണ്ഡുരാ രൂക്ഷാ കേശഭൂമിഃ പ്രപാട്യതേ |
കഫവാതപ്രകോപേണ വിദ്യാദ്ദാരുണകം തു തമ് ||൩൫||
View original
दारुणा कण्डुरा रूक्षा केशभूमिः प्रपाट्यते |
कफवातप्रकोपेण विद्याद्दारुणकं तु तम् ||३५||
ദാരുണേന്യാദി| ദാരുണാ കഠിനാ| കണ്ഡുരാ കണ്ഡൂയുക്താ| പ്രപാട്യതേ പ്രകര്ഷേണ പാട്യതേ | പിത്തരുധിരയോരപ്യനുബന്ധോ ജ്ഞേയഃ, വിദേഹവചനാന്| ദാരുണകം ‘പഹാ ’ ഇതി ലോകേ||൩൫||
Adhikarana 28 (36) · Śloka 36
അരൂംഷി ബഹുവക്ത്രാണി ബഹുക്ലേദീനി മൂര്ധനി |
കഫാസൃക്കൃമികോപേന നൃണാം വിദ്യാദരുംഷികാമ് ||൩൬||
View original
अरूंषि बहुवक्त्राणि बहुक्लेदीनि मूर्धनि |
कफासृक्कृमिकोपेन नृणां विद्यादरुंषिकाम् ||३६||
അരൂംഷീത്യാദി| അരൂംഷി വ്രണാന്||൩൬||
Adhikarana 29 (37) · Śloka 37
ക്രോധശോകശ്രമകൃതഃ ശരീരോഷ്മാ ശിരോഗതഃ |
പിത്തം ച കേശാന് പചതി പലിതം തേന ജായതേ ||൩൭||
View original
क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः |
पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते ||३७||
ക്രോധേത്യാദി| ക്രോധാദികൃതേന ശരീരോഷ്മണാ ശിരോഗതേന വൈകൃതം, പിത്തേന പുനഃ പ്രാകൃതം പലിതമ്; അന്യഥാ പിത്തോഷ്മണോരഭേദാത് പുനരുക്തിദോഷഃ സ്യാത്; പഞ്ജികാകാരസ്തു “ശരീരോഷ്മാ പാവകഃ, പിത്തം തദാശ്രയഃ, ഏതൌ പിത്തപാവകാവേകീഭൂയ കേശാന് പചതഃ; ഏതേന കേവലോഷ്മകൃതസ്യ വൈകൃതസ്യാദോഷജപ്രസങ്ഗോ നിരാകൃതഃ” ഇതി മന്യതേ||൩൭||
Adhikarana 30 (38) · Śloka 38
ദാഹജ്വരരുജാവന്തസ്താമ്രാഃ സ്ഫോടാഃ സപീതകാഃ |
ഗാത്രേഷു വദനേ ചാന്തര്വിജ്ഞേയാസ്താ മസൂരികാഃ ||൩൮||
View original
दाहज्वररुजावन्तस्ताम्राः स्फोटाः सपीतकाः |
गात्रेषु वदने चान्तर्विज्ञेयास्ता मसूरिकाः ||३८||
ദാഹേത്യാദി| താമ്രത്വേന ശോണിതാനുബന്ധോऽപ്യേഷാം; തഥാഹി തന്ത്രാന്തരം- “പിത്തം ശോണിതസംസൃഷ്ടം യദാ ദൂഷയതി ത്വചമ്| തദാ കരോതി പിഡകാഃ സര്വഗാത്രേഷു ദേഹിനഃ|| മസൂരമുദ്ഗമാഷാണാം തുല്യാഃ കോലോപമാ അപി| മസൂരികാസ്തു വിജ്ഞേയാഃ പിഡകാ രക്തപിത്തജാഃ”- ഇതി| ഏതാസാം ‘ശീതലികാ’ ഇതി ലോകാശ്രയാ സഞ്ജ്ഞാ||൩൮||
Adhikarana 31 (39) · Śloka 39
ശാല്മലീകണ്ടകപ്രഖ്യാഃ കഫമാരുതശോണിതൈഃ |
ജായന്തേ പിഡകാ യൂനാം വക്ത്രേ യാ മുഖദൂഷികാഃ ||൩൯||
View original
शाल्मलीकण्टकप्रख्याः कफमारुतशोणितैः |
जायन्ते पिडका यूनां वक्त्रे या मुखदूषिकाः ||३९||
