13. kṣudrarōganidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ ക്ഷുദ്രരോഗാണാം നിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

സമാസേന ചതുശ്ചത്വാരിംശത് ക്ഷുദ്രരോഗാ ഭവന്തി | തദ്യഥാ,- അജഗല്ലികാ, യവപ്രഖ്യാ, അന്ധാലജീ, വിവൃതാ, കച്ഛപികാ, വല്മീകം, ഇന്ദ്രവൃദ്ധാ , പനസികാ, പാഷാണഗര്ദഭഃ, ജാലഗര്ദഭഃ, കക്ഷാ , വിസ്ഫോടകഃ, അഗ്നിരോഹിണീ, ചിപ്പം, കുനഖഃ, അനുശയീ, വിദാരികാ ശര്കരാര്ബുദം, പാമാ, വിചര്ചികാ, രകസാ, പാദദാരികാ, കദരം, അലസേന്ദ്രലുപ്തൌ , ദാരുണകഃ, അരുംഷികാ, പലിതം, മസൂരികാ, യൌവനപിഡകാ, പദ്മിനീകണ്ടകഃ, ജതുമണിഃ, മശകഃ, ചര്മകീലഃ , തിലകാലകഃ, ന്യച്ഛം, വ്യങ്ഗഃ, പരിവര്തികാ, അവപാടികാ, നിരുദ്ധപ്രകശഃ സന്നിരുദ്ധഗുദഃ, അഹിപൂതനം, വൃഷണകച്ഛ്രഃ, ഗുദഭ്രംശശ്ചേതി ||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

സ്നിഗ്ധാ സവര്ണാ ഗ്രഥിതാ നീരുജാ മുദ്ഗസന്നിഭാ | കഫവാതോത്ഥിതാ ജ്ഞേയാ ബാലാനാമജഗല്ലികാ ||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

യവാകാരാ സുകഠിനാ ഗ്രഥിതാ മാംസസംശ്രിതാ | പിഡകാ ശ്ലേഷ്മവാതാഭ്യാം യവപ്രഖ്യേതി സോച്യതേ ||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ഘനാമവക്ത്രാം പിഡകാമുന്നതാം പരിമണ്ഡലാമ് | അന്ധാലജീമല്പപൂയാം താം വിദ്യാത് കഫവാതജാമ് ||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

വിവൃതാസ്യാം മഹാദാഹാം പക്വോദുമ്ബരസന്നിഭാമ് | വിവൃതാമിതി താം വിദ്യാത് പിത്തോത്ഥാം പരിമണ്ഡലാമ് ||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ഗ്രഥിതാഃ പഞ്ച വാ ഷഡ്വാ ദാരുണാഃ കച്ഛപോന്നതാഃ | കഫാനിലാഭ്യാം പിഡകാ ജ്ഞേയാ കച്ഛപികാ ബുധൈഃ ||൮||

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

പാണിപാദതലേ സന്ധൌ ഗ്രീവായാമൂര്ധ്വജത്രുണി | ഗ്രന്ഥിര്വല്മീകവദ്യസ്തു ശനൈഃ സമുപചീയതേ ||൯|| തോദക്ലേദപരീദാഹകണ്ഡൂമദ്ഭിര്മുഖൈര്വൃതഃ | വ്യാധിര്വല്മീക ഇത്യേഷ കഫപിത്താനിലോദ്ഭവഃ ||൧൦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 12

പദ്മപുഷ്കരവന്മധ്യേ പിഡകാഭിഃ സമാചിതാമ് | ഇന്ദ്രവൃദ്ധാം തു താം വിദ്യാദ്വാതപിത്തോത്ഥിതാം ഭിഷക് ||൧൧|| മണ്ഡലം വൃത്തമുത്സന്നം സരക്തം പിഡകാചിതമ് | രുജാകരീം ഗദര്ഭികാം താം വിദ്യാദ്വാതപിത്തജാമ് |൧൨|

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

കര്ണൌ പരി സമന്താദ്വാ പൃഷ്ഠേ വാ പിഡകോഗ്രരുക് | ശാലൂകവത്പനസികാം താം വിദ്യാച്ഛ്ലേഷ്മവാതജാമ് ||൧൨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ഹനുസന്ധൌ സമുദ്ഭൂതം ശോഫമല്പരുജം സ്ഥിരമ് | പാഷാണഗര്ദഭം വിദ്യാദ്ബലാസപവനാത്മകമ് ||൧൩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

വിസര്പവത് സര്പതി യോ ദാഹജ്വരകരസ്തനുഃ | അപാകഃ ശ്വയഥുഃ പിത്താത് സ ജ്ഞേയോ ജാലഗര്ദഭഃ ||൧൪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

