Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ કુષ્ઠનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથેત્યાદિ||૧-૨||
5. kuṣṭhanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
મિથ્યાહારાચારસ્ય વિશેષાદ્ગુરુવિરુદ્ધાસાત્મ્યાજીર્ણાહિતાશિનઃ સ્નેહપીતસ્ય વાન્તસ્ય વા વ્યાયામગ્રામ્યધર્મસેવિનો ગ્રામ્યાનૂપૌદકમાંસાનિ વા પયસાઽભીક્ષ્ણમશ્નતો યો વા મજ્જત્યપ્સૂષ્માભિતપ્તઃ સહસા છર્દિં વા પ્રતિહન્તિ, તસ્ય પિત્તશ્લેષ્માણૌ પ્રકુપિતૌ પરિગૃહ્યાનિલઃ પ્રવૃદ્ધસ્તિર્યગ્ગાઃ સિરાઃ સમ્પ્રપદ્ય સમુદ્ધૂય બાહ્યં માર્ગં પ્રતિ સમન્તાદ્વિક્ષિપતિ, યત્ર યત્ર ચ દોષો વિક્ષિપ્તો નિશ્ચરતિ તત્ર તત્ર મણ્ડલાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ, એવં સમુત્પન્નસ્ત્વચિ દોષસ્તત્ર તત્ર ચ પરિવૃદ્ધિં પ્રાપ્યાપ્રતિક્રિયમાણોઽભ્યન્તરં પ્રતિપદ્યતે ધાતૂનભિદૂષયન્ ||૩||
View original
मिथ्याहाराचारस्य विशेषाद्गुरुविरुद्धासात्म्याजीर्णाहिताशिनः स्नेहपीतस्य वान्तस्य वा व्यायामग्राम्यधर्मसेविनो ग्राम्यानूपौदकमांसानि वा पयसाऽभीक्ष्णमश्नतो यो वा मज्जत्यप्सूष्माभितप्तः सहसा छर्दिं वा प्रतिहन्ति, तस्य पित्तश्लेष्माणौ प्रकुपितौ परिगृह्यानिलः प्रवृद्धस्तिर्यग्गाः सिराः सम्प्रपद्य समुद्धूय बाह्यं मार्गं प्रति समन्ताद्विक्षिपति, यत्र यत्र च दोषो विक्षिप्तो निश्चरति तत्र तत्र मण्डलानि प्रादुर्भवन्ति, एवं समुत्पन्नस्त्वचि दोषस्तत्र तत्र च परिवृद्धिं प्राप्याप्रतिक्रियमाणोऽभ्यन्तरं प्रतिपद्यते धातूनभिदूषयन् ||३||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં હેતુમાહ- મિથ્યેત્યાદિ| મિથ્યાહારાચારસ્ય શાસ્ત્રોક્તવિધિભ્રષ્ટાહારાચારસ્યેત્યર્થઃ| સમ્પ્રાપ્તિમાહ- તસ્યેત્યાદિ| તસ્ય મિથ્યાહારાચારસ્યેત્યાદિકસ્ય| સમુદ્ભૂય આક્ષિપ્ય, સમન્તાત્ સર્વત્ર; એતેન સર્વદેહગતત્વં રોગસ્ય સૂચયતિ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તસ્ય પૂર્વરૂપાણિ- ત્વક્પારુષ્યમકસ્માદ્રોમહર્ષઃ કણ્ડૂઃ સ્વેદબાહુલ્યમસ્વેદનં વાઽઙ્ગપ્રદેશાનાં સ્વાપઃ ક્ષતવિસર્પણમસૃજઃ કૃષ્ણતા ચેતિ ||૪||
View original
तस्य पूर्वरूपाणि- त्वक्पारुष्यमकस्माद्रोमहर्षः कण्डूः स्वेदबाहुल्यमस्वेदनं वाऽङ्गप्रदेशानां स्वापः क्षतविसर्पणमसृजः कृष्णता चेति ||४||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વરૂપમાહ- તસ્યેત્યાદિ| અકસ્માત્ કારણં વિના| સ્વાપઃ સ્પર્શાજ્ઞાનમ્||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તત્ર સપ્ત મહાકુષ્ઠાનિ, એકાદશ ક્ષુદ્રકુષ્ઠાનિ, એવમષ્ટાદશ કુષ્ઠાનિ ભવન્તિ | તત્ર મહાકુષ્ઠાન્યરુણોદુમ્બરર્ષ્ય(ર્ક્ષ)જિહ્વકપાલકાકણકપુણ્ડરીકદદ્રુકુષ્ઠાનીતિ | ક્ષુદ્રકુષ્ઠાન્યપિ સ્થૂલારુષ્કં મહાકુષ્ઠમેકકુષ્ઠં ચર્મદલં વિસર્પઃ પરિસર્પઃ સિધ્મં વિચર્ચિકા કિટિભં (મં) પામા રકસા ચેતિ ||૫||
View original
