Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః క్షుద్రరోగాణాం నిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः क्षुद्ररोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
అథాత ఇత్యాది| యద్యపి క్షుద్రరోగేషు రోహిణీవల్మీకాదయో మహావ్యాధయః సంతి, తథాఽపి క్షుద్రరోగాణాం బహుత్వాత్తైరేవ వ్యపదేశః; యథా బహుషు ఛత్రిషు గచ్ఛత్సు అచ్ఛత్రిష్వపి కేషుచిచ్ఛత్రిణో యాంతీతి వ్యపదేశః, తథాఽత్రాపీతి న దోషః| అన్యే తు క్షుద్రా లఘవస్తిలకాద్యపేక్షయా, అగ్నిరోహిణీవల్మీకాద్యపేక్షయా క్షుద్రాస్తీక్ష్ణాః ; అథవా పూర్వాచార్యప్రసిద్ధా నిర్హేతుకేయం సంజ్ఞా||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సమాసేన చతుశ్చత్వారింశత్ క్షుద్రరోగా భవంతి |
తద్యథా,- అజగల్లికా, యవప్రఖ్యా, అంధాలజీ, వివృతా, కచ్ఛపికా, వల్మీకం, ఇంద్రవృద్ధా , పనసికా, పాషాణగర్దభః, జాలగర్దభః, కక్షా , విస్ఫోటకః, అగ్నిరోహిణీ, చిప్పం, కునఖః, అనుశయీ, విదారికా శర్కరార్బుదం, పామా, విచర్చికా, రకసా, పాదదారికా, కదరం, అలసేంద్రలుప్తౌ , దారుణకః, అరుంషికా, పలితం, మసూరికా, యౌవనపిడకా, పద్మినీకంటకః, జతుమణిః, మశకః, చర్మకీలః , తిలకాలకః, న్యచ్ఛం, వ్యంగః, పరివర్తికా, అవపాటికా, నిరుద్ధప్రకశః సన్నిరుద్ధగుదః, అహిపూతనం, వృషణకచ్ఛ్రః, గుదభ్రంశశ్చేతి ||3||
View original
समासेन चतुश्चत्वारिंशत् क्षुद्ररोगा भवन्ति |
तद्यथा,- अजगल्लिका, यवप्रख्या, अन्धालजी, विवृता, कच्छपिका, वल्मीकं, इन्द्रवृद्धा , पनसिका, पाषाणगर्दभः, जालगर्दभः, कक्षा , विस्फोटकः, अग्निरोहिणी, चिप्पं, कुनखः, अनुशयी, विदारिका शर्करार्बुदं, पामा, विचर्चिका, रकसा, पाददारिका, कदरं, अलसेन्द्रलुप्तौ , दारुणकः, अरुंषिका, पलितं, मसूरिका, यौवनपिडका, पद्मिनीकण्टकः, जतुमणिः, मशकः, चर्मकीलः , तिलकालकः, न्यच्छं, व्यङ्गः, परिवर्तिका, अवपाटिका, निरुद्धप्रकशः सन्निरुद्धगुदः, अहिपूतनं, वृषणकच्छ्रः, गुदभ्रंशश्चेति ||३||
సంఖ్యామాహ- సమాసేనేత్యాది| సమాసేన సంక్షేపేణ, విస్తరేణ ప్రమాణం తు నాస్త్యేవ| శ్రీబ్రహ్మదేవస్తు గర్దభికేరివేల్లికాగంధపిడికానీలికానాం సంగ్రహణేనాష్టచత్వారింశదితి పఠతి| శ్రీజేజ్ఝటేన తు గర్దభికాదయశ్చత్వారో న పఠితాః| పూర్వవ్యాఖ్యాతారోఽపి సువీరనందివారాహాదయః సమానతంత్రాపాఠాత్ గర్దభికాదీనాం చతుర్ణాం పాఠం గర్హితం మన్యంతే| గయదాసాచాయస్తు సమానతంత్రాదర్శనేఽపి సర్వేష్వేవ పాఠేషు పాతాద్ గర్దభికాదీన్ పఠతి, పామాదీంశ్చ క్షుద్రత్వేఽపి చతురః కుష్ఠ ఏవ పఠతి||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
స్నిగ్ధా సవర్ణా గ్రథితా నీరుజా ముద్గసన్నిభా |
కఫవాతోత్థితా జ్ఞేయా బాలానామజగల్లికా ||4||
View original
स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभा |
कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिका ||४||
తేషాం ప్రత్యేకం లక్షణమాహ- స్నిగ్ధేత్యాది| “ప్రాయోగ్రహణమత్ర లుప్తనిర్దిష్టం ద్రష్టవ్యం, తేన క్వచిదబాలేష్వపి” ఇత్యేకే మన్యంతే||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
యవాకారా సుకఠినా గ్రథితా మాంససంశ్రితా |
పిడకా శ్లేష్మవాతాభ్యాం యవప్రఖ్యేతి సోచ్యతే ||5||
View original
यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांससंश्रिता |
पिडका श्लेष्मवाताभ्यां यवप्रख्येति सोच्यते ||५||
యవేత్యాది| యవాకారా స్థూలమధ్యనిమ్నాంతత్వేన ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ఘనామవక్త్రాం పిడకామున్నతాం పరిమండలాం |
అంధాలజీమల్పపూయాం తాం విద్యాత్ కఫవాతజాం ||6||