ശാല്മലീത്യാദി| ശാല്മലീകണ്ടകപ്രഖ്യാഃ ശാല്മലീകണ്ടകസദൃശാഃ| യൂനാം തരുണാനാമ്||൩൯||
Adhikarana 32 (40) · Śloka 40
കണ്ടകൈരാചിതം വൃത്തം കണ്ഡൂമത് പാണ്ഡുമണ്ഡലമ് |
പദ്മിനീകണ്ടകപ്രഖ്യൈസ്തദാഖ്യം കഫവാതജമ് ||൪൦||
View original
कण्टकैराचितं वृत्तं कण्डूमत् पाण्डुमण्डलम् |
पद्मिनीकण्टकप्रख्यैस्तदाख्यं कफवातजम् ||४०||
കണ്ടകൈരിത്യാദി| പദ്മിനീകണ്ടകപ്രഖ്യൈഃ പദ്മിനീകണ്ടകസദൃശൈഃ| ആചിതം വ്യാപ്തമ്| തദാഖ്യം പദ്മിനീകണ്ടകാഖ്യമ്||൪൦||
Adhikarana 33 (41) · Śloka 41
നീരുജം സമമുത്സന്നം മണ്ഡലം കഫരക്തജമ് |
സഹജം രക്തമീഷച്ച ശ്ലക്ഷ്ണം ജതുമണിം വിദുഃ ||൪൧||
View original
नीरुजं सममुत्सन्नं मण्डलं कफरक्तजम् |
सहजं रक्तमीषच्च श्लक्ष्णं जतुमणिं विदुः ||४१||
നീരുജമിത്യാദി| സമം സൂക്ഷ്മമ്| ഉത്സന്നമുന്നതമ്| സഹജം ജന്മബലപ്രവൃത്തമ്| ശ്ലക്ഷ്ണമകര്കശമ്| ജതുമണിഃ ‘ജദുല’ ഇതി ലോകാശ്രയാ തത്സഞ്ജ്ഞാ||൪൧||
Adhikarana 34 (42) · Śloka 42
അവേദനം സ്ഥിരം ചൈവ യസ്യ ഗാത്രേഷു ദൃശ്യതേ |
മാഷവത്കൃഷ്ണമുത്സന്നമനിലാന്മഷകം വദേത് ||൪൨||
View original
अवेदनं स्थिरं चैव यस्य गात्रेषु दृश्यते |
माषवत्कृष्णमुत्सन्नमनिलान्मषकं वदेत् ||४२||
അവേദനമിത്യാദി| സ്ഥിരം കഠിനമ്||൪൨||
Adhikarana 35 (43) · Śloka 43
കൃഷ്ണാനി തിലമാത്രാണി നീരുജാനി സമാനി ച |
വാതപിത്തകഫോച്ഛോഷാത്താന് വിദ്യാത്തിലകാലകാന് ||൪൩||
View original
कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि समानि च |
वातपित्तकफोच्छोषात्तान् विद्यात्तिलकालकान् ||४३||
കൃഷ്ണാനീത്യാദി| വാതപിത്തകഫോച്ഛോഷാദിതി വാതപിത്താഭ്യാം കഫസ്യ ശോഷാദിത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു “വാതപിത്താസൃഗുച്ഛോഷാത്” ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- വാതപിത്താഭ്യാം രക്തസ്യ ശോഷാദിത്യര്ഥഃ; അത ഏവ തിലകാലകേ കാര്ഷ്ണ്യമ്| ‘വാതപിത്തകഫോദ്രേകാത്’ ഇതി ക്വചിത് പാഠഃ, തസ്മിന് പാഠേ കഫോദ്രേകലക്ഷണം തിലകാലകേ നാസ്തി||൪൩||
Adhikarana 36 (44) · Śloka 44
മണ്ഡലം മഹദല്പം വാ ശ്യാമം വാ യദി വാ സിതമ് |
സഹജം നീരുജം ഗാത്രേ ന്യച്ഛമിത്യഭിധീയതേ ||൪൪||
View original
मण्डलं महदल्पं वा श्यामं वा यदि वा सितम् |
सहजं नीरुजं गात्रे न्यच्छमित्यभिधीयते ||४४||