तत्र सप्त महाकुष्ठानि, एकादश क्षुद्रकुष्ठानि, एवमष्टादश कुष्ठानि भवन्ति | तत्र महाकुष्ठान्यरुणोदुम्बरर्ष्य(र्क्ष)जिह्वकपालकाकणकपुण्डरीकदद्रुकुष्ठानीति | क्षुद्रकुष्ठान्यपि स्थूलारुष्कं महाकुष्ठमेककुष्ठं चर्मदलं विसर्पः परिसर्पः सिध्मं विचर्चिका किटिभं (मं) पामा रकसा चेति ||५||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સઙ્ખ્યામાહ- તત્રેત્યાદિ| મહત્ત્વમુત્તરોત્તરધાત્વનુપ્રવેશાત્| એકાદશકુષ્ઠાનાં ક્ષુદ્રત્વમુત્તરોત્તરધાત્વનનુપ્રવેશાત્| અષ્ટાદશ કુષ્ઠાનિ ભવન્તીતિ દિઙ્માત્રમિદં દર્શિતં, કુષ્ઠાનામનિયતસઙ્ખ્યત્વાત્; તથા ચ ચરકઃ- “સપ્તવિધોઽષ્ટાદશવિધોઽસઙ્ખ્યેયવિધો વા” (ચ. નિ. ૫) ઇતિ| મહાકુષ્ઠાનિ નામતઃ પ્રાહ- તત્ર મહાકુષ્ઠાનીત્યાદિ| ક્ષુદ્રકુષ્ઠાનિ નામતઃ પ્રાહ- ક્ષુદ્રકુષ્ઠાન્યપીત્યાદિ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
સર્વાણિ કુષ્ઠાનિ સવાતાનિ સપિત્તાનિ સશ્લેષ્માણિ સક્રિમીણિ ચ ભવન્તિ, ઉત્સન્નતસ્તુ દોષગ્રહણમભિભવાત્ ||૬||
View original
सर्वाणि कुष्ठानि सवातानि सपित्तानि सश्लेष्माणि सक्रिमीणि च भवन्ति, उत्सन्नतस्तु दोषग्रहणमभिभवात् ||६||
🔊 Audio coming soon
સર્વેષ્વેવ કુષ્ઠેષુ સર્વેષામેવ દોષાણાં ક્રિમીણાં ચ સમ્ભવં દર્શયન્નાહ- સર્વાણીત્યાદિ| સર્વાણિ ક્ષુદ્રાણિ મહાન્તિ ચ| કથં તર્હિ વાતેનારુણમિત્યાદીત્યાશઙ્ક્યાહ- ઉત્સન્નતસ્તુ દોષગ્રહણમભિભવાદિતિ; ઉત્સન્નત ઔત્કટ્યાત્ દોષગ્રહણમ્, અભિભવાત્ ‘ઇતરદોષયોઃ’ ઇતિ શેષઃ||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
તત્ર વાતેનારુણં, પિત્તેનોદુમ્બરર્ષ્ય(ર્ક્ષ)જિહ્વકપાલકાકણકાનિ, શ્લેષ્મણા પુણ્ડરીકં દદ્રુકુષ્ઠં ચેતિ | તેષાં મહત્ત્વં ક્રિયાગુરુત્વમુત્તરોત્તરં ધાત્વનુપ્રવેશાદસાધ્યત્વં ચેતિ ||૭||
View original
तत्र वातेनारुणं, पित्तेनोदुम्बरर्ष्य(र्क्ष)जिह्वकपालकाकणकानि, श्लेष्मणा पुण्डरीकं दद्रुकुष्ठं चेति | तेषां महत्त्वं क्रियागुरुत्वमुत्तरोत्तरं धात्वनुप्रवेशादसाध्यत्वं चेति ||७||
🔊 Audio coming soon
યસ્ય દોષસ્ય યસ્મિન્ કુષ્ઠે ઔત્કટ્યં તેન તદ્દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રારુણાદીનાં સપ્તાનાં મહત્ત્વાદિષુ હેતું દર્શયન્નાહ- તેષામિત્યાદિ| અનુશબ્દેન પશ્ચાદર્થવાચિના મહત્વેઽસાધ્યત્વેઽપિ કાકણકવર્જં કાલાન્તરં ચ સૂચ્યતે; કાકણકં પુનરુત્પત્તાવેવાસાધ્યં, વ્યાધિસ્વભાવાત્| અસાધ્યત્વં ચેતિ ચકારો ધાત્વનુપ્રવેશાચ્ચેત્યનન્તરં દ્રષ્ટવ્યઃ; તેનાનુક્તમારમ્ભકદોષમહત્ત્વં સમુચ્ચિનોતિ||૭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
તત્ર, વાતેનારુણાભાનિ તનૂનિ વિસર્પીણિ તોદભેદસ્વાપયુક્તાન્યરુણાનિ | પિત્તેન પક્વોદુમ્બરફલાકૃતિવર્ણાન્યૌદુમ્બરાણિ , ઋષ્ય(ક્ષ)જિહ્વાપ્રકાશાનિ ખરાણિ ઋષ્ય(ક્ષ)જિહ્વાનિ, કૃષ્ણકપાલિકાપ્રકાશાનિ કપાલકુષ્ઠાનિ, કાકણન્તિકાફલસદૃશાન્યતીવ રક્તકૃષ્ણાનિ કાકણકાનિ ; તેષાં ચતુર્ણામપ્યોષચોષપરિદાહધૂમાયનાનિ ક્ષિપ્રોત્થાનપ્રપાકભેદિત્વાનિ ક્રિમિજન્મ ચ સામાન્યાનિ લિઙ્ગાનિ | શ્લેષ્મણા પુણ્ડરીકપત્રપ્રકાશાનિ પૌણ્ડરીકાણિ, અતસીપુષ્પવર્ણાનિ તામ્રાણિ વા વિસર્પીણિ પિડકાવન્તિ ચ દદ્રુકુષ્ઠાનિ; તયોર્દ્વયોરપ્યુત્સન્નતા પરિમણ્ડલતા કણ્ડૂશ્ચિરોત્થાનત્વં ચેતિ સામાન્યાનિ રૂપાણિ ||૮||
View original
