Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః కుష్ఠనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాది||1-2||
5. kuṣṭhanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
మిథ్యాహారాచారస్య విశేషాద్గురువిరుద్ధాసాత్మ్యాజీర్ణాహితాశినః స్నేహపీతస్య వాంతస్య వా వ్యాయామగ్రామ్యధర్మసేవినో గ్రామ్యానూపౌదకమాంసాని వా పయసాఽభీక్ష్ణమశ్నతో యో వా మజ్జత్యప్సూష్మాభితప్తః సహసా ఛర్దిం వా ప్రతిహంతి, తస్య పిత్తశ్లేష్మాణౌ ప్రకుపితౌ పరిగృహ్యానిలః ప్రవృద్ధస్తిర్యగ్గాః సిరాః సంప్రపద్య సముద్ధూయ బాహ్యం మార్గం ప్రతి సమంతాద్విక్షిపతి, యత్ర యత్ర చ దోషో విక్షిప్తో నిశ్చరతి తత్ర తత్ర మండలాని ప్రాదుర్భవంతి, ఏవం సముత్పన్నస్త్వచి దోషస్తత్ర తత్ర చ పరివృద్ధిం ప్రాప్యాప్రతిక్రియమాణోఽభ్యంతరం ప్రతిపద్యతే ధాతూనభిదూషయన్ ||3||
View original
मिथ्याहाराचारस्य विशेषाद्गुरुविरुद्धासात्म्याजीर्णाहिताशिनः स्नेहपीतस्य वान्तस्य वा व्यायामग्राम्यधर्मसेविनो ग्राम्यानूपौदकमांसानि वा पयसाऽभीक्ष्णमश्नतो यो वा मज्जत्यप्सूष्माभितप्तः सहसा छर्दिं वा प्रतिहन्ति, तस्य पित्तश्लेष्माणौ प्रकुपितौ परिगृह्यानिलः प्रवृद्धस्तिर्यग्गाः सिराः सम्प्रपद्य समुद्धूय बाह्यं मार्गं प्रति समन्ताद्विक्षिपति, यत्र यत्र च दोषो विक्षिप्तो निश्चरति तत्र तत्र मण्डलानि प्रादुर्भवन्ति, एवं समुत्पन्नस्त्वचि दोषस्तत्र तत्र च परिवृद्धिं प्राप्याप्रतिक्रियमाणोऽभ्यन्तरं प्रतिपद्यते धातूनभिदूषयन् ||३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం హేతుమాహ- మిథ్యేత్యాది| మిథ్యాహారాచారస్య శాస్త్రోక్తవిధిభ్రష్టాహారాచారస్యేత్యర్థః| సంప్రాప్తిమాహ- తస్యేత్యాది| తస్య మిథ్యాహారాచారస్యేత్యాదికస్య| సముద్భూయ ఆక్షిప్య, సమంతాత్ సర్వత్ర; ఏతేన సర్వదేహగతత్వం రోగస్య సూచయతి||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తస్య పూర్వరూపాణి- త్వక్పారుష్యమకస్మాద్రోమహర్షః కండూః స్వేదబాహుల్యమస్వేదనం వాఽంగప్రదేశానాం స్వాపః క్షతవిసర్పణమసృజః కృష్ణతా చేతి ||4||
View original
तस्य पूर्वरूपाणि- त्वक्पारुष्यमकस्माद्रोमहर्षः कण्डूः स्वेदबाहुल्यमस्वेदनं वाऽङ्गप्रदेशानां स्वापः क्षतविसर्पणमसृजः कृष्णता चेति ||४||
🔊 Audio coming soon
పూర్వరూపమాహ- తస్యేత్యాది| అకస్మాత్ కారణం వినా| స్వాపః స్పర్శాజ్ఞానం||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తత్ర సప్త మహాకుష్ఠాని, ఏకాదశ క్షుద్రకుష్ఠాని, ఏవమష్టాదశ కుష్ఠాని భవంతి | తత్ర మహాకుష్ఠాన్యరుణోదుంబరర్ష్య(ర్క్ష)జిహ్వకపాలకాకణకపుండరీకదద్రుకుష్ఠానీతి | క్షుద్రకుష్ఠాన్యపి స్థూలారుష్కం మహాకుష్ఠమేకకుష్ఠం చర్మదలం విసర్పః పరిసర్పః సిధ్మం విచర్చికా కిటిభం (మం) పామా రకసా చేతి ||5||
View original