View original
घनामवक्त्रां पिडकामुन्नतां परिमण्डलाम् |
अन्धालजीमल्पपूयां तां विद्यात् कफवातजाम् ||६||
ఘనామిత్యాది| అవక్త్రామితి అల్పముఖీం| పరిమండలాం వర్తులామిత్యర్థః| అంధాలజీం స్నాయుప్రసృతాంతర్ముఖీం||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
వివృతాస్యాం మహాదాహాం పక్వోదుంబరసన్నిభాం |
వివృతామితి తాం విద్యాత్ పిత్తోత్థాం పరిమండలాం ||7||
View original
विवृतास्यां महादाहां पक्वोदुम्बरसन्निभाम् |
विवृतामिति तां विद्यात् पित्तोत्थां परिमण्डलाम् ||७||
వివృతాస్యామిత్యాది| వివృతాస్యామితి వ్యాత్తముఖీం||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
గ్రథితాః పంచ వా షడ్వా దారుణాః కచ్ఛపోన్నతాః |
కఫానిలాభ్యాం పిడకా జ్ఞేయా కచ్ఛపికా బుధైః ||8||
View original
ग्रथिताः पञ्च वा षड्वा दारुणाः कच्छपोन्नताः |
कफानिलाभ्यां पिडका ज्ञेया कच्छपिका बुधैः ||८||
దారుణాః కఠినాః||8||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
పాణిపాదతలే సంధౌ గ్రీవాయామూర్ధ్వజత్రుణి |
గ్రంథిర్వల్మీకవద్యస్తు శనైః సముపచీయతే ||9||
తోదక్లేదపరీదాహకండూమద్భిర్ముఖైర్వృతః |
వ్యాధిర్వల్మీక ఇత్యేష కఫపిత్తానిలోద్భవః ||10||
View original
पाणिपादतले सन्धौ ग्रीवायामूर्ध्वजत्रुणि |
ग्रन्थिर्वल्मीकवद्यस्तु शनैः समुपचीयते ||९||
तोदक्लेदपरीदाहकण्डूमद्भिर्मुखैर्वृतः |
व्याधिर्वल्मीक इत्येष कफपित्तानिलोद्भवः ||१०||
గ్రంథయ ఇత్యాది||9-10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 12
పద్మపుష్కరవన్మధ్యే పిడకాభిః సమాచితాం |
ఇంద్రవృద్ధాం తు తాం విద్యాద్వాతపిత్తోత్థితాం భిషక్ ||11||
మండలం వృత్తముత్సన్నం సరక్తం పిడకాచితం |
రుజాకరీం గదర్భికాం తాం విద్యాద్వాతపిత్తజాం |12|
View original
पद्मपुष्करवन्मध्ये पिडकाभिः समाचिताम् |
इन्द्रवृद्धां तु तां विद्याद्वातपित्तोत्थितां भिषक् ||११||
मण्डलं वृत्तमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम् |
रुजाकरीं गदर्भिकां तां विद्याद्वातपित्तजाम् |१२|
పద్మేత్యాది| పద్మపుష్కరం పద్మకర్ణికా| గయీ త్వత్ర గర్దభికాం పఠతి; యథా- “మండలాం వృత్తముత్సన్నాం సరక్తాం పిడకాచితాం| రుజాకరీం గర్దభికాం తాం విద్యాద్వాతపిత్తజాం”||11||-
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
కర్ణౌ పరి సమంతాద్వా పృష్ఠే వా పిడకోగ్రరుక్ |
శాలూకవత్పనసికాం తాం విద్యాచ్ఛ్లేష్మవాతజాం ||12||
View original
कर्णौ परि समन्ताद्वा पृष्ठे वा पिडकोग्ररुक् |
शालूकवत्पनसिकां तां विद्याच्छ्लेष्मवातजाम् ||१२||
కర్ణస్యాభ్యంతరే దేశే జాతా వాతకఫాత్మికా| సమంతత ఇతి వచనాత్ కర్ణాద్బహిరపీతి వ్యాచక్షతే, తన్న, సర్వేషు పాదేషు బహిరితి అప్రాప్తేః| న చ సమానతంత్రేషు బహిరితి లభ్యతే| తథాహి భోజః- “కఫవాతౌ ప్రకుపితౌ మాంసమాశ్రిత్య కర్ణయోః| సమంతతః పరిస్తబ్ధాం కురుతః పిడకాం స్థిరాం|| విషమాం దాహసంయుక్తాం విద్యాత్ పనసికాం తు తాం” ఇతి| భోజేఽస్యాం వాతకఫజాయాం దాహః పఠితః, స హి వికృతివిషమసమవాయారంభాదధిష్ఠానప్రభావాద్వాఽవగంతవ్యః||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
హనుసంధౌ సముద్భూతం శోఫమల్పరుజం స్థిరం |
పాషాణగర్దభం విద్యాద్బలాసపవనాత్మకం ||13||
View original
हनुसन्धौ समुद्भूतं शोफमल्परुजं स्थिरम् |
पाषाणगर्दभं विद्याद्बलासपवनात्मकम् ||१३||
హనుసంధిసముద్భూతమిత్యాదినా పాషాణగర్దభః| స్థిరకఠినపాషాణవత్ కాఠిన్యేన పాషాణగర్దభః||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
విసర్పవత్ సర్పతి యో దాహజ్వరకరస్తనుః |