तत्र, वातेनारुणाभानि तनूनि विसर्पीणि तोदभेदस्वापयुक्तान्यरुणानि | पित्तेन पक्वोदुम्बरफलाकृतिवर्णान्यौदुम्बराणि , ऋष्य(क्ष)जिह्वाप्रकाशानि खराणि ऋष्य(क्ष)जिह्वानि, कृष्णकपालिकाप्रकाशानि कपालकुष्ठानि, काकणन्तिकाफलसदृशान्यतीव रक्तकृष्णानि काकणकानि ; तेषां चतुर्णामप्योषचोषपरिदाहधूमायनानि क्षिप्रोत्थानप्रपाकभेदित्वानि क्रिमिजन्म च सामान्यानि लिङ्गानि | श्लेष्मणा पुण्डरीकपत्रप्रकाशानि पौण्डरीकाणि, अतसीपुष्पवर्णानि ताम्राणि वा विसर्पीणि पिडकावन्ति च दद्रुकुष्ठानि; तयोर्द्वयोरप्युत्सन्नता परिमण्डलता कण्डूश्चिरोत्थानत्वं चेति सामान्यानि रूपाणि ||८||
🔊 Audio coming soon
તત્ર મહાકુષ્ઠાનાં લક્ષણં દર્શયન્નાહ- તત્ર વાતેનેત્યાદિ| ઋષ્યજિહ્વાપ્રકાશાનીતિ ઋષ્યજિહ્વાયા ઇવ પ્રકાશઃ સાદૃશ્યં યેષાં તાનિ ખરત્વયુક્તાનિ, ઋષ્યો નીલાણ્ડઃ ‘રોરુ ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ; અન્યે ‘ઋક્ષ’ ઇતિ પઠન્તિ, ઋક્ષો ‘રીછ’ ઇતિ લોકે| કૃષ્ણકપાલિકા કૃષ્ણકર્કરા| કાકણન્તિકા ગુઞ્જા, ‘ચિરહણ્ટિકા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધા, તત્ફલવદ્રક્તાનિ મધ્યે કૃષ્ણાનિ| ઉદુમ્બરાદીનાં પિત્તકૃતત્વં દર્શયન્નાહ- તેષામિત્યાદિ| ઉષોઽનલસમીપ ઇવોપતાપઃ, પ્લુષ્ટસ્યેવ વેદનાવિશેષ ઇત્યન્યે; ચોષ આચૂષ્યત ઇવ વેદનાવિશેષઃ, પિપાસેત્યન્યે; પરિદાહઃ સર્વતો દાહઃ; ધૂમાયનં ધૂમોપહતસ્યેવ, ‘ધૂમોદ્વમનમિવાઙ્ગાનામ્’ ઇત્યેકે| પુણ્ડરીકદદ્રુકુષ્ઠયોર્લક્ષણં દર્શયન્નાહ- શ્લેષ્મણેત્યાદિ| પુણ્ડરીકં શ્વેતપદ્મમ્| દદ્રુકુષ્ઠં દ્વિવિધં- સિતમસિતં ચ; અસિતસ્ય મહોપક્રમસાધ્યત્વાદનુબન્ધિત્વપ્રકર્ષાચ્ચ મહાકુષ્ઠેષુ મધ્યે સુશ્રુતે પાઠઃ, સિતદદ્રુકુષ્ઠસ્ય સુખસાધ્યત્વાદુત્તરોત્તરધાત્વનુપ્રવેશાભાવાત્તથાઽત્યર્થપીડારહિતત્વાચ્ચ ચરકે ક્ષુદ્રકુષ્ઠેષુ મધ્યે પાઠ ઇત્યદોષઃ| દદ્રુસિધ્મયોઃ સુશ્રુતચરકોદિતયોરભિધાનભેદ ઇતિ જેજ્ઝટઃ સમાદધતિ, તન્નેચ્છતિ ગયી| તયોઃ પુણ્ડરીકદદ્રુકુષ્ઠયોઃ પિત્તકફકૃતત્વં દર્શયન્નાહ- તયોરિત્યાદિ| પરિમણ્ડલતા પરિપૂર્ણમણ્ડલતા||૮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ક્ષુદ્રકુષ્ઠાન્યત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ- સ્થૂલાનિ સન્ધિષ્વતિદારુણાનિ સ્થૂલારુષિ સ્યુઃ કઠિનાન્યરૂંષિ |૯|
View original
क्षुद्रकुष्ठान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- स्थूलानि सन्धिष्वतिदारुणानि स्थूलारुषि स्युः कठिनान्यरूंषि |९|
🔊 Audio coming soon
ક્ષુદ્રકુષ્ઠેષુ પ્રાક્ સ્થૂલારુષ્કમાહ- સ્થૂલાનીત્યાદિ| સ્થૂલાનિ સ્થૂલમૂલાનિ| દારુણાનિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ| અરૂંષિ વ્રણાઃ|૯|-
Adhikarana 9 (9) · Śloka 9
ત્વક્કોચભેદસ્વપનાઙ્ગસાદાઃ કુષ્ઠે મહત્પૂર્વયુતે ભવન્તિ ||૯||
View original
त्वक्कोचभेदस्वपनाङ्गसादाः कुष्ठे महत्पूर्वयुते भवन्ति ||९||
🔊 Audio coming soon
મહાકુષ્ઠલક્ષણમાહ- ત્વક્કોચેત્યાદિ| ત્વક્શબ્દઃ કોચભેદસ્વપ્નૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; તેન ત્વક્કોચઃ ત્વક્સઙ્કોચઃ, ત્વગ્ભેદઃ ત્વગ્વિદારણં, ત્વક્સ્વપનં ત્વચોઽચેતનત્વમ્, અઙ્ગસાદોઽઙ્ગગ્લાનિઃ| કુષ્ઠે મહત્પૂર્વયુત ઇતિ મહાકુષ્ઠ ઇત્યર્થઃ||૯||
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
કૃષ્ણારુણં યેન ભવેચ્છરીરં તદેકકુષ્ઠં પ્રવદન્તિ કુષ્ઠમ્ |૧૦|
View original
कृष्णारुणं येन भवेच्छरीरं तदेककुष्ठं प्रवदन्ति कुष्ठम् |१०|
🔊 Audio coming soon
એકકુષ્ઠમાહ- કુષ્ણારુણમિત્યાદિ|૧૦|-
