Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః కుష్ఠనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
5. kuṣṭhanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
మిథ్యాహారాచారస్య విశేషాద్గురువిరుద్ధాసాత్మ్యాజీర్ణాహితాశినః స్నేహపీతస్య వాంతస్య వా వ్యాయామగ్రామ్యధర్మసేవినో గ్రామ్యానూపౌదకమాంసాని వా పయసాఽభీక్ష్ణమశ్నతో యో వా మజ్జత్యప్సూష్మాభితప్తః సహసా ఛర్దిం వా ప్రతిహంతి, తస్య పిత్తశ్లేష్మాణౌ ప్రకుపితౌ పరిగృహ్యానిలః ప్రవృద్ధస్తిర్యగ్గాః సిరాః సంప్రపద్య సముద్ధూయ బాహ్యం మార్గం ప్రతి సమంతాద్విక్షిపతి, యత్ర యత్ర చ దోషో విక్షిప్తో నిశ్చరతి తత్ర తత్ర మండలాని ప్రాదుర్భవంతి, ఏవం సముత్పన్నస్త్వచి దోషస్తత్ర తత్ర చ పరివృద్ధిం ప్రాప్యాప్రతిక్రియమాణోఽభ్యంతరం ప్రతిపద్యతే ధాతూనభిదూషయన్ ||3||
View original
मिथ्याहाराचारस्य विशेषाद्गुरुविरुद्धासात्म्याजीर्णाहिताशिनः स्नेहपीतस्य वान्तस्य वा व्यायामग्राम्यधर्मसेविनो ग्राम्यानूपौदकमांसानि वा पयसाऽभीक्ष्णमश्नतो यो वा मज्जत्यप्सूष्माभितप्तः सहसा छर्दिं वा प्रतिहन्ति, तस्य पित्तश्लेष्माणौ प्रकुपितौ परिगृह्यानिलः प्रवृद्धस्तिर्यग्गाः सिराः सम्प्रपद्य समुद्धूय बाह्यं मार्गं प्रति समन्ताद्विक्षिपति, यत्र यत्र च दोषो विक्षिप्तो निश्चरति तत्र तत्र मण्डलानि प्रादुर्भवन्ति, एवं समुत्पन्नस्त्वचि दोषस्तत्र तत्र च परिवृद्धिं प्राप्याप्रतिक्रियमाणोऽभ्यन्तरं प्रतिपद्यते धातूनभिदूषयन् ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తస్య పూర్వరూపాణి- త్వక్పారుష్యమకస్మాద్రోమహర్షః కండూః స్వేదబాహుల్యమస్వేదనం వాఽంగప్రదేశానాం స్వాపః క్షతవిసర్పణమసృజః కృష్ణతా చేతి ||4||
View original
तस्य पूर्वरूपाणि- त्वक्पारुष्यमकस्माद्रोमहर्षः कण्डूः स्वेदबाहुल्यमस्वेदनं वाऽङ्गप्रदेशानां स्वापः क्षतविसर्पणमसृजः कृष्णता चेति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తత్ర సప్త మహాకుష్ఠాని, ఏకాదశ క్షుద్రకుష్ఠాని, ఏవమష్టాదశ కుష్ఠాని భవంతి | తత్ర మహాకుష్ఠాన్యరుణోదుంబరర్ష్య(ర్క్ష)జిహ్వకపాలకాకణకపుండరీకదద్రుకుష్ఠానీతి | క్షుద్రకుష్ఠాన్యపి స్థూలారుష్కం మహాకుష్ఠమేకకుష్ఠం చర్మదలం విసర్పః పరిసర్పః సిధ్మం విచర్చికా కిటిభం (మం) పామా రకసా చేతి ||5||
View original
तत्र सप्त महाकुष्ठानि, एकादश क्षुद्रकुष्ठानि, एवमष्टादश कुष्ठानि भवन्ति | तत्र महाकुष्ठान्यरुणोदुम्बरर्ष्य(र्क्ष)जिह्वकपालकाकणकपुण्डरीकदद्रुकुष्ठानीति | क्षुद्रकुष्ठान्यपि स्थूलारुष्कं महाकुष्ठमेककुष्ठं चर्मदलं विसर्पः परिसर्पः सिध्मं विचर्चिका किटिभं (मं) पामा रकसा चेति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
సర్వాణి కుష్ఠాని సవాతాని సపిత్తాని సశ్లేష్మాణి సక్రిమీణి చ భవంతి, ఉత్సన్నతస్తు దోషగ్రహణమభిభవాత్ ||6||
View original
सर्वाणि कुष्ठानि सवातानि सपित्तानि सश्लेष्माणि सक्रिमीणि च भवन्ति, उत्सन्नतस्तु दोषग्रहणमभिभवात् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తత్ర వాతేనారుణం, పిత్తేనోదుంబరర్ష్య(ర్క్ష)జిహ్వకపాలకాకణకాని, శ్లేష్మణా పుండరీకం దద్రుకుష్ఠం చేతి | తేషాం మహత్త్వం క్రియాగురుత్వముత్తరోత్తరం ధాత్వనుప్రవేశాదసాధ్యత్వం చేతి ||7||