అపాకః శ్వయథుః పిత్తాత్ స జ్ఞేయో జాలగర్దభః ||14||
View original
विसर्पवत् सर्पति यो दाहज्वरकरस्तनुः |
अपाकः श्वयथुः पित्तात् स ज्ञेयो जालगर्दभः ||१४||
విసర్పవత్ సర్పతి య ఇత్యాదినా జాలగర్దభః| అపాకవాన్ ఈషత్పాకవాన్, ఈషదర్థే నఞ్; పిత్తకృతత్వేనాత్యర్థం పాకాభావస్యాయుక్తత్వాదల్పపాక ఇత్యంగీక్రియతే| ప్రతనుస్తోకపాకపిడికాజాలాభత్వాజ్ జాలగర్దభః| పిత్తాదిత్యుద్భూతపిత్తాత్, పిత్తోత్కటైస్త్రిభిరేవ దోషైరన్యత్ర పఠ్యతే| తథాహి భోజః- “పిత్తోత్కటాస్త్రయో దోషా జనయంతి త్వగాశ్రితాః| శ్యావరక్తతనుశోథప్రపాకం బహువేదనం|| విసర్పిణం సదాహం చ తృష్ణాజ్వరసమన్వితం| విసర్పమాహుస్తం వ్యాధిమపరే జాలగర్దభం” ఇతి||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
పిడికాముత్తమాంగస్థాం వృత్తాముగ్రరుజాజ్వరాం |
సర్వాత్మకాం సర్వలింగాం జానీయాదిరివేల్లికాం ||15||
View original
पिडिकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामुग्ररुजाज्वराम् |
सर्वात्मकां सर्वलिङ्गां जानीयादिरिवेल्लिकाम् ||१५||
పిడకాముత్తమాంగస్థామిత్యాదినా ఇరివేల్లికా| సా చ సర్వజా సర్వదోషారబ్ధేత్యర్థః| సర్వేషాం వాతాదిదోషాణాం స్వభావకార్యాణాం లింగదర్శనం సన్నిపాతేన ప్రకృతిసమవాయారబ్ధత్వాన్మన్యంతే| ఇయం సర్వేష్వేవ పాఠేషు పఠ్యతే, న తు సమానతంత్రేష్వితి పూర్వవ్యాఖ్యాతారో మన్యంతే||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
బాహుపార్శ్వాంసకక్షాసు కృష్ణస్ఫోటాం సవేదనాం |
పిత్తప్రకోపసంభూతాం కక్షామితి వినిర్దిశేత్ ||16||
View original
बाहुपार्श्वांसकक्षासु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् |
पित्तप्रकोपसम्भूतां कक्षामिति विनिर्दिशेत् ||१६||
బాహుపార్శ్వాంసకక్షేత్యాదినా కక్షా||16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
ఏకామేవంవిధాం దృష్ట్వా పిటికాం స్ఫోటసన్నిభాం |
త్వగ్గతాం పిత్తకోపేన గంధనామాం ప్రచక్షతే ||17||
View original
एकामेवंविधां दृष्ट्वा पिटिकां स्फोटसन्निभाम् |
त्वग्गतां पित्तकोपेन गन्धनामां प्रचक्षते ||१७||
ఏకామేతాదృశీం కక్షానిర్దిష్టస్ఫోటసదృశీం గంధనామాం వదంతి||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
అగ్నిదగ్ధనిభాః స్ఫోటాః సజ్వరాః పిత్తరక్తతః |
క్వచిత్ సర్వత్ర వా దేహే స్మృతా విస్ఫోటకా ఇతి ||18||
View original
अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वराः पित्तरक्ततः |
क्वचित् सर्वत्र वा देहे स्मृता विस्फोटका इति ||१८||
అగ్నిదగ్ధనిభాః| స్ఫోటా ఇత్యాదినా విస్ఫోటకాః| అన్యైః పునరమీ విసర్పభేదత్వాదేషాం న పఠ్యంతే| అత ఏవాన్యతంత్రీయైర్విసర్పభేదత్వాదేషాం దోషభేదేన లక్షణం పఠ్యతే| క్షుద్రరోగపాఠే తు దోషభేదోఽత్ర న యుజ్యతే| అత్రార్థే భోజః “పిత్తం రక్తం చ కుపితం వాతేనాతుగతం త్వచి| అగ్నిదగ్ధనిభాన్ స్ఫోటాన్ కురుతే సర్వదేహగాన్|| సజ్వరాన్ సపరీదాహాన్ విద్యాద్విస్ఫోటకాంస్తు తాన్” ఇతి||18||
Adhikarana 17 (19-20) · Śloka 20
కక్షాభాగేషు యే స్ఫోటా జాయంతే మాంసదారు(ర)ణాః |
అంతర్దాహజ్వరకరా దీప్తపావకసన్నిభాః ||19||
సప్తాహాద్వా దశాహాద్వా పక్షాద్వా ంఘంతి మానవం |
తామగ్నిరోహిణీం విద్యాదసాధ్యాం సన్నిపాతతః ||20||
View original
कक्षाभागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांसदारु(र)णाः |
अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसन्निभाः ||१९||
सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा पक्षाद्वा न्घन्ति मानवम् |
तामग्निरोहिणीं विद्यादसाध्यां सन्निपाततः ||२०||