മണ്ഡലമിത്യാദി| സഹജം ജന്മബലപ്രവൃത്തമ്| ന്യച്ഛം ലോകാ ലാഞ്ഛനമിതി വദന്തി; പിത്തരക്താന്വിതോ വായുരസ്യ കാരണമ്||൪൪||
Adhikarana 37 (45) · Śloka 45
സമുത്ഥാനനിദാനാഭ്യാം ചര്മകീലം പ്രകീര്തിതമ് |൪൫|
View original
समुत्थाननिदानाभ्यां चर्मकीलं प्रकीर्तितम् |४५|
സമുത്ഥാനേത്യാദി| സമുത്ഥാനം സമ്പ്രാപ്തിഃ, നിദാനം ഹേതുലക്ഷണനിര്ദേശഃ| ഗയീ തു സമുത്ഥാനനിദാനാഭ്യാമിത്യാദി ചര്മകീലപ്രതിപാദകം വാക്യമേവ ന പഠതി|൪൫|-
Adhikarana 38 (45-46) · Śloka 47
ക്രോധായാസപ്രകുപിതോ വായുഃ പിത്തേന സംയുതഃ ||൪൫||
സഹസാ മുഖമാഗത്യ മണ്ഡലം വിസൃജത്യതഃ |
നീരുജം തനുകം ശ്യാവം മുഖേ വ്യങ്ഗം തമാദിശേത് ||൪൬||
കൃഷ്ണമേവങ്ഗുണം ഗാത്രേ മുഖേ വാ നീലികാം വിദുഃ |൪൭|
View original
क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः ||४५||
सहसा मुखमागत्य मण्डलं विसृजत्यतः |
नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गं तमादिशेत् ||४६||
कृष्णमेवङ्गुणं गात्रे मुखे वा नीलिकां विदुः |४७|
ക്രോധേത്യാദി| “വ്യങ്ഗമേവ സ്ഥാനാന്തരേണ വര്ണാന്തരേണ ച നീലികാ” ഇത്യന്യേ||൪൫-൪൬||-
Adhikarana 39 (47-49) · Śloka 50
മര്ദനാത് പീഡനാച്ചാതി തഥൈവാപ്യഭിഘാതതഃ |
മേഢ്രചര്മ യദാ വായുര്ഭജതേ സര്വതശ്ചരഃ ||൪൭||
തദാ വാതോപസൃഷ്ടം തു ചര്മ പ്രതിനിവര്തതേ |
മണേരധസ്താത് കോശശ്ച ഗ്രന്ഥിരൂപേണ ലമ്ബതേ ||൪൮||
സവേദനഃ സദാഹശ്ച പാകം ച വ്രജതി ക്വചിത് |
മാരുതാഗന്തുസമ്ഭൂതാം വിദ്യാത്താം പരിവര്തികാമ് ||൪൯||
സകണ്ഡൂഃ കഠിനാ ചാപി സൈവ ശ്ലേഷ്മസമുത്ഥിതാ |൫൦|
View original
मर्दनात् पीडनाच्चाति तथैवाप्यभिघाततः |
मेढ्रचर्म यदा वायुर्भजते सर्वतश्चरः ||४७||
तदा वातोपसृष्टं तु चर्म प्रतिनिवर्तते |
मणेरधस्तात् कोशश्च ग्रन्थिरूपेण लम्बते ||४८||
सवेदनः सदाहश्च पाकं च व्रजति क्वचित् |
मारुतागन्तुसम्भूतां विद्यात्तां परिवर्तिकाम् ||४९||
सकण्डूः कठिना चापि सैव श्लेष्मसमुत्थिता |५०|
മര്ദനാദിത്യാദി| അതീതി മര്ദനപീഡനാഭ്യാം പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; സമ്യക്കൃതൌ ഹി മര്ദനപീഡനൌ വായുപ്രശാന്തികരാവേവ ഭവതഃ| ഭജതേ ആശ്രയതി| സര്വതശ്ചരോ വായുര്വ്യാനഃ| ചര്മ പ്രതിനിവര്തത ഇതി മണിം വിഹായ സര്വതോ വ്യാഘുടതീത്യര്ഥഃ| കോശഃ ചര്മകോശഃ| സൈവ പരിവര്തികേത്യര്ഥഃ||൪൭-൪൯||-
Adhikarana 40 (50-51) · Śloka 52
അല്പീയഃഖാം യദാ ഹര്ഷാദ്ബാലാം ഗച്ഛേത് സ്ത്രിയം നരഃ ||൫൦||