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
સ્યુર્યેન કણ્ડૂવ્યથનૌષચોષાસ્તલેષુ તચ્ચર્મદલં વદન્તિ ||૧૦||
View original
स्युर्येन कण्डूव्यथनौषचोषास्तलेषु तच्चर्मदलं वदन्ति ||१०||
🔊 Audio coming soon
ચર્મદલમાહ- સ્યુર્યેનેત્યાદિ| ચોષ આચૂષણમિવ| તલેષુ હસ્તપાદતલેષુ||૧૦||
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
વિસર્પવત્ સર્પતિ સર્વતો યસ્ત્વગ્રક્તમાંસાન્યભિભૂય શીઘ્રમ્ | મૂર્ચ્છાવિદાહારતિતોદપાકાન્ કૃત્વા વિસર્પઃ સ ભવેદ્વિકારઃ ||૧૧||
View original
विसर्पवत् सर्पति सर्वतो यस्त्वग्रक्तमांसान्यभिभूय शीघ्रम् | मूर्च्छाविदाहारतितोदपाकान् कृत्वा विसर्पः स भवेद्विकारः ||११||
🔊 Audio coming soon
વિસર્પકુષ્ઠલક્ષણમાહ- વિસર્પવદિત્યાદિ| અત્રોક્તવિસર્પાખ્યકુષ્ઠસ્ય વક્ષ્યમાણવિસર્પરોગસ્ય ચ ચિરવિસર્પણશીઘ્રવિસર્પણતો ભેદઃ||૧૧||
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
શનૈઃ શરીરે પિડકાઃ સ્રવન્ત્યઃ સર્પન્તિ યાસ્તં પરિસર્પમાહુઃ |૧૨|
View original
शनैः शरीरे पिडकाः स्रवन्त्यः सर्पन्ति यास्तं परिसर्पमाहुः |१२|
🔊 Audio coming soon
પરિસર્પમાહ- શનૈરિત્યાદિ|૧૨|-
Adhikarana 14 (12) · Śloka 12
કણ્ડ્વન્વિતં શ્વેતમપાયિ સિધ્મ વિદ્યાત્તનુ પ્રાયશ ઊર્ધ્વકાયે ||૧૨||
View original
कण्ड्वन्वितं श्वेतमपायि सिध्म विद्यात्तनु प्रायश ऊर्ध्वकाये ||१२||
🔊 Audio coming soon
સિધ્મકુષ્ઠમાહ- કુણ્ડ્વન્વિતમિત્યાદિ| અપાયિ અકષ્ટકારિ | પ્રાયશ ઊર્ધ્વકાય ઇતિ પ્રાયઃશબ્દોપાદાનાદધઃકાયેઽપિ કદાચિદ્ભવતિ| સિધ્મકુષ્ઠં દ્વિવિધં- પુષ્પિકાસિધ્મં, સિધ્મં ચ; પુષ્પિકાસિધ્મસ્ય સુખસાધ્યત્વાત્ સુશ્રુતે ક્ષુદ્રકુષ્ઠેષુ પાઠઃ, સિધ્મસ્ય દુઃખસાધ્યત્વાચ્ચરકે મહાકુષ્ઠે પાઠ ઇત્યદોષઃ||૧૨||
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
રાજ્યોઽતિકણ્ડ્વર્તિરુજઃ સરૂક્ષા ભવન્તિ ગાત્રેષુ વિચર્ચિકાયામ્ | કણ્ડૂમતી દાહરુજોપપન્ના વિપાદિકા પાદગતેયમેવ ||૧૩||
View original
राज्योऽतिकण्ड्वर्तिरुजः सरूक्षा भवन्ति गात्रेषु विचर्चिकायाम् | कण्डूमती दाहरुजोपपन्ना विपादिका पादगतेयमेव ||१३||
🔊 Audio coming soon
વિચર્ચિકામાહ- રાજ્ય ઇત્યાદિ| રાજ્યો રેખાઃ, તાશ્ચ સરૂક્ષા ભવન્તિ| કણ્ડ્વર્તિઃ ખર્જૂપીડા, રુજો વેદનાઃ, અતિશબ્દઃ કણ્ડ્વર્તિરુગ્ભ્યાં સમ્બધ્યતે| ગાત્રેષુ પાણિપાદેષુ| કણ્ડૂમતીત્યાદિ| ઇયમેવ વિચર્ચિકા પાદગતા યદા સ્યાત્તદા વિચર્ચિકાસઞ્જ્ઞાં વિહાય વિપાદિકાસઞ્જ્ઞાં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ||૧૩||
Adhikarana 16 (14) · Śloka 14
યત્ સ્રાવિ વૃત્તં ઘનમુગ્રકણ્ડુ તત્ સ્નિગ્ધકૃષ્ણં કિટિભં(મં) વદન્તિ |૧૪|
View original
यत् स्रावि वृत्तं घनमुग्रकण्डु तत् स्निग्धकृष्णं किटिभं(मं) वदन्ति |१४|
🔊 Audio coming soon
કિટિભમાહ- યદિત્યાદિ| ‘રક્તકૃષ્ણં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ|૧૪|-
Adhikarana 17 (14) · Śloka 15
સાસ્રાવકણ્ડૂપરિદાહકાભિઃ પામાઽણુકાભિઃ પિડકાભિરૂહ્યા ||૧૪|| સ્ફોટૈઃ સદાહૈરતિ સૈવ કચ્છૂઃ સ્ફિક્પાણિપાદપ્રભવૈર્નિરૂપ્યા |૧૫|
View original
सास्रावकण्डूपरिदाहकाभिः पामाऽणुकाभिः पिडकाभिरूह्या ||१४|| स्फोटैः सदाहैरति सैव कच्छूः स्फिक्पाणिपादप्रभवैर्निरूप्या |१५|