కక్షాభాగేష్విత్యాది| అసాధ్యామితి అత ఏవాస్యాశ్చికిత్సితేషు న చికిత్సాభిధానం| ‘మాంసదారణా” ఇత్యపి పాఠః| తథాహి తంత్రాంతరం,- “పిత్తోత్కటా నృణాం దోషాః ప్రదీప్తాంగారసన్నిభాన్| కక్షాభాగేషు కుర్వంతి తీవ్రదాహరుజాజ్వరాన్|| మాంసావదారణాన్ స్ఫోటాన్ యే హన్యురనుపక్రమాత్| పక్షాద్దశాహాదర్వాగ్వా సా జ్ఞేయా వహ్నిరోహిణీ” ఇతి| తత్ర వాతాధికైః సప్తాహాత్, పిత్తాధికైర్దశాహాత్, కఫాధికైః పక్షాత్||19-20||
Adhikarana 18 (20-22) · Śloka 23
నఖమాంసమధిష్ఠాయ పిత్తం వాతశ్చ వేదనాం |
కరోతి దాహపాకౌ చ తం వ్యాధిం చిప్పమాదిశేత్ ||21||
తదేవాక్షతరోగాఖ్యం తథోపనఖమిత్యపి |
అభిఘాతాత్ ప్రదుష్టో యో నఖో రూక్షోఽసితః ఖరః ||22||
భవేత్తం కునఖం విద్యాత్ కులీనమితి సంజ్ఞితం |23|
View original
नखमांसमधिष्ठाय पित्तं वातश्च वेदनाम् |
करोति दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत् ||२१||
तदेवाक्षतरोगाख्यं तथोपनखमित्यपि |
अभिघातात् प्रदुष्टो यो नखो रूक्षोऽसितः खरः ||२२||
भवेत्तं कुनखं विद्यात् कुलीनमिति सञ्ज्ञितम् |२३|
నఖేత్యాది| చిప్పమితి తంత్రాంతరేఽంగులీవేష్ఠకమితి ప్రసిద్ధం||20-22||-
Adhikarana 19 (23) · Śloka 24
గంభీరామల్పసంరంభాం సవర్ణాముపరిస్థితాం ||23||
కఫాదంతఃప్రపాకాం తాం విద్యాదనుశయీం భిషక్ |24|
View original
गम्भीरामल्पसंरम्भां सवर्णामुपरिस्थिताम् ||२३||
कफादन्तःप्रपाकां तां विद्यादनुशयीं भिषक् |२४|
గంభీరామిత్యాది| అంతఃపాకేన గంభీరాం| అల్పసంరంభాం అల్పశోథాం| ఉపరిస్థితాం మస్తకే స్థితాం||23||-
Adhikarana 20 (24) · Śloka 25
విదారీకందవద్వృత్తాం కక్షావంక్షణసంధిషు ||24||
రక్తాం విదారికాం విద్యాత్ సర్వజాం సర్వలక్షణాం |25|
View original
विदारीकन्दवद्वृत्तां कक्षावङ्क्षणसन्धिषु ||२४||
रक्तां विदारिकां विद्यात् सर्वजां सर्वलक्षणाम् |२५|
విదారీకందవదిత్యాది| వంక్షణసంధిః గండకః| రక్తాం లోహితాం| సర్వజాం సన్నిపాతజాం; పరం తథాఽపి సాధ్యా, న హి సర్వ ఏవ సన్నిపాతజా వ్యాధయోఽసాధ్యాః| సర్వలక్షణాం దోషసముదాయలక్షణాం, న తు ప్రత్యేకదోషలక్షణాం, దోషేభ్యో దోషసముదాయస్యాన్యత్వాత్, చూర్ణహరిద్రాసంయోగస్యేవ| అన్యే తు “సర్వేభ్యో వాతపిత్తకఫేభ్యః పృథక్ ద్విశస్త్రిశో వా జాయత ఇతి సర్వజా ఇత్యస్యాః సాప్తవిధ్యం దోషలింగైః సూక్ష్మమతినాఽనుక్తమప్యూహ్యం” ఇత్యాచక్షతే; తన్నేచ్ఛతి గయీ “యేన క్షుద్రరోగసామాన్యన్యాయేనాస్యాః సాప్తవిధ్యం న ప్రపద్యతే, న హి క్షుద్రరోగేషు కోఽపి వ్యాధిః పఠితో యః ప్రత్యేకాదిదోషజః, అపి చ యద్యాచార్యస్య సాప్తవిధ్యమభిప్రేతం స్యాత్తదా ‘దోషైః సప్తవిధా తు సా’ ఇతి పాఠం కుర్యాత్; తంత్రాంతరే చేయం వాతకఫాన్వితా పఠితా, తస్మాద్వాతకఫాధిక్యేన హీనపిత్తతయా అస్యా ఉత్పత్తిర్జ్ఞేయా” ఇతి||24||-
Adhikarana 21 (25-27) · Śloka 28
ప్రాప్య మాంససిరాస్నాయు శ్లేష్మా మేదస్తథాఽనిలః ||25||
గ్రంథిం కుర్వంతి భిన్నోఽసౌ మధుసర్పిర్వసానిభం |
స్రవత్యాస్రావమత్యర్థం తత్ర వృద్ధిం గతోఽనిలః ||26||
మాంసం విశోష్య గ్రథితాం శర్కరాం జనయేత్ పునః |
దుర్గంధం క్లిన్నమత్యర్థం నానావర్ణం తతః సిరాః ||27||
స్రవంతి సహసా రక్తం తద్విద్యాచ్ఛర్కరార్బుదం |28|
View original
प्राप्य मांससिरास्नायु श्लेष्मा मेदस्तथाऽनिलः ||२५||
ग्रन्थिं कुर्वन्ति भिन्नोऽसौ मधुसर्पिर्वसानिभम् |
स्रवत्यास्रावमत्यर्थं तत्र वृद्धिं गतोऽनिलः ||२६||
मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करां जनयेत् पुनः |
दुर्गन्धं क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं ततः सिराः ||२७||