View original
तत्र वातेनारुणं, पित्तेनोदुम्बरर्ष्य(र्क्ष)जिह्वकपालकाकणकानि, श्लेष्मणा पुण्डरीकं दद्रुकुष्ठं चेति | तेषां महत्त्वं क्रियागुरुत्वमुत्तरोत्तरं धात्वनुप्रवेशादसाध्यत्वं चेति ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
తత్ర, వాతేనారుణాభాని తనూని విసర్పీణి తోదభేదస్వాపయుక్తాన్యరుణాని | పిత్తేన పక్వోదుంబరఫలాకృతివర్ణాన్యౌదుంబరాణి , ఋష్య(క్ష)జిహ్వాప్రకాశాని ఖరాణి ఋష్య(క్ష)జిహ్వాని, కృష్ణకపాలికాప్రకాశాని కపాలకుష్ఠాని, కాకణంతికాఫలసదృశాన్యతీవ రక్తకృష్ణాని కాకణకాని ; తేషాం చతుర్ణామప్యోషచోషపరిదాహధూమాయనాని క్షిప్రోత్థానప్రపాకభేదిత్వాని క్రిమిజన్మ చ సామాన్యాని లింగాని | శ్లేష్మణా పుండరీకపత్రప్రకాశాని పౌండరీకాణి, అతసీపుష్పవర్ణాని తామ్రాణి వా విసర్పీణి పిడకావంతి చ దద్రుకుష్ఠాని; తయోర్ద్వయోరప్యుత్సన్నతా పరిమండలతా కండూశ్చిరోత్థానత్వం చేతి సామాన్యాని రూపాణి ||8||
View original
तत्र, वातेनारुणाभानि तनूनि विसर्पीणि तोदभेदस्वापयुक्तान्यरुणानि | पित्तेन पक्वोदुम्बरफलाकृतिवर्णान्यौदुम्बराणि , ऋष्य(क्ष)जिह्वाप्रकाशानि खराणि ऋष्य(क्ष)जिह्वानि, कृष्णकपालिकाप्रकाशानि कपालकुष्ठानि, काकणन्तिकाफलसदृशान्यतीव रक्तकृष्णानि काकणकानि ; तेषां चतुर्णामप्योषचोषपरिदाहधूमायनानि क्षिप्रोत्थानप्रपाकभेदित्वानि क्रिमिजन्म च सामान्यानि लिङ्गानि | श्लेष्मणा पुण्डरीकपत्रप्रकाशानि पौण्डरीकाणि, अतसीपुष्पवर्णानि ताम्राणि वा विसर्पीणि पिडकावन्ति च दद्रुकुष्ठानि; तयोर्द्वयोरप्युत्सन्नता परिमण्डलता कण्डूश्चिरोत्थानत्वं चेति सामान्यानि रूपाणि ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
క్షుద్రకుష్ఠాన్యత ఊర్ధ్వం వక్ష్యామః- స్థూలాని సంధిష్వతిదారుణాని స్థూలారుషి స్యుః కఠినాన్యరూంషి |9|
View original
क्षुद्रकुष्ठान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- स्थूलानि सन्धिष्वतिदारुणानि स्थूलारुषि स्युः कठिनान्यरूंषि |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (9) · Śloka 9
త్వక్కోచభేదస్వపనాంగసాదాః కుష్ఠే మహత్పూర్వయుతే భవంతి ||9||
View original
त्वक्कोचभेदस्वपनाङ्गसादाः कुष्ठे महत्पूर्वयुते भवन्ति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
కృష్ణారుణం యేన భవేచ్ఛరీరం తదేకకుష్ఠం ప్రవదంతి కుష్ఠం |10|
View original
कृष्णारुणं येन भवेच्छरीरं तदेककुष्ठं प्रवदन्ति कुष्ठम् |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
స్యుర్యేన కండూవ్యథనౌషచోషాస్తలేషు తచ్చర్మదలం వదంతి ||10||
View original
स्युर्येन कण्डूव्यथनौषचोषास्तलेषु तच्चर्मदलं वदन्ति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
విసర్పవత్ సర్పతి సర్వతో యస్త్వగ్రక్తమాంసాన్యభిభూయ శీఘ్రం | మూర్చ్ఛావిదాహారతితోదపాకాన్ కృత్వా విసర్పః స భవేద్వికారః ||11||
View original
विसर्पवत् सर्पति सर्वतो यस्त्वग्रक्तमांसान्यभिभूय शीघ्रम् | मूर्च्छाविदाहारतितोदपाकान् कृत्वा विसर्पः स भवेद्विकारः ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
శనైః శరీరే పిడకాః స్రవంత్యః సర్పంతి యాస్తం పరిసర్పమాహుః |12|
View original