तत्र सप्त महाकुष्ठानि, एकादश क्षुद्रकुष्ठानि, एवमष्टादश कुष्ठानि भवन्ति | तत्र महाकुष्ठान्यरुणोदुम्बरर्ष्य(र्क्ष)जिह्वकपालकाकणकपुण्डरीकदद्रुकुष्ठानीति | क्षुद्रकुष्ठान्यपि स्थूलारुष्कं महाकुष्ठमेककुष्ठं चर्मदलं विसर्पः परिसर्पः सिध्मं विचर्चिका किटिभं (मं) पामा रकसा चेति ||५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సంఖ్యామాహ- తత్రేత్యాది| మహత్త్వముత్తరోత్తరధాత్వనుప్రవేశాత్| ఏకాదశకుష్ఠానాం క్షుద్రత్వముత్తరోత్తరధాత్వననుప్రవేశాత్| అష్టాదశ కుష్ఠాని భవంతీతి దిఙ్మాత్రమిదం దర్శితం, కుష్ఠానామనియతసంఖ్యత్వాత్; తథా చ చరకః- “సప్తవిధోఽష్టాదశవిధోఽసంఖ్యేయవిధో వా” (చ. ని. 5) ఇతి| మహాకుష్ఠాని నామతః ప్రాహ- తత్ర మహాకుష్ఠానీత్యాది| క్షుద్రకుష్ఠాని నామతః ప్రాహ- క్షుద్రకుష్ఠాన్యపీత్యాది||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
సర్వాణి కుష్ఠాని సవాతాని సపిత్తాని సశ్లేష్మాణి సక్రిమీణి చ భవంతి, ఉత్సన్నతస్తు దోషగ్రహణమభిభవాత్ ||6||
View original
सर्वाणि कुष्ठानि सवातानि सपित्तानि सश्लेष्माणि सक्रिमीणि च भवन्ति, उत्सन्नतस्तु दोषग्रहणमभिभवात् ||६||
🔊 Audio coming soon
సర్వేష్వేవ కుష్ఠేషు సర్వేషామేవ దోషాణాం క్రిమీణాం చ సంభవం దర్శయన్నాహ- సర్వాణీత్యాది| సర్వాణి క్షుద్రాణి మహాంతి చ| కథం తర్హి వాతేనారుణమిత్యాదీత్యాశంక్యాహ- ఉత్సన్నతస్తు దోషగ్రహణమభిభవాదితి; ఉత్సన్నత ఔత్కట్యాత్ దోషగ్రహణం, అభిభవాత్ ‘ఇతరదోషయోః’ ఇతి శేషః||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తత్ర వాతేనారుణం, పిత్తేనోదుంబరర్ష్య(ర్క్ష)జిహ్వకపాలకాకణకాని, శ్లేష్మణా పుండరీకం దద్రుకుష్ఠం చేతి | తేషాం మహత్త్వం క్రియాగురుత్వముత్తరోత్తరం ధాత్వనుప్రవేశాదసాధ్యత్వం చేతి ||7||
View original
तत्र वातेनारुणं, पित्तेनोदुम्बरर्ष्य(र्क्ष)जिह्वकपालकाकणकानि, श्लेष्मणा पुण्डरीकं दद्रुकुष्ठं चेति | तेषां महत्त्वं क्रियागुरुत्वमुत्तरोत्तरं धात्वनुप्रवेशादसाध्यत्वं चेति ||७||
🔊 Audio coming soon
యస్య దోషస్య యస్మిన్ కుష్ఠే ఔత్కట్యం తేన తద్దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| తత్రారుణాదీనాం సప్తానాం మహత్త్వాదిషు హేతుం దర్శయన్నాహ- తేషామిత్యాది| అనుశబ్దేన పశ్చాదర్థవాచినా మహత్వేఽసాధ్యత్వేఽపి కాకణకవర్జం కాలాంతరం చ సూచ్యతే; కాకణకం పునరుత్పత్తావేవాసాధ్యం, వ్యాధిస్వభావాత్| అసాధ్యత్వం చేతి చకారో ధాత్వనుప్రవేశాచ్చేత్యనంతరం ద్రష్టవ్యః; తేనానుక్తమారంభకదోషమహత్త్వం సముచ్చినోతి||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
తత్ర, వాతేనారుణాభాని తనూని విసర్పీణి తోదభేదస్వాపయుక్తాన్యరుణాని | పిత్తేన పక్వోదుంబరఫలాకృతివర్ణాన్యౌదుంబరాణి , ఋష్య(క్ష)జిహ్వాప్రకాశాని ఖరాణి ఋష్య(క్ష)జిహ్వాని, కృష్ణకపాలికాప్రకాశాని కపాలకుష్ఠాని, కాకణంతికాఫలసదృశాన్యతీవ రక్తకృష్ణాని కాకణకాని ; తేషాం చతుర్ణామప్యోషచోషపరిదాహధూమాయనాని క్షిప్రోత్థానప్రపాకభేదిత్వాని క్రిమిజన్మ చ సామాన్యాని లింగాని | శ్లేష్మణా పుండరీకపత్రప్రకాశాని పౌండరీకాణి, అతసీపుష్పవర్ణాని తామ్రాణి వా విసర్పీణి పిడకావంతి చ దద్రుకుష్ఠాని; తయోర్ద్వయోరప్యుత్సన్నతా పరిమండలతా కండూశ్చిరోత్థానత్వం చేతి సామాన్యాని రూపాణి ||8||
View original