स्रवन्ति सहसा रक्तं तद्विद्याच्छर्करार्बुदम् |२८|
ప్రాప్యేత్యాది| ఇయం శర్కరాసంప్రాప్తిరుక్తా, సా చ శర్కరా హేతుః శర్కరార్బుదస్య| కాఠిన్యాదేవ శర్కరాసాదృశ్యేన శర్కరా| అత్యగాధోచ్ఛ్రాయాభ్యామర్బుదం| నానావర్ణం మధుఘృతవసాసన్నిభం| తత ఇత్యాది తతః శర్కరాయాః సిరా రక్తం స్రవంతీత్యర్థః| కేచిత్ శర్కరా శర్కరార్బుదం చేతి వ్యాధిద్వయం వదంతి; తన్నేచ్ఛతి గయీ, సంఖ్యాతిరేకాచ్ఛర్కరాయాః పృథక్త్వేనోక్తేరదర్శనాచ్చ||25-27||-
Adhikarana 22 (28) · Śloka 28
పామావిచర్చ్యౌ కుష్ఠేషు రకసా చ ప్రకీర్తితా ||28||
View original
पामाविचर्च्यौ कुष्ठेषु रकसा च प्रकीर्तिता ||२८||
పామేత్యాది| కుష్ఠేష్వితి కుష్ఠనిదానే ఇత్యర్థః||28||
Adhikarana 23 (29) · Śloka 29
పరిక్రమణశీలస్య వాయురత్యర్థరూక్షయోః |
పాదయోః కురుతే దారీం సరుజాం తలసంశ్రితః ||29||
View original
परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थरूक्षयोः |
पादयोः कुरुते दारीं सरुजां तलसंश्रितः ||२९||
పరీత్యాది| పరిక్రమణశీలస్య సర్వతో భ్రమణస్వభావస్య| దారీమితి విపాదికాం; ‘విశ్రావాకు’ ఇతి లోకే||29||
Adhikarana 24 (30-31) · Śloka 31
శర్కరోన్మథితే పాదే క్షతే వా కంటకాదిభిః |
మేదోరక్తానుగైశ్చైవ దోషైర్వా జాయతే నృణాం ||30||
సకీలకఠినో గ్రంథిర్నిమ్నమధ్యోన్నతోఽపి వా |
కోలమాత్రః సరుక్ స్రావీ జాయతే కదరస్తు సః ||31||
View original
शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः |
मेदोरक्तानुगैश्चैव दोषैर्वा जायते नृणाम् ||३०||
सकीलकठिनो ग्रन्थिर्निम्नमध्योन्नतोऽपि वा |
कोलमात्रः सरुक् स्रावी जायते कदरस्तु सः ||३१||
శర్కరేత్యాది| శర్కరా ఘటకర్పరఖండాదయః, తాభిరున్మథితే పీడితే| కీలేన సదృశం సకీలమిత్యవ్యయీభావః, సకీలం చాసౌ కఠినశ్చ సకీలకఠినః| ‘హస్తయోరపి’ ఇతి భోజః||30-31||
Adhikarana 25 (32) · Śloka 32
క్లిన్నాంగుల్యంతరౌ పాదౌ కండూదాహరుగన్వితౌ |
దుష్టకర్దమసంస్పర్శాదలసం తం వినిర్దిశేత్ ||32||
View original
क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुगन्वितौ |
दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विनिर्दिशेत् ||३२||
క్లిన్నేత్యాది| అయం కఫేన సశోణితేన||32||
Adhikarana 26 (33-34) · Śloka 34
రోమకూపానుగం పిత్తం వాతేన సహ మూర్చ్ఛితం |
ప్రచ్యావయతి రోమాణి తతః శ్లేష్మా సశోణితః ||33||
రుణద్ధి రోమకూపాంస్తు తతోఽన్యేషామసంభవః |
తదింద్రలుప్తం ఖాలిత్యం రుజ్యేతి చ విభావ్యతే ||34||
View original
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम् |
प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः ||३३||
रुणद्धि रोमकूपांस्तु ततोऽन्येषामसम्भवः |
तदिन्द्रलुप्तं खालित्यं रुज्येति च विभाव्यते ||३४||
రోమకూపానుగమిత్యాది| ఖాలిత్యం పుంసామేవ న తు యోషితాం| తథాచ విదేహః- “అత్యంతసుకుమారాంగ్యో రజో దుష్టం స్రవంతి చ| అవ్యాయామరతా యస్మాత్తస్మాన్న ఖలితిః స్త్రియాః” ఇతి||33-34||
Adhikarana 27 (35) · Śloka 35
దారుణా కండురా రూక్షా కేశభూమిః ప్రపాట్యతే |
కఫవాతప్రకోపేణ విద్యాద్దారుణకం తు తం ||35||
View original
दारुणा कण्डुरा रूक्षा केशभूमिः प्रपाट्यते |
कफवातप्रकोपेण विद्याद्दारुणकं तु तम् ||३५||
దారుణేన్యాది| దారుణా కఠినా| కండురా కండూయుక్తా| ప్రపాట్యతే ప్రకర్షేణ పాట్యతే | పిత్తరుధిరయోరప్యనుబంధో జ్ఞేయః, విదేహవచనాన్| దారుణకం ‘పహా ’ ఇతి లోకే||35||
Adhikarana 28 (36) · Śloka 36
అరూంషి బహువక్త్రాణి బహుక్లేదీని మూర్ధని |
కఫాసృక్కృమికోపేన నృణాం విద్యాదరుంషికాం ||36||