പിഡികാമുത്തമാങ്ഗസ്ഥാം വൃത്താമുഗ്രരുജാജ്വരാമ് | സര്വാത്മകാം സര്വലിങ്ഗാം ജാനീയാദിരിവേല്ലികാമ് ||൧൫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ബാഹുപാര്ശ്വാംസകക്ഷാസു കൃഷ്ണസ്ഫോടാം സവേദനാമ് | പിത്തപ്രകോപസമ്ഭൂതാം കക്ഷാമിതി വിനിര്ദിശേത് ||൧൬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ഏകാമേവംവിധാം ദൃഷ്ട്വാ പിടികാം സ്ഫോടസന്നിഭാമ് | ത്വഗ്ഗതാം പിത്തകോപേന ഗന്ധനാമാം പ്രചക്ഷതേ ||൧൭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

അഗ്നിദഗ്ധനിഭാഃ സ്ഫോടാഃ സജ്വരാഃ പിത്തരക്തതഃ | ക്വചിത് സര്വത്ര വാ ദേഹേ സ്മൃതാ വിസ്ഫോടകാ ഇതി ||൧൮||

Adhikarana 17 (19-20) · Śloka 20

കക്ഷാഭാഗേഷു യേ സ്ഫോടാ ജായന്തേ മാംസദാരു(ര)ണാഃ | അന്തര്ദാഹജ്വരകരാ ദീപ്തപാവകസന്നിഭാഃ ||൧൯|| സപ്താഹാദ്വാ ദശാഹാദ്വാ പക്ഷാദ്വാ ന്ഘന്തി മാനവമ് | താമഗ്നിരോഹിണീം വിദ്യാദസാധ്യാം സന്നിപാതതഃ ||൨൦||

Adhikarana 18 (20-22) · Śloka 23

നഖമാംസമധിഷ്ഠായ പിത്തം വാതശ്ച വേദനാമ് | കരോതി ദാഹപാകൌ ച തം വ്യാധിം ചിപ്പമാദിശേത് ||൨൧|| തദേവാക്ഷതരോഗാഖ്യം തഥോപനഖമിത്യപി | അഭിഘാതാത് പ്രദുഷ്ടോ യോ നഖോ രൂക്ഷോऽസിതഃ ഖരഃ ||൨൨|| ഭവേത്തം കുനഖം വിദ്യാത് കുലീനമിതി സഞ്ജ്ഞിതമ് |൨൩|

Adhikarana 19 (23) · Śloka 24

ഗമ്ഭീരാമല്പസംരമ്ഭാം സവര്ണാമുപരിസ്ഥിതാമ് ||൨൩|| കഫാദന്തഃപ്രപാകാം താം വിദ്യാദനുശയീം ഭിഷക് |൨൪|

Adhikarana 20 (24) · Śloka 25

വിദാരീകന്ദവദ്വൃത്താം കക്ഷാവങ്ക്ഷണസന്ധിഷു ||൨൪|| രക്താം വിദാരികാം വിദ്യാത് സര്വജാം സര്വലക്ഷണാമ് |൨൫|

Adhikarana 21 (25-27) · Śloka 28

പ്രാപ്യ മാംസസിരാസ്നായു ശ്ലേഷ്മാ മേദസ്തഥാऽനിലഃ ||൨൫|| ഗ്രന്ഥിം കുര്വന്തി ഭിന്നോऽസൌ മധുസര്പിര്വസാനിഭമ് | സ്രവത്യാസ്രാവമത്യര്ഥം തത്ര വൃദ്ധിം ഗതോऽനിലഃ ||൨൬|| മാംസം വിശോഷ്യ ഗ്രഥിതാം ശര്കരാം ജനയേത് പുനഃ | ദുര്ഗന്ധം ക്ലിന്നമത്യര്ഥം നാനാവര്ണം തതഃ സിരാഃ ||൨൭|| സ്രവന്തി സഹസാ രക്തം തദ്വിദ്യാച്ഛര്കരാര്ബുദമ് |൨൮|

Adhikarana 22 (28) · Śloka 28

പാമാവിചര്ച്യൌ കുഷ്ഠേഷു രകസാ ച പ്രകീര്തിതാ ||൨൮||

Adhikarana 23 (29) · Śloka 29

പരിക്രമണശീലസ്യ വായുരത്യര്ഥരൂക്ഷയോഃ | പാദയോഃ കുരുതേ ദാരീം സരുജാം തലസംശ്രിതഃ ||൨൯||