तत्र, वातेनारुणाभानि तनूनि विसर्पीणि तोदभेदस्वापयुक्तान्यरुणानि | पित्तेन पक्वोदुम्बरफलाकृतिवर्णान्यौदुम्बराणि , ऋष्य(क्ष)जिह्वाप्रकाशानि खराणि ऋष्य(क्ष)जिह्वानि, कृष्णकपालिकाप्रकाशानि कपालकुष्ठानि, काकणन्तिकाफलसदृशान्यतीव रक्तकृष्णानि काकणकानि ; तेषां चतुर्णामप्योषचोषपरिदाहधूमायनानि क्षिप्रोत्थानप्रपाकभेदित्वानि क्रिमिजन्म च सामान्यानि लिङ्गानि | श्लेष्मणा पुण्डरीकपत्रप्रकाशानि पौण्डरीकाणि, अतसीपुष्पवर्णानि ताम्राणि वा विसर्पीणि पिडकावन्ति च दद्रुकुष्ठानि; तयोर्द्वयोरप्युत्सन्नता परिमण्डलता कण्डूश्चिरोत्थानत्वं चेति सामान्यानि रूपाणि ||८||
🔊 Audio coming soon
తత్ర మహాకుష్ఠానాం లక్షణం దర్శయన్నాహ- తత్ర వాతేనేత్యాది| ఋష్యజిహ్వాప్రకాశానీతి ఋష్యజిహ్వాయా ఇవ ప్రకాశః సాదృశ్యం యేషాం తాని ఖరత్వయుక్తాని, ఋష్యో నీలాండః ‘రోరు ’ ఇతి ప్రసిద్ధః; అన్యే ‘ఋక్ష’ ఇతి పఠంతి, ఋక్షో ‘రీఛ’ ఇతి లోకే| కృష్ణకపాలికా కృష్ణకర్కరా| కాకణంతికా గుంజా, ‘చిరహంటికా’ ఇతి ప్రసిద్ధా, తత్ఫలవద్రక్తాని మధ్యే కృష్ణాని| ఉదుంబరాదీనాం పిత్తకృతత్వం దర్శయన్నాహ- తేషామిత్యాది| ఉషోఽనలసమీప ఇవోపతాపః, ప్లుష్టస్యేవ వేదనావిశేష ఇత్యన్యే; చోష ఆచూష్యత ఇవ వేదనావిశేషః, పిపాసేత్యన్యే; పరిదాహః సర్వతో దాహః; ధూమాయనం ధూమోపహతస్యేవ, ‘ధూమోద్వమనమివాంగానాం’ ఇత్యేకే| పుండరీకదద్రుకుష్ఠయోర్లక్షణం దర్శయన్నాహ- శ్లేష్మణేత్యాది| పుండరీకం శ్వేతపద్మం| దద్రుకుష్ఠం ద్వివిధం- సితమసితం చ; అసితస్య మహోపక్రమసాధ్యత్వాదనుబంధిత్వప్రకర్షాచ్చ మహాకుష్ఠేషు మధ్యే సుశ్రుతే పాఠః, సితదద్రుకుష్ఠస్య సుఖసాధ్యత్వాదుత్తరోత్తరధాత్వనుప్రవేశాభావాత్తథాఽత్యర్థపీడారహితత్వాచ్చ చరకే క్షుద్రకుష్ఠేషు మధ్యే పాఠ ఇత్యదోషః| దద్రుసిధ్మయోః సుశ్రుతచరకోదితయోరభిధానభేద ఇతి జేజ్ఝటః సమాదధతి, తన్నేచ్ఛతి గయీ| తయోః పుండరీకదద్రుకుష్ఠయోః పిత్తకఫకృతత్వం దర్శయన్నాహ- తయోరిత్యాది| పరిమండలతా పరిపూర్ణమండలతా||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
క్షుద్రకుష్ఠాన్యత ఊర్ధ్వం వక్ష్యామః- స్థూలాని సంధిష్వతిదారుణాని స్థూలారుషి స్యుః కఠినాన్యరూంషి |9|
View original
क्षुद्रकुष्ठान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- स्थूलानि सन्धिष्वतिदारुणानि स्थूलारुषि स्युः कठिनान्यरूंषि |९|
🔊 Audio coming soon
క్షుద్రకుష్ఠేషు ప్రాక్ స్థూలారుష్కమాహ- స్థూలానీత్యాది| స్థూలాని స్థూలమూలాని| దారుణాని కృచ్ఛ్రసాధ్యాని| అరూంషి వ్రణాః|9|-
Adhikarana 9 (9) · Śloka 9
త్వక్కోచభేదస్వపనాంగసాదాః కుష్ఠే మహత్పూర్వయుతే భవంతి ||9||
View original
त्वक्कोचभेदस्वपनाङ्गसादाः कुष्ठे महत्पूर्वयुते भवन्ति ||९||
🔊 Audio coming soon
మహాకుష్ఠలక్షణమాహ- త్వక్కోచేత్యాది| త్వక్శబ్దః కోచభేదస్వప్నైః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; తేన త్వక్కోచః త్వక్సంకోచః, త్వగ్భేదః త్వగ్విదారణం, త్వక్స్వపనం త్వచోఽచేతనత్వం, అంగసాదోఽంగగ్లానిః| కుష్ఠే మహత్పూర్వయుత ఇతి మహాకుష్ఠ ఇత్యర్థః||9||
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
కృష్ణారుణం యేన భవేచ్ఛరీరం తదేకకుష్ఠం ప్రవదంతి కుష్ఠం |10|
View original
कृष्णारुणं येन भवेच्छरीरं तदेककुष्ठं प्रवदन्ति कुष्ठम् |१०|
🔊 Audio coming soon
ఏకకుష్ఠమాహ- కుష్ణారుణమిత్యాది|10|-