View original
अरूंषि बहुवक्त्राणि बहुक्लेदीनि मूर्धनि |
कफासृक्कृमिकोपेन नृणां विद्यादरुंषिकाम् ||३६||
అరూంషీత్యాది| అరూంషి వ్రణాన్||36||
Adhikarana 29 (37) · Śloka 37
క్రోధశోకశ్రమకృతః శరీరోష్మా శిరోగతః |
పిత్తం చ కేశాన్ పచతి పలితం తేన జాయతే ||37||
View original
क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः |
पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते ||३७||
క్రోధేత్యాది| క్రోధాదికృతేన శరీరోష్మణా శిరోగతేన వైకృతం, పిత్తేన పునః ప్రాకృతం పలితం; అన్యథా పిత్తోష్మణోరభేదాత్ పునరుక్తిదోషః స్యాత్; పంజికాకారస్తు “శరీరోష్మా పావకః, పిత్తం తదాశ్రయః, ఏతౌ పిత్తపావకావేకీభూయ కేశాన్ పచతః; ఏతేన కేవలోష్మకృతస్య వైకృతస్యాదోషజప్రసంగో నిరాకృతః” ఇతి మన్యతే||37||
Adhikarana 30 (38) · Śloka 38
దాహజ్వరరుజావంతస్తామ్రాః స్ఫోటాః సపీతకాః |
గాత్రేషు వదనే చాంతర్విజ్ఞేయాస్తా మసూరికాః ||38||
View original
दाहज्वररुजावन्तस्ताम्राः स्फोटाः सपीतकाः |
गात्रेषु वदने चान्तर्विज्ञेयास्ता मसूरिकाः ||३८||
దాహేత్యాది| తామ్రత్వేన శోణితానుబంధోఽప్యేషాం; తథాహి తంత్రాంతరం- “పిత్తం శోణితసంసృష్టం యదా దూషయతి త్వచం| తదా కరోతి పిడకాః సర్వగాత్రేషు దేహినః|| మసూరముద్గమాషాణాం తుల్యాః కోలోపమా అపి| మసూరికాస్తు విజ్ఞేయాః పిడకా రక్తపిత్తజాః”- ఇతి| ఏతాసాం ‘శీతలికా’ ఇతి లోకాశ్రయా సంజ్ఞా||38||
Adhikarana 31 (39) · Śloka 39
శాల్మలీకంటకప్రఖ్యాః కఫమారుతశోణితైః |
జాయంతే పిడకా యూనాం వక్త్రే యా ముఖదూషికాః ||39||
View original
शाल्मलीकण्टकप्रख्याः कफमारुतशोणितैः |
जायन्ते पिडका यूनां वक्त्रे या मुखदूषिकाः ||३९||
శాల్మలీత్యాది| శాల్మలీకంటకప్రఖ్యాః శాల్మలీకంటకసదృశాః| యూనాం తరుణానాం||39||
Adhikarana 32 (40) · Śloka 40
కంటకైరాచితం వృత్తం కండూమత్ పాండుమండలం |
పద్మినీకంటకప్రఖ్యైస్తదాఖ్యం కఫవాతజం ||40||
View original
कण्टकैराचितं वृत्तं कण्डूमत् पाण्डुमण्डलम् |
पद्मिनीकण्टकप्रख्यैस्तदाख्यं कफवातजम् ||४०||
కంటకైరిత్యాది| పద్మినీకంటకప్రఖ్యైః పద్మినీకంటకసదృశైః| ఆచితం వ్యాప్తం| తదాఖ్యం పద్మినీకంటకాఖ్యం||40||
Adhikarana 33 (41) · Śloka 41
నీరుజం సమముత్సన్నం మండలం కఫరక్తజం |
సహజం రక్తమీషచ్చ శ్లక్ష్ణం జతుమణిం విదుః ||41||
View original
नीरुजं सममुत्सन्नं मण्डलं कफरक्तजम् |
सहजं रक्तमीषच्च श्लक्ष्णं जतुमणिं विदुः ||४१||
నీరుజమిత్యాది| సమం సూక్ష్మం| ఉత్సన్నమున్నతం| సహజం జన్మబలప్రవృత్తం| శ్లక్ష్ణమకర్కశం| జతుమణిః ‘జదుల’ ఇతి లోకాశ్రయా తత్సంజ్ఞా||41||
Adhikarana 34 (42) · Śloka 42
అవేదనం స్థిరం చైవ యస్య గాత్రేషు దృశ్యతే |
మాషవత్కృష్ణముత్సన్నమనిలాన్మషకం వదేత్ ||42||
View original
अवेदनं स्थिरं चैव यस्य गात्रेषु दृश्यते |
माषवत्कृष्णमुत्सन्नमनिलान्मषकं वदेत् ||४२||
అవేదనమిత్యాది| స్థిరం కఠినం||42||
Adhikarana 35 (43) · Śloka 43
కృష్ణాని తిలమాత్రాణి నీరుజాని సమాని చ |
వాతపిత్తకఫోచ్ఛోషాత్తాన్ విద్యాత్తిలకాలకాన్ ||43||
View original
कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि समानि च |
वातपित्तकफोच्छोषात्तान् विद्यात्तिलकालकान् ||४३||
కృష్ణానీత్యాది| వాతపిత్తకఫోచ్ఛోషాదితి వాతపిత్తాభ్యాం కఫస్య శోషాదిత్యర్థః| అన్యే తు “వాతపిత్తాసృగుచ్ఛోషాత్” ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- వాతపిత్తాభ్యాం రక్తస్య శోషాదిత్యర్థః; అత ఏవ తిలకాలకే కార్ష్ణ్యం| ‘వాతపిత్తకఫోద్రేకాత్’ ఇతి క్వచిత్ పాఠః, తస్మిన్ పాఠే కఫోద్రేకలక్షణం తిలకాలకే నాస్తి||43||
