5. kuṣṭhanidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કુષ્ઠનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

મિથ્યાહારાચારસ્ય વિશેષાદ્ગુરુવિરુદ્ધાસાત્મ્યાજીર્ણાહિતાશિનઃ સ્નેહપીતસ્ય વાન્તસ્ય વા વ્યાયામગ્રામ્યધર્મસેવિનો ગ્રામ્યાનૂપૌદકમાંસાનિ વા પયસાઽભીક્ષ્ણમશ્નતો યો વા મજ્જત્યપ્સૂષ્માભિતપ્તઃ સહસા છર્દિં વા પ્રતિહન્તિ, તસ્ય પિત્તશ્લેષ્માણૌ પ્રકુપિતૌ પરિગૃહ્યાનિલઃ પ્રવૃદ્ધસ્તિર્યગ્ગાઃ સિરાઃ સમ્પ્રપદ્ય સમુદ્ધૂય બાહ્યં માર્ગં પ્રતિ સમન્તાદ્વિક્ષિપતિ, યત્ર યત્ર ચ દોષો વિક્ષિપ્તો નિશ્ચરતિ તત્ર તત્ર મણ્ડલાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ, એવં સમુત્પન્નસ્ત્વચિ દોષસ્તત્ર તત્ર ચ પરિવૃદ્ધિં પ્રાપ્યાપ્રતિક્રિયમાણોઽભ્યન્તરં પ્રતિપદ્યતે ધાતૂનભિદૂષયન્ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તસ્ય પૂર્વરૂપાણિ- ત્વક્પારુષ્યમકસ્માદ્રોમહર્ષઃ કણ્ડૂઃ સ્વેદબાહુલ્યમસ્વેદનં વાઽઙ્ગપ્રદેશાનાં સ્વાપઃ ક્ષતવિસર્પણમસૃજઃ કૃષ્ણતા ચેતિ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર સપ્ત મહાકુષ્ઠાનિ, એકાદશ ક્ષુદ્રકુષ્ઠાનિ, એવમષ્ટાદશ કુષ્ઠાનિ ભવન્તિ | તત્ર મહાકુષ્ઠાન્યરુણોદુમ્બરર્ષ્ય(ર્ક્ષ)જિહ્વકપાલકાકણકપુણ્ડરીકદદ્રુકુષ્ઠાનીતિ | ક્ષુદ્રકુષ્ઠાન્યપિ સ્થૂલારુષ્કં મહાકુષ્ઠમેકકુષ્ઠં ચર્મદલં વિસર્પઃ પરિસર્પઃ સિધ્મં વિચર્ચિકા કિટિભં (મં) પામા રકસા ચેતિ ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

સર્વાણિ કુષ્ઠાનિ સવાતાનિ સપિત્તાનિ સશ્લેષ્માણિ સક્રિમીણિ ચ ભવન્તિ, ઉત્સન્નતસ્તુ દોષગ્રહણમભિભવાત્ ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તત્ર વાતેનારુણં, પિત્તેનોદુમ્બરર્ષ્ય(ર્ક્ષ)જિહ્વકપાલકાકણકાનિ, શ્લેષ્મણા પુણ્ડરીકં દદ્રુકુષ્ઠં ચેતિ | તેષાં મહત્ત્વં ક્રિયાગુરુત્વમુત્તરોત્તરં ધાત્વનુપ્રવેશાદસાધ્યત્વં ચેતિ ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તત્ર, વાતેનારુણાભાનિ તનૂનિ વિસર્પીણિ તોદભેદસ્વાપયુક્તાન્યરુણાનિ | પિત્તેન પક્વોદુમ્બરફલાકૃતિવર્ણાન્યૌદુમ્બરાણિ , ઋષ્ય(ક્ષ)જિહ્વાપ્રકાશાનિ ખરાણિ ઋષ્ય(ક્ષ)જિહ્વાનિ, કૃષ્ણકપાલિકાપ્રકાશાનિ કપાલકુષ્ઠાનિ, કાકણન્તિકાફલસદૃશાન્યતીવ રક્તકૃષ્ણાનિ કાકણકાનિ ; તેષાં ચતુર્ણામપ્યોષચોષપરિદાહધૂમાયનાનિ ક્ષિપ્રોત્થાનપ્રપાકભેદિત્વાનિ ક્રિમિજન્મ ચ સામાન્યાનિ લિઙ્ગાનિ | શ્લેષ્મણા પુણ્ડરીકપત્રપ્રકાશાનિ પૌણ્ડરીકાણિ, અતસીપુષ્પવર્ણાનિ તામ્રાણિ વા વિસર્પીણિ પિડકાવન્તિ ચ દદ્રુકુષ્ઠાનિ; તયોર્દ્વયોરપ્યુત્સન્નતા પરિમણ્ડલતા કણ્ડૂશ્ચિરોત્થાનત્વં ચેતિ સામાન્યાનિ રૂપાણિ ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ક્ષુદ્રકુષ્ઠાન્યત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ- સ્થૂલાનિ સન્ધિષ્વતિદારુણાનિ સ્થૂલારુષિ સ્યુઃ કઠિનાન્યરૂંષિ |૯|