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
స్యుర్యేన కండూవ్యథనౌషచోషాస్తలేషు తచ్చర్మదలం వదంతి ||10||
View original
स्युर्येन कण्डूव्यथनौषचोषास्तलेषु तच्चर्मदलं वदन्ति ||१०||
🔊 Audio coming soon
చర్మదలమాహ- స్యుర్యేనేత్యాది| చోష ఆచూషణమివ| తలేషు హస్తపాదతలేషు||10||
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
విసర్పవత్ సర్పతి సర్వతో యస్త్వగ్రక్తమాంసాన్యభిభూయ శీఘ్రం | మూర్చ్ఛావిదాహారతితోదపాకాన్ కృత్వా విసర్పః స భవేద్వికారః ||11||
View original
विसर्पवत् सर्पति सर्वतो यस्त्वग्रक्तमांसान्यभिभूय शीघ्रम् | मूर्च्छाविदाहारतितोदपाकान् कृत्वा विसर्पः स भवेद्विकारः ||११||
🔊 Audio coming soon
విసర్పకుష్ఠలక్షణమాహ- విసర్పవదిత్యాది| అత్రోక్తవిసర్పాఖ్యకుష్ఠస్య వక్ష్యమాణవిసర్పరోగస్య చ చిరవిసర్పణశీఘ్రవిసర్పణతో భేదః||11||
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
శనైః శరీరే పిడకాః స్రవంత్యః సర్పంతి యాస్తం పరిసర్పమాహుః |12|
View original
शनैः शरीरे पिडकाः स्रवन्त्यः सर्पन्ति यास्तं परिसर्पमाहुः |१२|
🔊 Audio coming soon
పరిసర్పమాహ- శనైరిత్యాది|12|-
Adhikarana 14 (12) · Śloka 12
కండ్వన్వితం శ్వేతమపాయి సిధ్మ విద్యాత్తను ప్రాయశ ఊర్ధ్వకాయే ||12||
View original
कण्ड्वन्वितं श्वेतमपायि सिध्म विद्यात्तनु प्रायश ऊर्ध्वकाये ||१२||
🔊 Audio coming soon
సిధ్మకుష్ఠమాహ- కుండ్వన్వితమిత్యాది| అపాయి అకష్టకారి | ప్రాయశ ఊర్ధ్వకాయ ఇతి ప్రాయఃశబ్దోపాదానాదధఃకాయేఽపి కదాచిద్భవతి| సిధ్మకుష్ఠం ద్వివిధం- పుష్పికాసిధ్మం, సిధ్మం చ; పుష్పికాసిధ్మస్య సుఖసాధ్యత్వాత్ సుశ్రుతే క్షుద్రకుష్ఠేషు పాఠః, సిధ్మస్య దుఃఖసాధ్యత్వాచ్చరకే మహాకుష్ఠే పాఠ ఇత్యదోషః||12||
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
రాజ్యోఽతికండ్వర్తిరుజః సరూక్షా భవంతి గాత్రేషు విచర్చికాయాం | కండూమతీ దాహరుజోపపన్నా విపాదికా పాదగతేయమేవ ||13||
View original
राज्योऽतिकण्ड्वर्तिरुजः सरूक्षा भवन्ति गात्रेषु विचर्चिकायाम् | कण्डूमती दाहरुजोपपन्ना विपादिका पादगतेयमेव ||१३||
🔊 Audio coming soon
విచర్చికామాహ- రాజ్య ఇత్యాది| రాజ్యో రేఖాః, తాశ్చ సరూక్షా భవంతి| కండ్వర్తిః ఖర్జూపీడా, రుజో వేదనాః, అతిశబ్దః కండ్వర్తిరుగ్భ్యాం సంబధ్యతే| గాత్రేషు పాణిపాదేషు| కండూమతీత్యాది| ఇయమేవ విచర్చికా పాదగతా యదా స్యాత్తదా విచర్చికాసంజ్ఞాం విహాయ విపాదికాసంజ్ఞాం ప్రాప్నోతీత్యర్థః||13||
Adhikarana 16 (14) · Śloka 14
యత్ స్రావి వృత్తం ఘనముగ్రకండు తత్ స్నిగ్ధకృష్ణం కిటిభం(మం) వదంతి |14|
View original
यत् स्रावि वृत्तं घनमुग्रकण्डु तत् स्निग्धकृष्णं किटिभं(मं) वदन्ति |१४|
🔊 Audio coming soon
కిటిభమాహ- యదిత్యాది| ‘రక్తకృష్ణం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి|14|-
Adhikarana 17 (14) · Śloka 15
సాస్రావకండూపరిదాహకాభిః పామాఽణుకాభిః పిడకాభిరూహ్యా ||14|| స్ఫోటైః సదాహైరతి సైవ కచ్ఛూః స్ఫిక్పాణిపాదప్రభవైర్నిరూప్యా |15|
View original