🔊 Audio coming soon
અથ પામામાહ,- સાસ્રાવેત્યાદિ| સહાસ્રાવકણ્ડૂપરિદાહકૈર્વર્તન્તે યાઃ પિડકાસ્તાસ્તથાવિધાઃ, તાભિરૂહ્યા પામેતિ સમ્બન્ધઃ; યે તુ ‘સાસ્રાવકણ્ડૂપરિદાહવદ્ભિઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, તે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- સાસ્રાવૌ યૌ કણ્ડૂપરિદાહૌ તદ્યુક્તૈઃ પુરુષૈઃ કૃત્વા, અણુકાભિઃ પિડકાભિઃ કૃત્વા, પામા ઊહ્યા ‘વૈદ્યૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| સૈવ કચ્છૂરિતિ સૈવ પાણ્યોઃ સ્ફિજોશ્ચ તીવ્રદાહૈઃ સ્ફોટૈરુપગતા કચ્છૂરુચ્યતે||૧૪||-
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
કણ્ડ્વન્વિતા યા પિડકા શરીરે સંસ્રાવહીના રકસોચ્યતે સા ||૧૫||
View original
कण्ड्वन्विता या पिडका शरीरे संस्रावहीना रकसोच्यते सा ||१५||
🔊 Audio coming soon
રકસામાહ- કણ્ડ્વન્વિતેત્યાદિ| શરીરે સકલે કાયે||૧૫||
Adhikarana 19 (16) · Śloka 16
અરુઃ સસિધ્મં રકસા મહચ્ચ યચ્ચૈકકુષ્ઠં કફજાન્યમૂનિ | વાયોઃ પ્રકોપાત્ પરિસર્પમેકં શેષાણિ પિત્તપ્રભવાણિ વિદ્યાત્ ||૧૬||
View original
अरुः ससिध्मं रकसा महच्च यच्चैककुष्ठं कफजान्यमूनि | वायोः प्रकोपात् परिसर्पमेकं शेषाणि पित्तप्रभवाणि विद्यात् ||१६||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં કસ્મિન્ ક્ષુદ્રકુષ્ઠે કસ્યાધિક્યમિત્યાહ- અરુરિત્યાદિ| અરુઃ સ્થૂલારુષ્કમ્| શેષાણિ વિસર્પકિટિભવિચર્ચિકાપામાચર્મદલાનિ| અરુઃ સસિધ્મમિત્યાદિ| જેજ્ઝટેન સ્વકપોલકલ્પિતઃ શ્લોક ઇતિ ગયદાસો ન મન્યતે, યસ્માદેકકુષ્ઠં મહાકુષ્ઠં ચ વાતાદેવ ભવતિ ન કફાત્, પરિસર્પં પિત્તાત્; પાઠાન્તરં ચાત્ર ‘અરુષ્કં’ ઇત્યાદિ પઠતિ, તચ્ચાભાવાન્ન લિખિતમ્||૧૬||
Adhikarana 20 (17) · Śloka 17
કિલાસમપિ કુષ્ઠવિકલ્પ એવ; તત્ત્રિવિધં- વાતેન, પિત્તેન, શ્લેષ્મણા ચેતિ | કુષ્ઠકિલાસયોરન્તરં- ત્વગ્ગતમેવ કિલાસમપરિસ્રાવિ ચ | તદ્વાતેન મણ્ડલમરુણં પરુષં પરિધ્વંસિ ચ, પિત્તેન પદ્મપત્રપ્રતીકાશં સપરિદાહં ચ, શ્લેષ્મણા શ્વેતં સ્નિગ્ધં બહલં કણ્ડૂમચ્ચ | તેષુ સમ્બદ્ધમણ્ડલમન્તેજાતં રક્તરોમ ચાસાધ્યમગ્નિદગ્ધં ચ ||૧૭||
View original
किलासमपि कुष्ठविकल्प एव; तत्त्रिविधं- वातेन, पित्तेन, श्लेष्मणा चेति | कुष्ठकिलासयोरन्तरं- त्वग्गतमेव किलासमपरिस्रावि च | तद्वातेन मण्डलमरुणं परुषं परिध्वंसि च, पित्तेन पद्मपत्रप्रतीकाशं सपरिदाहं च, श्लेष्मणा श्वेतं स्निग्धं बहलं कण्डूमच्च | तेषु सम्बद्धमण्डलमन्तेजातं रक्तरोम चासाध्यमग्निदग्धं च ||१७||
🔊 Audio coming soon
કિલાસં નિર્દિશન્નાહ- કિલાસમપીત્યાદિ| અપિશબ્દઃ સમ્ભાવનાયાં, તેન કિલાસં કુષ્ઠવિકૃતિરિતિ સમ્ભાવ્યતે; અન્યે તુ, કિમપિ કિલાસં કુષ્ઠવિકલ્પો ન ભવતીત્યપિશબ્દાદાહુઃ; કિં તત્ કિલાસં કુષ્ઠવિકલ્પો ન ભવતિ? ઉચ્યતે- ત્વગ્ગતમપરિસ્રાવિ ચેતિ; અન્તરં ભેદઃ| ત્વગ્ગતમિતિ કુષ્ઠં ત્વગ્રક્તમાંસમધિષ્ઠાય ત્વચિ દર્શયત્યાત્માનં, કિલાસં તુ ત્વચમેવ કેવલામધિતિષ્ઠતીત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘ત્વગ્ગતમેવ કિલાસસઞ્જ્ઞં, તદેવ ધાત્વનુપ્રવેશાચ્છ્વિત્રસઞ્જ્ઞમ્’ ઇત્યાહુઃ| તથા ચ વિશ્વામિત્રઃ,- “ત્વગ્ગતં તુ યદસ્રાવિ કિલાસં તત્ પ્રકીર્તિતમ્| યદા ત્વચમતિક્રમ્ય તદ્ધાતૂનવગાહતે|| હિત્વા કિલાસસઞ્જ્ઞાં ચ શ્વિત્રસઞ્જ્ઞાં લભેત તત્”- ઇતિ| વાતાદિજાનાં કિલાસાનાં લક્ષણમાહ- તદ્વાતેનેત્યાદિ| પરિધ્વંસીતિ ઘૃષ્ટં સદ્રજો વિમુઞ્ચતીત્યર્થઃ| બહલં સ્થૂલમ્| અતઃ પરમસાધ્યાવધારણં- તેષ્વિત્યાદિ| તેષુ વાતપિત્તશ્લેષ્મજેષુ કિલાસેષુ| સમ્બદ્ધમણ્ડલમિતિ પરસ્પરમભિન્નમણ્ડલમિત્યર્થઃ| અન્તે જાતમ્ ઓષ્ઠપાણિપાદગુહ્યજમ્; અન્યે ત્વત્ર ‘અન્તર્જાતરક્તરોમ ચ’ ઇતિ પઠન્તિ; અન્તર્મધ્યે જાતાનિ રક્તાનિ લોમાનિ યત્ર તત્તથા; તે ચાચાર્યા ‘અગ્નિદગ્ધં ચ’ ઇતિ ચકારેણ પાણિપાદગુહ્યૌષ્ઠજમનુક્તમપ્યસાધ્યં સમુચ્ચિન્વન્તિ||૧૭||
Adhikarana 21 (18) · Śloka 18
કુષ્ઠેષુ તુ ત્વક્સઙ્કોચસ્વાપસ્વેદશોફભેદકૌણ્યસ્વરોપઘાતા વાતેન, પાકાવદરણાઙ્ગુલિપતનકર્ણનાસાભઙ્ગાક્ષિરાગસત્ત્વોત્પત્તયઃ પિત્તેન, કણ્ડૂવર્ણભેદશોફાસ્રાવગૌરવાણિ શ્લેષ્મણા ||૧૮||
View original
कुष्ठेषु तु त्वक्सङ्कोचस्वापस्वेदशोफभेदकौण्यस्वरोपघाता वातेन, पाकावदरणाङ्गुलिपतनकर्णनासाभङ्गाक्षिरागसत्त्वोत्पत्तयः पित्तेन, कण्डूवर्णभेदशोफास्रावगौरवाणि श्लेष्मणा ||१८||
🔊 Audio coming soon
કુષ્ઠાનાં સઙ્ક્ષેપેણોક્તત્વાદનુક્તમપિ દોષલિઙ્ગં દર્શયન્નાહ- કુષ્ઠેષ્વિત્યાદિ| વાતકાર્યેષુ સ્વેદશ્ચિન્ત્યઃ| ‘ત્વક્સઙ્કોચસ્વાપાસ્વેદૌ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તત્ર નઞ્ સ્વેદનિષેધાર્થઃ; ‘વ્યાધિસ્વભાવાત્ સ્વેદોઽપિ સ્યાત્’ ઇત્યપરે| કૌણ્યં નષ્ટકરતા| સત્ત્વોત્પત્તયઃ ક્રિમીણાં જન્માનિ ||૧૮||
Adhikarana 22 (19) · Śloka 19
તત્રાદિબલપ્રવૃત્તં પૌણ્ડરીકં કાકણં ચાસાધ્યમ્ ||૧૯||
View original
तत्रादिबलप्रवृत्तं पौण्डरीकं काकणं चासाध्यम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
તેષામસાધ્યતાં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| પુણ્ડરીકમાદિબલપ્રવૃત્તં શુક્રશોણિતદોષજમસાધ્યમ્| નનુ ચાદિબલપ્રવૃત્તમન્યદપિ કુષ્ઠમસાધ્યમેવ, યદાહ ચરકઃ,- “યે ચાપિ કેચિત્ કુલજા વિકારાસ્તાંશ્ચાપ્યસાધ્યાન્ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ” (ચ. ચિ. ૬) ઇતિ; કુલજા ઇત્યનેન દુષ્ટશુક્રશોણિતજા ઉચ્યન્તે| પુણ્ડરીકગ્રહણં સર્વેષામેવ મહાકુષ્ઠાનામુપલક્ષણં; તેષામેવોત્તરોત્તરધાત્વનુક્રમેણ શુક્રધાતોર્દુષ્ટિજનનસામર્થ્યાત્| એતેન ક્ષુદ્રકુષ્ઠેષ્વાદિબલપ્રવૃત્તત્વં નાસ્તિ, ઉત્તરોત્તરધાત્વનનુક્રમણાભાવેન શુક્રદોષકરણેઽસામર્થ્યાત્| કાકણકં ચાસાધ્યમ્, ઉત્પત્તાવેવ ત્રિદોષબલપ્રવૃત્તત્વાત્; ધાત્વનુક્રમણેન હિ મહાકુષ્ઠાનામસ્થિમજ્જશુક્રગતાનામસાધ્યત્વમુપરિષ્ઠાદેવ વક્ષ્યતિ||૧૯||
Adhikarana 23 (20-21) · Śloka 21
ભવન્તિ ચાત્ર- યથા વનસ્પતિર્જાતઃ પ્રાપ્ય કાલપ્રકર્ષણમ્ | અન્તર્ભૂમિં વિગાહેત મૂલૈર્વૃષ્ટિવિવર્ધિતૈઃ ||૨૦|| એવં કુષ્ઠં સમુત્પન્નં ત્વચિ કાલપ્રકર્ષતઃ | ક્રમેણ ધાતૂન્ વ્યાપ્નોતિ નરસ્યાપ્રતિકારિણઃ ||૨૧||
View original