Adhikarana 24 (30-31) · Śloka 31

ശര്കരോന്മഥിതേ പാദേ ക്ഷതേ വാ കണ്ടകാദിഭിഃ | മേദോരക്താനുഗൈശ്ചൈവ ദോഷൈര്വാ ജായതേ നൃണാമ് ||൩൦|| സകീലകഠിനോ ഗ്രന്ഥിര്നിമ്നമധ്യോന്നതോऽപി വാ | കോലമാത്രഃ സരുക് സ്രാവീ ജായതേ കദരസ്തു സഃ ||൩൧||

Adhikarana 25 (32) · Śloka 32

ക്ലിന്നാങ്ഗുല്യന്തരൌ പാദൌ കണ്ഡൂദാഹരുഗന്വിതൌ | ദുഷ്ടകര്ദമസംസ്പര്ശാദലസം തം വിനിര്ദിശേത് ||൩൨||

Adhikarana 26 (33-34) · Śloka 34

രോമകൂപാനുഗം പിത്തം വാതേന സഹ മൂര്ച്ഛിതമ് | പ്രച്യാവയതി രോമാണി തതഃ ശ്ലേഷ്മാ സശോണിതഃ ||൩൩|| രുണദ്ധി രോമകൂപാംസ്തു തതോऽന്യേഷാമസമ്ഭവഃ | തദിന്ദ്രലുപ്തം ഖാലിത്യം രുജ്യേതി ച വിഭാവ്യതേ ||൩൪||

Adhikarana 27 (35) · Śloka 35

ദാരുണാ കണ്ഡുരാ രൂക്ഷാ കേശഭൂമിഃ പ്രപാട്യതേ | കഫവാതപ്രകോപേണ വിദ്യാദ്ദാരുണകം തു തമ് ||൩൫||

Adhikarana 28 (36) · Śloka 36

അരൂംഷി ബഹുവക്ത്രാണി ബഹുക്ലേദീനി മൂര്ധനി | കഫാസൃക്കൃമികോപേന നൃണാം വിദ്യാദരുംഷികാമ് ||൩൬||

Adhikarana 29 (37) · Śloka 37

ക്രോധശോകശ്രമകൃതഃ ശരീരോഷ്മാ ശിരോഗതഃ | പിത്തം ച കേശാന് പചതി പലിതം തേന ജായതേ ||൩൭||

Adhikarana 30 (38) · Śloka 38

ദാഹജ്വരരുജാവന്തസ്താമ്രാഃ സ്ഫോടാഃ സപീതകാഃ | ഗാത്രേഷു വദനേ ചാന്തര്വിജ്ഞേയാസ്താ മസൂരികാഃ ||൩൮||

Adhikarana 31 (39) · Śloka 39

ശാല്മലീകണ്ടകപ്രഖ്യാഃ കഫമാരുതശോണിതൈഃ | ജായന്തേ പിഡകാ യൂനാം വക്ത്രേ യാ മുഖദൂഷികാഃ ||൩൯||

Adhikarana 32 (40) · Śloka 40

കണ്ടകൈരാചിതം വൃത്തം കണ്ഡൂമത് പാണ്ഡുമണ്ഡലമ് | പദ്മിനീകണ്ടകപ്രഖ്യൈസ്തദാഖ്യം കഫവാതജമ് ||൪൦||

Adhikarana 33 (41) · Śloka 41

നീരുജം സമമുത്സന്നം മണ്ഡലം കഫരക്തജമ് | സഹജം രക്തമീഷച്ച ശ്ലക്ഷ്ണം ജതുമണിം വിദുഃ ||൪൧||

Adhikarana 34 (42) · Śloka 42

അവേദനം സ്ഥിരം ചൈവ യസ്യ ഗാത്രേഷു ദൃശ്യതേ | മാഷവത്കൃഷ്ണമുത്സന്നമനിലാന്മഷകം വദേത് ||൪൨||

Adhikarana 35 (43) · Śloka 43

കൃഷ്ണാനി തിലമാത്രാണി നീരുജാനി സമാനി ച | വാതപിത്തകഫോച്ഛോഷാത്താന് വിദ്യാത്തിലകാലകാന് ||൪൩||

Adhikarana 36 (44) · Śloka 44

മണ്ഡലം മഹദല്പം വാ ശ്യാമം വാ യദി വാ സിതമ് | സഹജം നീരുജം ഗാത്രേ ന്യച്ഛമിത്യഭിധീയതേ ||൪൪||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

സമുത്ഥാനനിദാനാഭ്യാം ചര്മകീലം പ്രകീര്തിതമ് |൪൫|

Adhikarana 38 (45-46) · Śloka 47

ക്രോധായാസപ്രകുപിതോ വായുഃ പിത്തേന സംയുതഃ ||൪൫|| സഹസാ മുഖമാഗത്യ മണ്ഡലം വിസൃജത്യതഃ | നീരുജം തനുകം ശ്യാവം മുഖേ വ്യങ്ഗം തമാദിശേത് ||൪൬|| കൃഷ്ണമേവങ്ഗുണം ഗാത്രേ മുഖേ വാ നീലികാം വിദുഃ |൪൭|