Adhikarana 9 (9) · Śloka 9

ત્વક્કોચભેદસ્વપનાઙ્ગસાદાઃ કુષ્ઠે મહત્પૂર્વયુતે ભવન્તિ ||૯||

Adhikarana 10 (10) · Śloka 10

કૃષ્ણારુણં યેન ભવેચ્છરીરં તદેકકુષ્ઠં પ્રવદન્તિ કુષ્ઠમ્ |૧૦|

Adhikarana 11 (10) · Śloka 10

સ્યુર્યેન કણ્ડૂવ્યથનૌષચોષાસ્તલેષુ તચ્ચર્મદલં વદન્તિ ||૧૦||

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

વિસર્પવત્ સર્પતિ સર્વતો યસ્ત્વગ્રક્તમાંસાન્યભિભૂય શીઘ્રમ્ | મૂર્ચ્છાવિદાહારતિતોદપાકાન્ કૃત્વા વિસર્પઃ સ ભવેદ્વિકારઃ ||૧૧||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

શનૈઃ શરીરે પિડકાઃ સ્રવન્ત્યઃ સર્પન્તિ યાસ્તં પરિસર્પમાહુઃ |૧૨|

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

કણ્ડ્વન્વિતં શ્વેતમપાયિ સિધ્મ વિદ્યાત્તનુ પ્રાયશ ઊર્ધ્વકાયે ||૧૨||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

રાજ્યોઽતિકણ્ડ્વર્તિરુજઃ સરૂક્ષા ભવન્તિ ગાત્રેષુ વિચર્ચિકાયામ્ | કણ્ડૂમતી દાહરુજોપપન્ના વિપાદિકા પાદગતેયમેવ ||૧૩||

Adhikarana 16 (14) · Śloka 14

યત્ સ્રાવિ વૃત્તં ઘનમુગ્રકણ્ડુ તત્ સ્નિગ્ધકૃષ્ણં કિટિભં(મં) વદન્તિ |૧૪|

Adhikarana 17 (14) · Śloka 15

સાસ્રાવકણ્ડૂપરિદાહકાભિઃ પામાઽણુકાભિઃ પિડકાભિરૂહ્યા ||૧૪|| સ્ફોટૈઃ સદાહૈરતિ સૈવ કચ્છૂઃ સ્ફિક્પાણિપાદપ્રભવૈર્નિરૂપ્યા |૧૫|

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

કણ્ડ્વન્વિતા યા પિડકા શરીરે સંસ્રાવહીના રકસોચ્યતે સા ||૧૫||

Adhikarana 19 (16) · Śloka 16

અરુઃ સસિધ્મં રકસા મહચ્ચ યચ્ચૈકકુષ્ઠં કફજાન્યમૂનિ | વાયોઃ પ્રકોપાત્ પરિસર્પમેકં શેષાણિ પિત્તપ્રભવાણિ વિદ્યાત્ ||૧૬||

Adhikarana 20 (17) · Śloka 17

કિલાસમપિ કુષ્ઠવિકલ્પ એવ; તત્ત્રિવિધં- વાતેન, પિત્તેન, શ્લેષ્મણા ચેતિ | કુષ્ઠકિલાસયોરન્તરં- ત્વગ્ગતમેવ કિલાસમપરિસ્રાવિ ચ | તદ્વાતેન મણ્ડલમરુણં પરુષં પરિધ્વંસિ ચ, પિત્તેન પદ્મપત્રપ્રતીકાશં સપરિદાહં ચ, શ્લેષ્મણા શ્વેતં સ્નિગ્ધં બહલં કણ્ડૂમચ્ચ | તેષુ સમ્બદ્ધમણ્ડલમન્તેજાતં રક્તરોમ ચાસાધ્યમગ્નિદગ્ધં ચ ||૧૭||

Adhikarana 21 (18) · Śloka 18

કુષ્ઠેષુ તુ ત્વક્સઙ્કોચસ્વાપસ્વેદશોફભેદકૌણ્યસ્વરોપઘાતા વાતેન, પાકાવદરણાઙ્ગુલિપતનકર્ણનાસાભઙ્ગાક્ષિરાગસત્ત્વોત્પત્તયઃ પિત્તેન, કણ્ડૂવર્ણભેદશોફાસ્રાવગૌરવાણિ શ્લેષ્મણા ||૧૮||