भवन्ति चात्र- यथा वनस्पतिर्जातः प्राप्य कालप्रकर्षणम् | अन्तर्भूमिं विगाहेत मूलैर्वृष्टिविवर्धितैः ||२०|| एवं कुष्ठं समुत्पन्नं त्वचि कालप्रकर्षतः | क्रमेण धातून् व्याप्नोति नरस्याप्रतिकारिणः ||२१||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીમપ્રતિકારિણ ઉત્તરોત્તરધાત્વનુક્રમણે દૃષ્ટાન્તં દર્શયન્નાહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| યથા વનસ્પતિર્વૃક્ષઃ, કાલપ્રકર્ષણં કાલાધિક્યં પ્રાપ્ય, મૂલૈઃ કૃત્વા, અન્તર્ભૂમિં વિગાહેતેતિ સમ્બન્ધઃ| ત્વચીતિ અત્ર ત્વક્શબ્દેન રસ ઉક્તઃ, રસારબ્ધત્વાત્; તેન રસસ્થમિત્યર્થઃ||૨૦-૨૧||
Adhikarana 24 (22-28) · Śloka 28
સ્પર્શહાનિઃ સ્વેદનત્વમીષત્કણ્ડૂશ્ચ જાયતે | વૈવર્ણ્યં રૂક્ષભાવશ્ચ કુષ્ઠે ત્વચિ સમાશ્રિતે ||૨૨|| ત્વક્સ્વાપો રોમહર્ષશ્ચ સ્વેદસ્યાભિપ્રવર્તનમ્ | કણ્ડૂર્વિપૂયકશ્ચૈવ કુષ્ઠે શોણિતસંશ્રિતે ||૨૩|| બાહુલ્યં વક્રશોષશ્ચ કાર્કશ્યં પિડકોદ્ગમઃ | તોદઃ સ્ફોટઃ સ્થિરત્વં ચ કુષ્ઠે માંસસમાશ્રિતે ||૨૪|| દૌર્ગન્ધ્યમુપદેહશ્ચ પૂયોઽથ ક્રિમયસ્તથા | ગાત્રાણાં ભેદનં ચાપિ કુષ્ઠે મેદઃસમાશ્રિતે ||૨૫|| નાસાભઙ્ગોઽક્ષિરાગશ્ચ ક્ષતે ચ ક્રિમિસમ્ભવઃ | ભવેત્ સ્વરોપઘાતશ્ચ હ્યસ્થિમજ્જસમાશ્રિતે ||૨૬|| કૌણ્યં ગતિક્ષયોઽઙ્ગાનાં સમ્ભેદઃ ક્ષતસર્પણમ્ | શુક્રસ્થાનગતે લિઙ્ગં પ્રાગુક્તાનિ તથૈવ ચ ||૨૭|| સ્ત્રીપુંસયોઃ કુષ્ઠદોષાદ્દુષ્ટશોણિતશુક્રયોઃ | યદપત્યં તયોર્જાતં જ્ઞેયં તદપિ કુષ્ઠિતમ્ ||૨૮||
View original
स्पर्शहानिः स्वेदनत्वमीषत्कण्डूश्च जायते | वैवर्ण्यं रूक्षभावश्च कुष्ठे त्वचि समाश्रिते ||२२|| त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्याभिप्रवर्तनम् | कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते ||२३|| बाहुल्यं वक्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः | तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते ||२४|| दौर्गन्ध्यमुपदेहश्च पूयोऽथ क्रिमयस्तथा | गात्राणां भेदनं चापि कुष्ठे मेदःसमाश्रिते ||२५|| नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षते च क्रिमिसम्भवः | भवेत् स्वरोपघातश्च ह्यस्थिमज्जसमाश्रिते ||२६|| कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां सम्भेदः क्षतसर्पणम् | शुक्रस्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च ||२७|| स्त्रीपुंसयोः कुष्ठदोषाद्दुष्टशोणितशुक्रयोः | यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
ધાતુગતકુષ્ઠાનાં લક્ષણમાહ- સ્પર્શહાનિરિત્યાદિ| “પ્રાગેવ રસધાતું ક્રોડીકૃત્ય દોષાઃ કુષ્ઠારમ્ભકાઃ, અતો રસધાતુલક્ષણં નોક્તમ્” ઇત્યેકે; અપરે ત્વક્શબ્દેન રસમાહુઃ| જાયત ઇત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| વિપૂયકો દુર્ગન્ધતા| શોણિતસંશ્રિતે ઇતિ ‘જાયતે’ ઇત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| બાહુલ્યં સ્થૂલમણ્ડલતા| સ્ફોટઃ ત્વચઃ સ્ફુટનમ્| સ્થિરત્વં કઠિનમણ્ડલતા| કેચિદત્રાન્યથા પઠન્તિ, સ ચ પાઠોઽભાવાન્ન લિખિતઃ| અત્રાપિ ‘જાયતે’ ઇત્યધ્યાહારઃ| ઉપદેહો મલવૃદ્ધિઃ| અત્રાપિ કેચિદન્યથા શ્લોકં પઠન્તિ, સોઽપિ પાઠોઽભાવાન્ન લિખિતઃ| શુક્રગતસ્ય કુષ્ઠસ્ય લિઙ્ગં દર્શયન્નાહ- કૌણ્યમિત્યાદિ| તદપીત્યપિશબ્દાત્ પૂર્વોક્તાન્યપિ રસાદિમજ્જાન્તગતાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ| કુષ્ઠિતં સઞ્જાતકુષ્ઠમ્; અન્યે તુ ‘કુષ્ઠવત્’ ઇતિ પઠન્તિ, કુષ્ઠસહિતમિત્યર્થઃ; અન્યે ‘કુષ્ઠિલમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| યદા સ્ત્રીપુંસયોઃ કુષ્ઠિનોર્બીજમુપહતં સ્યાત્તદા તયોઃ પ્રજા નોત્પદ્યતે; ઉપતપ્તમાત્રબીજયોઃ પુનઃ પ્રજોપતાપ ઉત્પદ્યતે||૨૨-૨૮||