Adhikarana 36 (44) · Śloka 44
మండలం మహదల్పం వా శ్యామం వా యది వా సితం |
సహజం నీరుజం గాత్రే న్యచ్ఛమిత్యభిధీయతే ||44||
View original
मण्डलं महदल्पं वा श्यामं वा यदि वा सितम् |
सहजं नीरुजं गात्रे न्यच्छमित्यभिधीयते ||४४||
మండలమిత్యాది| సహజం జన్మబలప్రవృత్తం| న్యచ్ఛం లోకా లాంఛనమితి వదంతి; పిత్తరక్తాన్వితో వాయురస్య కారణం||44||
Adhikarana 37 (45) · Śloka 45
సముత్థాననిదానాభ్యాం చర్మకీలం ప్రకీర్తితం |45|
View original
समुत्थाननिदानाभ्यां चर्मकीलं प्रकीर्तितम् |४५|
సముత్థానేత్యాది| సముత్థానం సంప్రాప్తిః, నిదానం హేతులక్షణనిర్దేశః| గయీ తు సముత్థాననిదానాభ్యామిత్యాది చర్మకీలప్రతిపాదకం వాక్యమేవ న పఠతి|45|-
Adhikarana 38 (45-46) · Śloka 47
క్రోధాయాసప్రకుపితో వాయుః పిత్తేన సంయుతః ||45||
సహసా ముఖమాగత్య మండలం విసృజత్యతః |
నీరుజం తనుకం శ్యావం ముఖే వ్యంగం తమాదిశేత్ ||46||
కృష్ణమేవంగుణం గాత్రే ముఖే వా నీలికాం విదుః |47|
View original
क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः ||४५||
सहसा मुखमागत्य मण्डलं विसृजत्यतः |
नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गं तमादिशेत् ||४६||
कृष्णमेवङ्गुणं गात्रे मुखे वा नीलिकां विदुः |४७|
క్రోధేత్యాది| “వ్యంగమేవ స్థానాంతరేణ వర్ణాంతరేణ చ నీలికా” ఇత్యన్యే||45-46||-
Adhikarana 39 (47-49) · Śloka 50
మర్దనాత్ పీడనాచ్చాతి తథైవాప్యభిఘాతతః |
మేఢ్రచర్మ యదా వాయుర్భజతే సర్వతశ్చరః ||47||
తదా వాతోపసృష్టం తు చర్మ ప్రతినివర్తతే |
మణేరధస్తాత్ కోశశ్చ గ్రంథిరూపేణ లంబతే ||48||
సవేదనః సదాహశ్చ పాకం చ వ్రజతి క్వచిత్ |
మారుతాగంతుసంభూతాం విద్యాత్తాం పరివర్తికాం ||49||
సకండూః కఠినా చాపి సైవ శ్లేష్మసముత్థితా |50|
View original
मर्दनात् पीडनाच्चाति तथैवाप्यभिघाततः |
मेढ्रचर्म यदा वायुर्भजते सर्वतश्चरः ||४७||
तदा वातोपसृष्टं तु चर्म प्रतिनिवर्तते |
मणेरधस्तात् कोशश्च ग्रन्थिरूपेण लम्बते ||४८||
सवेदनः सदाहश्च पाकं च व्रजति क्वचित् |
मारुतागन्तुसम्भूतां विद्यात्तां परिवर्तिकाम् ||४९||
सकण्डूः कठिना चापि सैव श्लेष्मसमुत्थिता |५०|
మర్దనాదిత్యాది| అతీతి మర్దనపీడనాభ్యాం ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; సమ్యక్కృతౌ హి మర్దనపీడనౌ వాయుప్రశాంతికరావేవ భవతః| భజతే ఆశ్రయతి| సర్వతశ్చరో వాయుర్వ్యానః| చర్మ ప్రతినివర్తత ఇతి మణిం విహాయ సర్వతో వ్యాఘుటతీత్యర్థః| కోశః చర్మకోశః| సైవ పరివర్తికేత్యర్థః||47-49||-
Adhikarana 40 (50-51) · Śloka 52
అల్పీయఃఖాం యదా హర్షాద్బాలాం గచ్ఛేత్ స్త్రియం నరః ||50||
హస్తాభిఘాతాదథవా చర్మణ్యుద్వర్తితే బలాత్ |
మర్దనాత్పీడనాద్వాఽపి శుక్రవేగవిఘాతతః ||51||
యస్యావపాట్యతే చర్మ తాం విద్యాదవపాటికాం |52|
View original
अल्पीयःखां यदा हर्षाद्बालां गच्छेत् स्त्रियं नरः ||५०||
हस्ताभिघातादथवा चर्मण्युद्वर्तिते बलात् |
मर्दनात्पीडनाद्वाऽपि शुक्रवेगविघाततः ||५१||
यस्यावपाट्यते चर्म तां विद्यादवपाटिकाम् |५२|
అల్పీయఃఖామిత్యాది| అల్పీయఃఖాం అల్పతరయోనిద్వారాం| చర్మణ్యుద్వర్తితే ఉత్తానీభూయ వ్యాఘుటితే| యస్య చర్మ మర్దనాదిభిరవపాట్యతే విదీర్యతే తస్య తామవపాటికాం విద్యాదిత్యర్థః| చర్మ కర్తృ| ఉద్వర్తతే నిశ్చితమూర్ధ్వం ప్రవర్తత ఇత్యన్యే||50-51||-
Adhikarana 41 (52-54) · Śloka 54
వాతోపసృష్టమేవం తు చర్మ సంశ్రయతే మణిం ||52||
మణిశ్చర్మోపనద్ధస్తు మూత్రస్రోతో రుణద్ధి చ |
నిరుద్ధప్రకశే తస్మిన్మందధారమవేదనం ||53||