Adhikarana 39 (47-49) · Śloka 50

മര്ദനാത് പീഡനാച്ചാതി തഥൈവാപ്യഭിഘാതതഃ | മേഢ്രചര്മ യദാ വായുര്ഭജതേ സര്വതശ്ചരഃ ||൪൭|| തദാ വാതോപസൃഷ്ടം തു ചര്മ പ്രതിനിവര്തതേ | മണേരധസ്താത് കോശശ്ച ഗ്രന്ഥിരൂപേണ ലമ്ബതേ ||൪൮|| സവേദനഃ സദാഹശ്ച പാകം ച വ്രജതി ക്വചിത് | മാരുതാഗന്തുസമ്ഭൂതാം വിദ്യാത്താം പരിവര്തികാമ് ||൪൯|| സകണ്ഡൂഃ കഠിനാ ചാപി സൈവ ശ്ലേഷ്മസമുത്ഥിതാ |൫൦|

Adhikarana 40 (50-51) · Śloka 52

അല്പീയഃഖാം യദാ ഹര്ഷാദ്ബാലാം ഗച്ഛേത് സ്ത്രിയം നരഃ ||൫൦|| ഹസ്താഭിഘാതാദഥവാ ചര്മണ്യുദ്വര്തിതേ ബലാത് | മര്ദനാത്പീഡനാദ്വാऽപി ശുക്രവേഗവിഘാതതഃ ||൫൧|| യസ്യാവപാട്യതേ ചര്മ താം വിദ്യാദവപാടികാമ് |൫൨|

Adhikarana 41 (52-54) · Śloka 54

വാതോപസൃഷ്ടമേവം തു ചര്മ സംശ്രയതേ മണിമ് ||൫൨|| മണിശ്ചര്മോപനദ്ധസ്തു മൂത്രസ്രോതോ രുണദ്ധി ച | നിരുദ്ധപ്രകശേ തസ്മിന്മന്ദധാരമവേദനമ് ||൫൩|| മൂത്രം പ്രവര്തതേ ജന്തോര്മണിര്ന ച വിദീര്യതേ | നിരുദ്ധപ്രകശം വിദ്യാദ്ദുരൂഢാം ചാവപാടികാമ് ||൫൪||

Adhikarana 42 (55-56) · Śloka 56

വേഗസന്ധാരണാദ്വായുര്വിഹതോ ഗുദമാശ്രിതഃ | നിരുണദ്ധി മഹത്സ്രോതഃ സൂക്ഷ്മദ്വാരം കരോതി ച ||൫൫|| മാര്ഗസ്യ സൌക്ഷ്മ്യാത് കൃച്ഛ്രേണ പുരീഷം തസ്യ ഗച്ഛതി | സന്നിരുദ്ധഗുദം വ്യാധിമേനം വിദ്യാത് സുദുസ്തരമ് ||൫൬||

Adhikarana 43 (57-58) · Śloka 58

ശകൃന്മൂത്രസമായുക്തേऽധൌതേऽപാനേ ശിശോര്ഭവേത് | സ്വിന്നസ്യാസ്നാപ്യമാനസ്യ കണ്ഡൂ രക്തകഫോദ്ഭവാ ||൫൭|| കണ്ഡൂയനാത്തതഃ ക്ഷിപ്രം സ്ഫോടാഃ സ്രാവശ്ച ജായതേ | ഏകീഭൂതം വ്രണൈര്ഘോരം തം വിദ്യാദഹിപൂതനമ് ||൫൮||

Adhikarana 44 (59-60) · Śloka 60

സ്നാനോത്സാദനഹീനസ്യ മലോ വൃഷണസംശ്രിതഃ | യദാ പ്രക്ലിദ്യതേ സ്വേദാത് കണ്ഡൂം സഞ്ജനയേത്തദാ ||൫൯|| തത്ര കണ്ഡൂയനാത് ക്ഷിപ്രം സ്ഫോടാഃ സ്രാവശ്ച ജായതേ | പ്രാഹുര്വൃഷണകച്ഛൂം താം ശ്ലേഷ്മരക്തപ്രകോപജാമ് ||൬൦||

Adhikarana 45 (61) · Śloka 61

പ്രവാഹണാതിസാരാഭ്യാം നിര്ഗച്ഛതി ഗുദം ബഹിഃ | രൂക്ഷദുര്ബലദേഹസ്യ തം ഗുദഭ്രംശമാദിശേത് ||൬൧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 13

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ ക്ഷുദ്രരോഗനിദാനം നാമ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ ||൧൩||