सास्रावकण्डूपरिदाहकाभिः पामाऽणुकाभिः पिडकाभिरूह्या ||१४|| स्फोटैः सदाहैरति सैव कच्छूः स्फिक्पाणिपादप्रभवैर्निरूप्या |१५|
🔊 Audio coming soon
అథ పామామాహ,- సాస్రావేత్యాది| సహాస్రావకండూపరిదాహకైర్వర్తంతే యాః పిడకాస్తాస్తథావిధాః, తాభిరూహ్యా పామేతి సంబంధః; యే తు ‘సాస్రావకండూపరిదాహవద్భిః’ ఇతి పఠంతి, తే తు వ్యాఖ్యానయంతి- సాస్రావౌ యౌ కండూపరిదాహౌ తద్యుక్తైః పురుషైః కృత్వా, అణుకాభిః పిడకాభిః కృత్వా, పామా ఊహ్యా ‘వైద్యైః’ ఇతి శేషః| సైవ కచ్ఛూరితి సైవ పాణ్యోః స్ఫిజోశ్చ తీవ్రదాహైః స్ఫోటైరుపగతా కచ్ఛూరుచ్యతే||14||-
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
కండ్వన్వితా యా పిడకా శరీరే సంస్రావహీనా రకసోచ్యతే సా ||15||
View original
कण्ड्वन्विता या पिडका शरीरे संस्रावहीना रकसोच्यते सा ||१५||
🔊 Audio coming soon
రకసామాహ- కండ్వన్వితేత్యాది| శరీరే సకలే కాయే||15||
Adhikarana 19 (16) · Śloka 16
అరుః ససిధ్మం రకసా మహచ్చ యచ్చైకకుష్ఠం కఫజాన్యమూని | వాయోః ప్రకోపాత్ పరిసర్పమేకం శేషాణి పిత్తప్రభవాణి విద్యాత్ ||16||
View original
अरुः ससिध्मं रकसा महच्च यच्चैककुष्ठं कफजान्यमूनि | वायोः प्रकोपात् परिसर्पमेकं शेषाणि पित्तप्रभवाणि विद्यात् ||१६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కస్మిన్ క్షుద్రకుష్ఠే కస్యాధిక్యమిత్యాహ- అరురిత్యాది| అరుః స్థూలారుష్కం| శేషాణి విసర్పకిటిభవిచర్చికాపామాచర్మదలాని| అరుః ససిధ్మమిత్యాది| జేజ్ఝటేన స్వకపోలకల్పితః శ్లోక ఇతి గయదాసో న మన్యతే, యస్మాదేకకుష్ఠం మహాకుష్ఠం చ వాతాదేవ భవతి న కఫాత్, పరిసర్పం పిత్తాత్; పాఠాంతరం చాత్ర ‘అరుష్కం’ ఇత్యాది పఠతి, తచ్చాభావాన్న లిఖితం||16||
Adhikarana 20 (17) · Śloka 17
కిలాసమపి కుష్ఠవికల్ప ఏవ; తత్త్రివిధం- వాతేన, పిత్తేన, శ్లేష్మణా చేతి | కుష్ఠకిలాసయోరంతరం- త్వగ్గతమేవ కిలాసమపరిస్రావి చ | తద్వాతేన మండలమరుణం పరుషం పరిధ్వంసి చ, పిత్తేన పద్మపత్రప్రతీకాశం సపరిదాహం చ, శ్లేష్మణా శ్వేతం స్నిగ్ధం బహలం కండూమచ్చ | తేషు సంబద్ధమండలమంతేజాతం రక్తరోమ చాసాధ్యమగ్నిదగ్ధం చ ||17||
View original
किलासमपि कुष्ठविकल्प एव; तत्त्रिविधं- वातेन, पित्तेन, श्लेष्मणा चेति | कुष्ठकिलासयोरन्तरं- त्वग्गतमेव किलासमपरिस्रावि च | तद्वातेन मण्डलमरुणं परुषं परिध्वंसि च, पित्तेन पद्मपत्रप्रतीकाशं सपरिदाहं च, श्लेष्मणा श्वेतं स्निग्धं बहलं कण्डूमच्च | तेषु सम्बद्धमण्डलमन्तेजातं रक्तरोम चासाध्यमग्निदग्धं च ||१७||
🔊 Audio coming soon
కిలాసం నిర్దిశన్నాహ- కిలాసమపీత్యాది| అపిశబ్దః సంభావనాయాం, తేన కిలాసం కుష్ఠవికృతిరితి సంభావ్యతే; అన్యే తు, కిమపి కిలాసం కుష్ఠవికల్పో న భవతీత్యపిశబ్దాదాహుః; కిం తత్ కిలాసం కుష్ఠవికల్పో న భవతి? ఉచ్యతే- త్వగ్గతమపరిస్రావి చేతి; అంతరం భేదః| త్వగ్గతమితి కుష్ఠం త్వగ్రక్తమాంసమధిష్ఠాయ త్వచి దర్శయత్యాత్మానం, కిలాసం తు త్వచమేవ కేవలామధితిష్ఠతీత్యర్థః| అన్యే తు ‘త్వగ్గతమేవ కిలాససంజ్ఞం, తదేవ ధాత్వనుప్రవేశాచ్ఛ్విత్రసంజ్ఞం’ ఇత్యాహుః| తథా చ విశ్వామిత్రః,- “త్వగ్గతం తు యదస్రావి కిలాసం తత్ ప్రకీర్తితం| యదా త్వచమతిక్రమ్య