మూత్రం ప్రవర్తతే జంతోర్మణిర్న చ విదీర్యతే |
నిరుద్ధప్రకశం విద్యాద్దురూఢాం చావపాటికాం ||54||
View original
वातोपसृष्टमेवं तु चर्म संश्रयते मणिम् ||५२||
मणिश्चर्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतो रुणद्धि च |
निरुद्धप्रकशे तस्मिन्मन्दधारमवेदनम् ||५३||
मूत्रं प्रवर्तते जन्तोर्मणिर्न च विदीर्यते |
निरुद्धप्रकशं विद्याद्दुरूढां चावपाटिकाम् ||५४||
వాతోపసృష్టమిత్యాది| ఏవమితి మర్దనపీడనాభిఘాతాదినేత్యర్థః| సంశ్రయతే సమగ్రం శ్రయతే| దురూఢాం చావపాటికామితి అవపాటికాఽపి దురూఢా నిరుద్ధప్రకాశాఖ్యాం లభతే||52-54||
Adhikarana 42 (55-56) · Śloka 56
వేగసంధారణాద్వాయుర్విహతో గుదమాశ్రితః |
నిరుణద్ధి మహత్స్రోతః సూక్ష్మద్వారం కరోతి చ ||55||
మార్గస్య సౌక్ష్మ్యాత్ కృచ్ఛ్రేణ పురీషం తస్య గచ్ఛతి |
సన్నిరుద్ధగుదం వ్యాధిమేనం విద్యాత్ సుదుస్తరం ||56||
View original
वेगसन्धारणाद्वायुर्विहतो गुदमाश्रितः |
निरुणद्धि महत्स्रोतः सूक्ष्मद्वारं करोति च ||५५||
मार्गस्य सौक्ष्म्यात् कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति |
सन्निरुद्धगुदं व्याधिमेनं विद्यात् सुदुस्तरम् ||५६||
వేగసంధారణాదిత్యాది| విహతో నిరుద్ధగతిః| మహత్స్రోతో గుదం||55-56||
Adhikarana 43 (57-58) · Śloka 58
శకృన్మూత్రసమాయుక్తేఽధౌతేఽపానే శిశోర్భవేత్ |
స్విన్నస్యాస్నాప్యమానస్య కండూ రక్తకఫోద్భవా ||57||
కండూయనాత్తతః క్షిప్రం స్ఫోటాః స్రావశ్చ జాయతే |
ఏకీభూతం వ్రణైర్ఘోరం తం విద్యాదహిపూతనం ||58||
View original
शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् |
स्विन्नस्यास्नाप्यमानस्य कण्डू रक्तकफोद्भवा ||५७||
कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटाः स्रावश्च जायते |
एकीभूतं व्रणैर्घोरं तं विद्यादहिपूतनम् ||५८||
శకృదిత్యాది| శకృన్మూత్రసమాయుక్తేఽపానే గుదే, అధౌతే అక్రియమాణశౌచే, శిశో రక్తకఫోద్భవా కండూర్భవేదితి సంబంధః| కథంభూతస్య? స్విన్నస్య అస్నాప్యమానస్య చ| ఏకీభూతమపానం వ్రణైః ‘సహ’ ఇత్యధ్యాహార్యం| అహిపూతనం కఫరక్తజం జ్ఞేయం||57-58||
Adhikarana 44 (59-60) · Śloka 60
స్నానోత్సాదనహీనస్య మలో వృషణసంశ్రితః |
యదా ప్రక్లిద్యతే స్వేదాత్ కండూం సంజనయేత్తదా ||59||
తత్ర కండూయనాత్ క్షిప్రం స్ఫోటాః స్రావశ్చ జాయతే |
ప్రాహుర్వృషణకచ్ఛూం తాం శ్లేష్మరక్తప్రకోపజాం ||60||
View original
स्नानोत्सादनहीनस्य मलो वृषणसंश्रितः |
यदा प्रक्लिद्यते स्वेदात् कण्डूं सञ्जनयेत्तदा ||५९||
तत्र कण्डूयनात् क्षिप्रं स्फोटाः स्रावश्च जायते |
प्राहुर्वृषणकच्छूं तां श्लेष्मरक्तप्रकोपजाम् ||६०||
స్నానోత్సాదనేత్యాది| ఉత్సాదనం ఉద్వర్తనం||59-60||
Adhikarana 45 (61) · Śloka 61
ప్రవాహణాతిసారాభ్యాం నిర్గచ్ఛతి గుదం బహిః |
రూక్షదుర్బలదేహస్య తం గుదభ్రంశమాదిశేత్ ||61||
View original
प्रवाहणातिसाराभ्यां निर्गच्छति गुदं बहिः |
रूक्षदुर्बलदेहस्य तं गुदभ्रंशमादिशेत् ||६१||
ప్రవాహణేత్యాది| ప్రవాహణం ప్రకర్షేణ నిర్వాహణం| అయం వాతకోపజః||61||
Adhikarana puShpikA · Śloka 13
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం నిదానస్థానే క్షుద్రరోగనిదానం నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః ||13||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने क्षुद्ररोगनिदानं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ||१३||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిదానస్థానే త్రయోదశోఽధ్యాయః||13||