शनैः शरीरे पिडकाः स्रवन्त्यः सर्पन्ति यास्तं परिसर्पमाहुः |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (12) · Śloka 12
కండ్వన్వితం శ్వేతమపాయి సిధ్మ విద్యాత్తను ప్రాయశ ఊర్ధ్వకాయే ||12||
View original
कण्ड्वन्वितं श्वेतमपायि सिध्म विद्यात्तनु प्रायश ऊर्ध्वकाये ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
రాజ్యోఽతికండ్వర్తిరుజః సరూక్షా భవంతి గాత్రేషు విచర్చికాయాం | కండూమతీ దాహరుజోపపన్నా విపాదికా పాదగతేయమేవ ||13||
View original
राज्योऽतिकण्ड्वर्तिरुजः सरूक्षा भवन्ति गात्रेषु विचर्चिकायाम् | कण्डूमती दाहरुजोपपन्ना विपादिका पादगतेयमेव ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (14) · Śloka 14
యత్ స్రావి వృత్తం ఘనముగ్రకండు తత్ స్నిగ్ధకృష్ణం కిటిభం(మం) వదంతి |14|
View original
यत् स्रावि वृत्तं घनमुग्रकण्डु तत् स्निग्धकृष्णं किटिभं(मं) वदन्ति |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (14) · Śloka 15
సాస్రావకండూపరిదాహకాభిః పామాఽణుకాభిః పిడకాభిరూహ్యా ||14|| స్ఫోటైః సదాహైరతి సైవ కచ్ఛూః స్ఫిక్పాణిపాదప్రభవైర్నిరూప్యా |15|
View original
सास्रावकण्डूपरिदाहकाभिः पामाऽणुकाभिः पिडकाभिरूह्या ||१४|| स्फोटैः सदाहैरति सैव कच्छूः स्फिक्पाणिपादप्रभवैर्निरूप्या |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
కండ్వన్వితా యా పిడకా శరీరే సంస్రావహీనా రకసోచ్యతే సా ||15||
View original
कण्ड्वन्विता या पिडका शरीरे संस्रावहीना रकसोच्यते सा ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (16) · Śloka 16
అరుః ససిధ్మం రకసా మహచ్చ యచ్చైకకుష్ఠం కఫజాన్యమూని | వాయోః ప్రకోపాత్ పరిసర్పమేకం శేషాణి పిత్తప్రభవాణి విద్యాత్ ||16||
View original
अरुः ससिध्मं रकसा महच्च यच्चैककुष्ठं कफजान्यमूनि | वायोः प्रकोपात् परिसर्पमेकं शेषाणि पित्तप्रभवाणि विद्यात् ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (17) · Śloka 17
కిలాసమపి కుష్ఠవికల్ప ఏవ; తత్త్రివిధం- వాతేన, పిత్తేన, శ్లేష్మణా చేతి | కుష్ఠకిలాసయోరంతరం- త్వగ్గతమేవ కిలాసమపరిస్రావి చ | తద్వాతేన మండలమరుణం పరుషం పరిధ్వంసి చ, పిత్తేన పద్మపత్రప్రతీకాశం సపరిదాహం చ, శ్లేష్మణా శ్వేతం స్నిగ్ధం బహలం కండూమచ్చ | తేషు సంబద్ధమండలమంతేజాతం రక్తరోమ చాసాధ్యమగ్నిదగ్ధం చ ||17||
View original
किलासमपि कुष्ठविकल्प एव; तत्त्रिविधं- वातेन, पित्तेन, श्लेष्मणा चेति | कुष्ठकिलासयोरन्तरं- त्वग्गतमेव किलासमपरिस्रावि च | तद्वातेन मण्डलमरुणं परुषं परिध्वंसि च, पित्तेन पद्मपत्रप्रतीकाशं सपरिदाहं च, श्लेष्मणा श्वेतं स्निग्धं बहलं कण्डूमच्च | तेषु सम्बद्धमण्डलमन्तेजातं रक्तरोम चासाध्यमग्निदग्धं च ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (18) · Śloka 18
కుష్ఠేషు తు త్వక్సంకోచస్వాపస్వేదశోఫభేదకౌణ్యస్వరోపఘాతా వాతేన, పాకావదరణాంగులిపతనకర్ణనాసాభంగాక్షిరాగసత్త్వోత్పత్తయః పిత్తేన, కండూవర్ణభేదశోఫాస్రావగౌరవాణి శ్లేష్మణా ||18||
View original
कुष्ठेषु तु त्वक्सङ्कोचस्वापस्वेदशोफभेदकौण्यस्वरोपघाता वातेन, पाकावदरणाङ्गुलिपतनकर्णनासाभङ्गाक्षिरागसत्त्वोत्पत्तयः पित्तेन, कण्डूवर्णभेदशोफास्रावगौरवाणि श्लेष्मणा ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (19) · Śloka 19