తద్ధాతూనవగాహతే|| హిత్వా కిలాససంజ్ఞాం చ శ్విత్రసంజ్ఞాం లభేత తత్”- ఇతి| వాతాదిజానాం కిలాసానాం లక్షణమాహ- తద్వాతేనేత్యాది| పరిధ్వంసీతి ఘృష్టం సద్రజో విముంచతీత్యర్థః| బహలం స్థూలం| అతః పరమసాధ్యావధారణం- తేష్విత్యాది| తేషు వాతపిత్తశ్లేష్మజేషు కిలాసేషు| సంబద్ధమండలమితి పరస్పరమభిన్నమండలమిత్యర్థః| అంతే జాతం ఓష్ఠపాణిపాదగుహ్యజం; అన్యే త్వత్ర ‘అంతర్జాతరక్తరోమ చ’ ఇతి పఠంతి; అంతర్మధ్యే జాతాని రక్తాని లోమాని యత్ర తత్తథా; తే చాచార్యా ‘అగ్నిదగ్ధం చ’ ఇతి చకారేణ పాణిపాదగుహ్యౌష్ఠజమనుక్తమప్యసాధ్యం సముచ్చిన్వంతి||17||
Adhikarana 21 (18) · Śloka 18
కుష్ఠేషు తు త్వక్సంకోచస్వాపస్వేదశోఫభేదకౌణ్యస్వరోపఘాతా వాతేన, పాకావదరణాంగులిపతనకర్ణనాసాభంగాక్షిరాగసత్త్వోత్పత్తయః పిత్తేన, కండూవర్ణభేదశోఫాస్రావగౌరవాణి శ్లేష్మణా ||18||
View original
कुष्ठेषु तु त्वक्सङ्कोचस्वापस्वेदशोफभेदकौण्यस्वरोपघाता वातेन, पाकावदरणाङ्गुलिपतनकर्णनासाभङ्गाक्षिरागसत्त्वोत्पत्तयः पित्तेन, कण्डूवर्णभेदशोफास्रावगौरवाणि श्लेष्मणा ||१८||
🔊 Audio coming soon
కుష్ఠానాం సంక్షేపేణోక్తత్వాదనుక్తమపి దోషలింగం దర్శయన్నాహ- కుష్ఠేష్విత్యాది| వాతకార్యేషు స్వేదశ్చింత్యః| ‘త్వక్సంకోచస్వాపాస్వేదౌ’ ఇత్యన్యే పఠంతి, తత్ర నఞ్ స్వేదనిషేధార్థః; ‘వ్యాధిస్వభావాత్ స్వేదోఽపి స్యాత్’ ఇత్యపరే| కౌణ్యం నష్టకరతా| సత్త్వోత్పత్తయః క్రిమీణాం జన్మాని ||18||
Adhikarana 22 (19) · Śloka 19
తత్రాదిబలప్రవృత్తం పౌండరీకం కాకణం చాసాధ్యం ||19||
View original
तत्रादिबलप्रवृत्तं पौण्डरीकं काकणं चासाध्यम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
తేషామసాధ్యతాం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| పుండరీకమాదిబలప్రవృత్తం శుక్రశోణితదోషజమసాధ్యం| నను చాదిబలప్రవృత్తమన్యదపి కుష్ఠమసాధ్యమేవ, యదాహ చరకః,- “యే చాపి కేచిత్ కులజా వికారాస్తాంశ్చాప్యసాధ్యాన్ ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః” (చ. చి. 6) ఇతి; కులజా ఇత్యనేన దుష్టశుక్రశోణితజా ఉచ్యంతే| పుండరీకగ్రహణం సర్వేషామేవ మహాకుష్ఠానాముపలక్షణం; తేషామేవోత్తరోత్తరధాత్వనుక్రమేణ శుక్రధాతోర్దుష్టిజననసామర్థ్యాత్| ఏతేన క్షుద్రకుష్ఠేష్వాదిబలప్రవృత్తత్వం నాస్తి, ఉత్తరోత్తరధాత్వననుక్రమణాభావేన శుక్రదోషకరణేఽసామర్థ్యాత్| కాకణకం చాసాధ్యం, ఉత్పత్తావేవ త్రిదోషబలప్రవృత్తత్వాత్; ధాత్వనుక్రమణేన హి మహాకుష్ఠానామస్థిమజ్జశుక్రగతానామసాధ్యత్వముపరిష్ఠాదేవ వక్ష్యతి||19||
Adhikarana 23 (20-21) · Śloka 21
భవంతి చాత్ర- యథా వనస్పతిర్జాతః ప్రాప్య కాలప్రకర్షణం | అంతర్భూమిం విగాహేత మూలైర్వృష్టివివర్ధితైః ||20|| ఏవం కుష్ఠం సముత్పన్నం త్వచి కాలప్రకర్షతః | క్రమేణ ధాతూన్ వ్యాప్నోతి నరస్యాప్రతికారిణః ||21||
View original
भवन्ति चात्र- यथा वनस्पतिर्जातः प्राप्य कालप्रकर्षणम् | अन्तर्भूमिं विगाहेत मूलैर्वृष्टिविवर्धितैः ||२०|| एवं कुष्ठं समुत्पन्नं त्वचि कालप्रकर्षतः | क्रमेण धातून् व्याप्नोति नरस्याप्रतिकारिणः ||२१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమప్రతికారిణ ఉత్తరోత్తరధాత్వనుక్రమణే దృష్టాంతం దర్శయన్నాహ- భవంతి చాత్రేత్యాది| యథా వనస్పతిర్వృక్షః, కాలప్రకర్షణం కాలాధిక్యం ప్రాప్య, మూలైః కృత్వా, అంతర్భూమిం విగాహేతేతి సంబంధః| త్వచీతి అత్ర త్వక్శబ్దేన రస ఉక్తః, రసారబ్ధత్వాత్; తేన రసస్థమిత్యర్థః||20-21||