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
કુષ્ઠમાત્મવતઃ સાધ્યં ત્વગ્રક્તપિશિતાશ્રિતમ્ | મેદોગતં ભવેદ્યાપ્યમસાધ્યમત ઉત્તરમ્ ||૨૯||
View original
कुष्ठमात्मवतः साध्यं त्वग्रक्तपिशिताश्रितम् | मेदोगतं भवेद्याप्यमसाध्यमत उत्तरम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં ધાત્વનુક્રમેઽપિ સાધ્યાદિભેદં દર્શયન્નાહ- કુષ્ઠમિત્યાદિ| આત્મવતો જિતેન્દ્રિયસ્ય||૨૯||
Adhikarana 26 (30) · Śloka 30
બ્રહ્મસ્ત્રીસજ્જનવધપરસ્વહરણાદિભિઃ | કર્મભિઃ પાપરોગસ્ય પ્રાહુઃ કુષ્ઠસ્ય સમ્ભવમ્ ||૩૦||
View original
ब्रह्मस्त्रीसज्जनवधपरस्वहरणादिभिः | कर्मभिः पापरोगस्य प्राहुः कुष्ठस्य सम्भवम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
કુષ્ઠસ્ય કર્મજત્વં દર્શયન્નાહ- બ્રહ્મસ્ત્રીત્યાદિ| સજ્જનઃ સત્પુરુષઃ| પરસ્વં પરદ્રવ્યમ્||૩૦||
Adhikarana 27 (31-32) · Śloka 32
મ્રિયતે યદિ કુષ્ઠેન પુનર્જાતેઽપિ ગચ્છતિ | નાતઃ કષ્ટતરો રોગો યથા કુષ્ઠં પ્રકીર્તિતમ્ ||૩૧|| આહારાચારયોઃ પ્રોક્તામાસ્થાય મહતીં ક્રિયામ્ | ઔષધીનાં વિશિષ્ટાનાં તપસશ્ચ નિષેવણાત્ | યસ્તેન મુચ્યતે જન્તુઃ સ પુણ્યાં ગતિમાપ્નુયાત્ ||૩૨||
View original
म्रियते यदि कुष्ठेन पुनर्जातेऽपि गच्छति | नातः कष्टतरो रोगो यथा कुष्ठं प्रकीर्तितम् ||३१|| आहाराचारयोः प्रोक्तामास्थाय महतीं क्रियाम् | औषधीनां विशिष्टानां तपसश्च निषेवणात् | यस्तेन मुच्यते जन्तुः स पुण्यां गतिमाप्नुयात् ||३२||
🔊 Audio coming soon
કુષ્ઠં દીર્ઘરોગાણાં પ્રધાનમિતિ જન્માન્તરેઽપિ તદનુબન્ધં દર્શયન્નાહ- મ્રિયત ઇત્યાદિ| ગચ્છતિ અનુગતં ભવતીત્યર્થઃ, કુષ્ઠજનકસ્ય કર્મણોઽક્ષીણત્વાત્| આસ્થાય આશ્રિત્ય| સ પુણ્યાં ગતિમાપ્નુયાત્, ક્ષીણપાપત્વાત્||૩૧-૩૨||
Adhikarana 28 (33-34) · Śloka 34
પ્રસઙ્ગાદ્ગાત્રસંસ્પર્શાન્નિશ્વાસાત્ સહભોજનાત્ | સહશય્યાસનાચ્ચાપિ વસ્ત્રમાલ્યાનુલેપનાત્ ||૩૩|| કુષ્ઠં જ્વરશ્ચ શોષશ્ચ નેત્રાભિષ્યન્દ એવ ચ | ઔપસર્ગિકરોગાશ્ચ સઙ્ક્રામન્તિ નરાન્નરમ્ ||૩૪||
View original
प्रसङ्गाद्गात्रसंस्पर्शान्निश्वासात् सहभोजनात् | सहशय्यासनाच्चापि वस्त्रमाल्यानुलेपनात् ||३३|| कुष्ठं ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव च | औपसर्गिकरोगाश्च सङ्क्रामन्ति नरान्नरम् ||३४||
🔊 Audio coming soon
સંસર્ગસમ્ભવપ્રધાનં કુષ્ઠમાશ્રિત્ય કુષ્ઠિપ્રભૃતીનાં સંસર્ગપરિહારં દર્શયન્નાહ- પ્રસઙ્ગાદિત્યાદિ| પ્રસઙ્ગાદિતિ પ્રસઙ્ગેન અભ્યાસેન કૃતાત્, પુનઃ પુનઃ કૃતાદિત્યર્થઃ| ઇદં વિશેષણં ગાત્રસંસ્પર્શાદિભિઃ સર્વૈઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| સહશય્યાસનાદિતિ એકશય્યાસનસ્થિતેઃ| માલ્યં પુષ્પમ્| ઔપસર્ગિકરોગાઃ શીતલિકાદયઃ| સઙ્ક્રામન્તિ આવિશન્તિ||૩૩-૩૪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને કુષ્ઠનિદાનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ||૫||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने कुष्ठनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||