ഹസ്താഭിഘാതാദഥവാ ചര്മണ്യുദ്വര്തിതേ ബലാത് |
മര്ദനാത്പീഡനാദ്വാऽപി ശുക്രവേഗവിഘാതതഃ ||൫൧||
യസ്യാവപാട്യതേ ചര്മ താം വിദ്യാദവപാടികാമ് |൫൨|
View original
अल्पीयःखां यदा हर्षाद्बालां गच्छेत् स्त्रियं नरः ||५०||
हस्ताभिघातादथवा चर्मण्युद्वर्तिते बलात् |
मर्दनात्पीडनाद्वाऽपि शुक्रवेगविघाततः ||५१||
यस्यावपाट्यते चर्म तां विद्यादवपाटिकाम् |५२|
അല്പീയഃഖാമിത്യാദി| അല്പീയഃഖാമ് അല്പതരയോനിദ്വാരാമ്| ചര്മണ്യുദ്വര്തിതേ ഉത്താനീഭൂയ വ്യാഘുടിതേ| യസ്യ ചര്മ മര്ദനാദിഭിരവപാട്യതേ വിദീര്യതേ തസ്യ താമവപാടികാം വിദ്യാദിത്യര്ഥഃ| ചര്മ കര്തൃ| ഉദ്വര്തതേ നിശ്ചിതമൂര്ധ്വം പ്രവര്തത ഇത്യന്യേ||൫൦-൫൧||-
Adhikarana 41 (52-54) · Śloka 54
വാതോപസൃഷ്ടമേവം തു ചര്മ സംശ്രയതേ മണിമ് ||൫൨||
മണിശ്ചര്മോപനദ്ധസ്തു മൂത്രസ്രോതോ രുണദ്ധി ച |
നിരുദ്ധപ്രകശേ തസ്മിന്മന്ദധാരമവേദനമ് ||൫൩||
മൂത്രം പ്രവര്തതേ ജന്തോര്മണിര്ന ച വിദീര്യതേ |
നിരുദ്ധപ്രകശം വിദ്യാദ്ദുരൂഢാം ചാവപാടികാമ് ||൫൪||
View original
वातोपसृष्टमेवं तु चर्म संश्रयते मणिम् ||५२||
मणिश्चर्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतो रुणद्धि च |
निरुद्धप्रकशे तस्मिन्मन्दधारमवेदनम् ||५३||
मूत्रं प्रवर्तते जन्तोर्मणिर्न च विदीर्यते |
निरुद्धप्रकशं विद्याद्दुरूढां चावपाटिकाम् ||५४||
വാതോപസൃഷ്ടമിത്യാദി| ഏവമിതി മര്ദനപീഡനാഭിഘാതാദിനേത്യര്ഥഃ| സംശ്രയതേ സമഗ്രം ശ്രയതേ| ദുരൂഢാം ചാവപാടികാമിതി അവപാടികാऽപി ദുരൂഢാ നിരുദ്ധപ്രകാശാഖ്യാം ലഭതേ||൫൨-൫൪||
Adhikarana 42 (55-56) · Śloka 56
വേഗസന്ധാരണാദ്വായുര്വിഹതോ ഗുദമാശ്രിതഃ |
നിരുണദ്ധി മഹത്സ്രോതഃ സൂക്ഷ്മദ്വാരം കരോതി ച ||൫൫||
മാര്ഗസ്യ സൌക്ഷ്മ്യാത് കൃച്ഛ്രേണ പുരീഷം തസ്യ ഗച്ഛതി |
സന്നിരുദ്ധഗുദം വ്യാധിമേനം വിദ്യാത് സുദുസ്തരമ് ||൫൬||
View original
वेगसन्धारणाद्वायुर्विहतो गुदमाश्रितः |
निरुणद्धि महत्स्रोतः सूक्ष्मद्वारं करोति च ||५५||
मार्गस्य सौक्ष्म्यात् कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति |
सन्निरुद्धगुदं व्याधिमेनं विद्यात् सुदुस्तरम् ||५६||
വേഗസന്ധാരണാദിത്യാദി| വിഹതോ നിരുദ്ധഗതിഃ| മഹത്സ്രോതോ ഗുദമ്||൫൫-൫൬||
Adhikarana 43 (57-58) · Śloka 58
ശകൃന്മൂത്രസമായുക്തേऽധൌതേऽപാനേ ശിശോര്ഭവേത് |