Adhikarana 24 (22-28) · Śloka 28
స్పర్శహానిః స్వేదనత్వమీషత్కండూశ్చ జాయతే | వైవర్ణ్యం రూక్షభావశ్చ కుష్ఠే త్వచి సమాశ్రితే ||22|| త్వక్స్వాపో రోమహర్షశ్చ స్వేదస్యాభిప్రవర్తనం | కండూర్విపూయకశ్చైవ కుష్ఠే శోణితసంశ్రితే ||23|| బాహుల్యం వక్రశోషశ్చ కార్కశ్యం పిడకోద్గమః | తోదః స్ఫోటః స్థిరత్వం చ కుష్ఠే మాంససమాశ్రితే ||24|| దౌర్గంధ్యముపదేహశ్చ పూయోఽథ క్రిమయస్తథా | గాత్రాణాం భేదనం చాపి కుష్ఠే మేదఃసమాశ్రితే ||25|| నాసాభంగోఽక్షిరాగశ్చ క్షతే చ క్రిమిసంభవః | భవేత్ స్వరోపఘాతశ్చ హ్యస్థిమజ్జసమాశ్రితే ||26|| కౌణ్యం గతిక్షయోఽంగానాం సంభేదః క్షతసర్పణం | శుక్రస్థానగతే లింగం ప్రాగుక్తాని తథైవ చ ||27|| స్త్రీపుంసయోః కుష్ఠదోషాద్దుష్టశోణితశుక్రయోః | యదపత్యం తయోర్జాతం జ్ఞేయం తదపి కుష్ఠితం ||28||
View original
स्पर्शहानिः स्वेदनत्वमीषत्कण्डूश्च जायते | वैवर्ण्यं रूक्षभावश्च कुष्ठे त्वचि समाश्रिते ||२२|| त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्याभिप्रवर्तनम् | कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते ||२३|| बाहुल्यं वक्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः | तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते ||२४|| दौर्गन्ध्यमुपदेहश्च पूयोऽथ क्रिमयस्तथा | गात्राणां भेदनं चापि कुष्ठे मेदःसमाश्रिते ||२५|| नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षते च क्रिमिसम्भवः | भवेत् स्वरोपघातश्च ह्यस्थिमज्जसमाश्रिते ||२६|| कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां सम्भेदः क्षतसर्पणम् | शुक्रस्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च ||२७|| स्त्रीपुंसयोः कुष्ठदोषाद्दुष्टशोणितशुक्रयोः | यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
ధాతుగతకుష్ఠానాం లక్షణమాహ- స్పర్శహానిరిత్యాది| “ప్రాగేవ రసధాతుం క్రోడీకృత్య దోషాః కుష్ఠారంభకాః, అతో రసధాతులక్షణం నోక్తం” ఇత్యేకే; అపరే త్వక్శబ్దేన రసమాహుః| జాయత ఇత్యత్రాపి సంబధ్యతే| విపూయకో దుర్గంధతా| శోణితసంశ్రితే ఇతి ‘జాయతే’ ఇత్యత్రాపి సంబధ్యతే| బాహుల్యం స్థూలమండలతా| స్ఫోటః త్వచః స్ఫుటనం| స్థిరత్వం కఠినమండలతా| కేచిదత్రాన్యథా పఠంతి, స చ పాఠోఽభావాన్న లిఖితః| అత్రాపి ‘జాయతే’ ఇత్యధ్యాహారః| ఉపదేహో మలవృద్ధిః| అత్రాపి కేచిదన్యథా శ్లోకం పఠంతి, సోఽపి పాఠోఽభావాన్న లిఖితః| శుక్రగతస్య కుష్ఠస్య లింగం దర్శయన్నాహ- కౌణ్యమిత్యాది| తదపీత్యపిశబ్దాత్ పూర్వోక్తాన్యపి రసాదిమజ్జాంతగతాని లింగాని భవంతి| కుష్ఠితం సంజాతకుష్ఠం; అన్యే తు ‘కుష్ఠవత్’ ఇతి పఠంతి, కుష్ఠసహితమిత్యర్థః; అన్యే ‘కుష్ఠిలం’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః| యదా స్త్రీపుంసయోః కుష్ఠినోర్బీజముపహతం స్యాత్తదా తయోః ప్రజా నోత్పద్యతే; ఉపతప్తమాత్రబీజయోః పునః ప్రజోపతాప ఉత్పద్యతే||22-28||