Adhikarana 22 (19) · Śloka 19

તત્રાદિબલપ્રવૃત્તં પૌણ્ડરીકં કાકણં ચાસાધ્યમ્ ||૧૯||

Adhikarana 23 (20-21) · Śloka 21

ભવન્તિ ચાત્ર- યથા વનસ્પતિર્જાતઃ પ્રાપ્ય કાલપ્રકર્ષણમ્ | અન્તર્ભૂમિં વિગાહેત મૂલૈર્વૃષ્ટિવિવર્ધિતૈઃ ||૨૦|| એવં કુષ્ઠં સમુત્પન્નં ત્વચિ કાલપ્રકર્ષતઃ | ક્રમેણ ધાતૂન્ વ્યાપ્નોતિ નરસ્યાપ્રતિકારિણઃ ||૨૧||

Adhikarana 24 (22-28) · Śloka 28

સ્પર્શહાનિઃ સ્વેદનત્વમીષત્કણ્ડૂશ્ચ જાયતે | વૈવર્ણ્યં રૂક્ષભાવશ્ચ કુષ્ઠે ત્વચિ સમાશ્રિતે ||૨૨|| ત્વક્સ્વાપો રોમહર્ષશ્ચ સ્વેદસ્યાભિપ્રવર્તનમ્ | કણ્ડૂર્વિપૂયકશ્ચૈવ કુષ્ઠે શોણિતસંશ્રિતે ||૨૩|| બાહુલ્યં વક્રશોષશ્ચ કાર્કશ્યં પિડકોદ્ગમઃ | તોદઃ સ્ફોટઃ સ્થિરત્વં ચ કુષ્ઠે માંસસમાશ્રિતે ||૨૪|| દૌર્ગન્ધ્યમુપદેહશ્ચ પૂયોઽથ ક્રિમયસ્તથા | ગાત્રાણાં ભેદનં ચાપિ કુષ્ઠે મેદઃસમાશ્રિતે ||૨૫|| નાસાભઙ્ગોઽક્ષિરાગશ્ચ ક્ષતે ચ ક્રિમિસમ્ભવઃ | ભવેત્ સ્વરોપઘાતશ્ચ હ્યસ્થિમજ્જસમાશ્રિતે ||૨૬|| કૌણ્યં ગતિક્ષયોઽઙ્ગાનાં સમ્ભેદઃ ક્ષતસર્પણમ્ | શુક્રસ્થાનગતે લિઙ્ગં પ્રાગુક્તાનિ તથૈવ ચ ||૨૭|| સ્ત્રીપુંસયોઃ કુષ્ઠદોષાદ્દુષ્ટશોણિતશુક્રયોઃ | યદપત્યં તયોર્જાતં જ્ઞેયં તદપિ કુષ્ઠિતમ્ ||૨૮||

Adhikarana 25 (29) · Śloka 29

કુષ્ઠમાત્મવતઃ સાધ્યં ત્વગ્રક્તપિશિતાશ્રિતમ્ | મેદોગતં ભવેદ્યાપ્યમસાધ્યમત ઉત્તરમ્ ||૨૯||

Adhikarana 26 (30) · Śloka 30

બ્રહ્મસ્ત્રીસજ્જનવધપરસ્વહરણાદિભિઃ | કર્મભિઃ પાપરોગસ્ય પ્રાહુઃ કુષ્ઠસ્ય સમ્ભવમ્ ||૩૦||

Adhikarana 27 (31-32) · Śloka 32

મ્રિયતે યદિ કુષ્ઠેન પુનર્જાતેઽપિ ગચ્છતિ | નાતઃ કષ્ટતરો રોગો યથા કુષ્ઠં પ્રકીર્તિતમ્ ||૩૧|| આહારાચારયોઃ પ્રોક્તામાસ્થાય મહતીં ક્રિયામ્ | ઔષધીનાં વિશિષ્ટાનાં તપસશ્ચ નિષેવણાત્ | યસ્તેન મુચ્યતે જન્તુઃ સ પુણ્યાં ગતિમાપ્નુયાત્ ||૩૨||

Adhikarana 28 (33-34) · Śloka 34

પ્રસઙ્ગાદ્ગાત્રસંસ્પર્શાન્નિશ્વાસાત્ સહભોજનાત્ | સહશય્યાસનાચ્ચાપિ વસ્ત્રમાલ્યાનુલેપનાત્ ||૩૩|| કુષ્ઠં જ્વરશ્ચ શોષશ્ચ નેત્રાભિષ્યન્દ એવ ચ | ઔપસર્ગિકરોગાશ્ચ સઙ્ક્રામન્તિ નરાન્નરમ્ ||૩૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને કુષ્ઠનિદાનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ||૫||