സ്വിന്നസ്യാസ്നാപ്യമാനസ്യ കണ്ഡൂ രക്തകഫോദ്ഭവാ ||൫൭||
കണ്ഡൂയനാത്തതഃ ക്ഷിപ്രം സ്ഫോടാഃ സ്രാവശ്ച ജായതേ |
ഏകീഭൂതം വ്രണൈര്ഘോരം തം വിദ്യാദഹിപൂതനമ് ||൫൮||
View original
शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् |
स्विन्नस्यास्नाप्यमानस्य कण्डू रक्तकफोद्भवा ||५७||
कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटाः स्रावश्च जायते |
एकीभूतं व्रणैर्घोरं तं विद्यादहिपूतनम् ||५८||
ശകൃദിത്യാദി| ശകൃന്മൂത്രസമായുക്തേऽപാനേ ഗുദേ, അധൌതേ അക്രിയമാണശൌചേ, ശിശോ രക്തകഫോദ്ഭവാ കണ്ഡൂര്ഭവേദിതി സമ്ബന്ധഃ| കഥമ്ഭൂതസ്യ? സ്വിന്നസ്യ അസ്നാപ്യമാനസ്യ ച| ഏകീഭൂതമപാനം വ്രണൈഃ ‘സഹ’ ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്| അഹിപൂതനം കഫരക്തജം ജ്ഞേയമ്||൫൭-൫൮||
Adhikarana 44 (59-60) · Śloka 60
സ്നാനോത്സാദനഹീനസ്യ മലോ വൃഷണസംശ്രിതഃ |
യദാ പ്രക്ലിദ്യതേ സ്വേദാത് കണ്ഡൂം സഞ്ജനയേത്തദാ ||൫൯||
തത്ര കണ്ഡൂയനാത് ക്ഷിപ്രം സ്ഫോടാഃ സ്രാവശ്ച ജായതേ |
പ്രാഹുര്വൃഷണകച്ഛൂം താം ശ്ലേഷ്മരക്തപ്രകോപജാമ് ||൬൦||
View original
स्नानोत्सादनहीनस्य मलो वृषणसंश्रितः |
यदा प्रक्लिद्यते स्वेदात् कण्डूं सञ्जनयेत्तदा ||५९||
तत्र कण्डूयनात् क्षिप्रं स्फोटाः स्रावश्च जायते |
प्राहुर्वृषणकच्छूं तां श्लेष्मरक्तप्रकोपजाम् ||६०||
സ്നാനോത്സാദനേത്യാദി| ഉത്സാദനമ് ഉദ്വര്തനമ്||൫൯-൬൦||
Adhikarana 45 (61) · Śloka 61
പ്രവാഹണാതിസാരാഭ്യാം നിര്ഗച്ഛതി ഗുദം ബഹിഃ |
രൂക്ഷദുര്ബലദേഹസ്യ തം ഗുദഭ്രംശമാദിശേത് ||൬൧||
View original
प्रवाहणातिसाराभ्यां निर्गच्छति गुदं बहिः |
रूक्षदुर्बलदेहस्य तं गुदभ्रंशमादिशेत् ||६१||
പ്രവാഹണേത്യാദി| പ്രവാഹണം പ്രകര്ഷേണ നിര്വാഹണമ്| അയം വാതകോപജഃ||൬൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 13
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ ക്ഷുദ്രരോഗനിദാനം നാമ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ ||൧൩||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने क्षुद्ररोगनिदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ||१३||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിദാനസ്ഥാനേ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ||൧൩||