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
కుష్ఠమాత్మవతః సాధ్యం త్వగ్రక్తపిశితాశ్రితం | మేదోగతం భవేద్యాప్యమసాధ్యమత ఉత్తరం ||29||
View original
कुष्ठमात्मवतः साध्यं त्वग्रक्तपिशिताश्रितम् | मेदोगतं भवेद्याप्यमसाध्यमत उत्तरम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ధాత్వనుక్రమేఽపి సాధ్యాదిభేదం దర్శయన్నాహ- కుష్ఠమిత్యాది| ఆత్మవతో జితేంద్రియస్య||29||
Adhikarana 26 (30) · Śloka 30
బ్రహ్మస్త్రీసజ్జనవధపరస్వహరణాదిభిః | కర్మభిః పాపరోగస్య ప్రాహుః కుష్ఠస్య సంభవం ||30||
View original
ब्रह्मस्त्रीसज्जनवधपरस्वहरणादिभिः | कर्मभिः पापरोगस्य प्राहुः कुष्ठस्य सम्भवम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
కుష్ఠస్య కర్మజత్వం దర్శయన్నాహ- బ్రహ్మస్త్రీత్యాది| సజ్జనః సత్పురుషః| పరస్వం పరద్రవ్యం||30||
Adhikarana 27 (31-32) · Śloka 32
మ్రియతే యది కుష్ఠేన పునర్జాతేఽపి గచ్ఛతి | నాతః కష్టతరో రోగో యథా కుష్ఠం ప్రకీర్తితం ||31|| ఆహారాచారయోః ప్రోక్తామాస్థాయ మహతీం క్రియాం | ఔషధీనాం విశిష్టానాం తపసశ్చ నిషేవణాత్ | యస్తేన ముచ్యతే జంతుః స పుణ్యాం గతిమాప్నుయాత్ ||32||
View original
म्रियते यदि कुष्ठेन पुनर्जातेऽपि गच्छति | नातः कष्टतरो रोगो यथा कुष्ठं प्रकीर्तितम् ||३१|| आहाराचारयोः प्रोक्तामास्थाय महतीं क्रियाम् | औषधीनां विशिष्टानां तपसश्च निषेवणात् | यस्तेन मुच्यते जन्तुः स पुण्यां गतिमाप्नुयात् ||३२||
🔊 Audio coming soon
కుష్ఠం దీర్ఘరోగాణాం ప్రధానమితి జన్మాంతరేఽపి తదనుబంధం దర్శయన్నాహ- మ్రియత ఇత్యాది| గచ్ఛతి అనుగతం భవతీత్యర్థః, కుష్ఠజనకస్య కర్మణోఽక్షీణత్వాత్| ఆస్థాయ ఆశ్రిత్య| స పుణ్యాం గతిమాప్నుయాత్, క్షీణపాపత్వాత్||31-32||
Adhikarana 28 (33-34) · Śloka 34
ప్రసంగాద్గాత్రసంస్పర్శాన్నిశ్వాసాత్ సహభోజనాత్ | సహశయ్యాసనాచ్చాపి వస్త్రమాల్యానులేపనాత్ ||33|| కుష్ఠం జ్వరశ్చ శోషశ్చ నేత్రాభిష్యంద ఏవ చ | ఔపసర్గికరోగాశ్చ సంక్రామంతి నరాన్నరం ||34||
View original
प्रसङ्गाद्गात्रसंस्पर्शान्निश्वासात् सहभोजनात् | सहशय्यासनाच्चापि वस्त्रमाल्यानुलेपनात् ||३३|| कुष्ठं ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव च | औपसर्गिकरोगाश्च सङ्क्रामन्ति नरान्नरम् ||३४||
🔊 Audio coming soon
సంసర్గసంభవప్రధానం కుష్ఠమాశ్రిత్య కుష్ఠిప్రభృతీనాం సంసర్గపరిహారం దర్శయన్నాహ- ప్రసంగాదిత్యాది| ప్రసంగాదితి ప్రసంగేన అభ్యాసేన కృతాత్, పునః పునః కృతాదిత్యర్థః| ఇదం విశేషణం గాత్రసంస్పర్శాదిభిః సర్వైః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| సహశయ్యాసనాదితి ఏకశయ్యాసనస్థితేః| మాల్యం పుష్పం| ఔపసర్గికరోగాః శీతలికాదయః| సంక్రామంతి ఆవిశంతి||33-34||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం నిదానస్థానే కుష్ఠనిదానం నామ పంచమోఽధ్యాయః ||5||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने कुष्ठनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిదానస్థానే పంచమోఽధ్యాయః||5||