తత్రాదిబలప్రవృత్తం పౌండరీకం కాకణం చాసాధ్యం ||19||
View original
तत्रादिबलप्रवृत्तं पौण्डरीकं काकणं चासाध्यम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (20-21) · Śloka 21
భవంతి చాత్ర- యథా వనస్పతిర్జాతః ప్రాప్య కాలప్రకర్షణం | అంతర్భూమిం విగాహేత మూలైర్వృష్టివివర్ధితైః ||20|| ఏవం కుష్ఠం సముత్పన్నం త్వచి కాలప్రకర్షతః | క్రమేణ ధాతూన్ వ్యాప్నోతి నరస్యాప్రతికారిణః ||21||
View original
भवन्ति चात्र- यथा वनस्पतिर्जातः प्राप्य कालप्रकर्षणम् | अन्तर्भूमिं विगाहेत मूलैर्वृष्टिविवर्धितैः ||२०|| एवं कुष्ठं समुत्पन्नं त्वचि कालप्रकर्षतः | क्रमेण धातून् व्याप्नोति नरस्याप्रतिकारिणः ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (22-28) · Śloka 28
స్పర్శహానిః స్వేదనత్వమీషత్కండూశ్చ జాయతే | వైవర్ణ్యం రూక్షభావశ్చ కుష్ఠే త్వచి సమాశ్రితే ||22|| త్వక్స్వాపో రోమహర్షశ్చ స్వేదస్యాభిప్రవర్తనం | కండూర్విపూయకశ్చైవ కుష్ఠే శోణితసంశ్రితే ||23|| బాహుల్యం వక్రశోషశ్చ కార్కశ్యం పిడకోద్గమః | తోదః స్ఫోటః స్థిరత్వం చ కుష్ఠే మాంససమాశ్రితే ||24|| దౌర్గంధ్యముపదేహశ్చ పూయోఽథ క్రిమయస్తథా | గాత్రాణాం భేదనం చాపి కుష్ఠే మేదఃసమాశ్రితే ||25|| నాసాభంగోఽక్షిరాగశ్చ క్షతే చ క్రిమిసంభవః | భవేత్ స్వరోపఘాతశ్చ హ్యస్థిమజ్జసమాశ్రితే ||26|| కౌణ్యం గతిక్షయోఽంగానాం సంభేదః క్షతసర్పణం | శుక్రస్థానగతే లింగం ప్రాగుక్తాని తథైవ చ ||27|| స్త్రీపుంసయోః కుష్ఠదోషాద్దుష్టశోణితశుక్రయోః | యదపత్యం తయోర్జాతం జ్ఞేయం తదపి కుష్ఠితం ||28||
View original
स्पर्शहानिः स्वेदनत्वमीषत्कण्डूश्च जायते | वैवर्ण्यं रूक्षभावश्च कुष्ठे त्वचि समाश्रिते ||२२|| त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्याभिप्रवर्तनम् | कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते ||२३|| बाहुल्यं वक्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः | तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते ||२४|| दौर्गन्ध्यमुपदेहश्च पूयोऽथ क्रिमयस्तथा | गात्राणां भेदनं चापि कुष्ठे मेदःसमाश्रिते ||२५|| नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षते च क्रिमिसम्भवः | भवेत् स्वरोपघातश्च ह्यस्थिमज्जसमाश्रिते ||२६|| कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां सम्भेदः क्षतसर्पणम् | शुक्रस्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च ||२७|| स्त्रीपुंसयोः कुष्ठदोषाद्दुष्टशोणितशुक्रयोः | यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
కుష్ఠమాత్మవతః సాధ్యం త్వగ్రక్తపిశితాశ్రితం | మేదోగతం భవేద్యాప్యమసాధ్యమత ఉత్తరం ||29||
View original
कुष्ठमात्मवतः साध्यं त्वग्रक्तपिशिताश्रितम् | मेदोगतं भवेद्याप्यमसाध्यमत उत्तरम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (30) · Śloka 30
బ్రహ్మస్త్రీసజ్జనవధపరస్వహరణాదిభిః | కర్మభిః పాపరోగస్య ప్రాహుః కుష్ఠస్య సంభవం ||30||
View original
ब्रह्मस्त्रीसज्जनवधपरस्वहरणादिभिः | कर्मभिः पापरोगस्य प्राहुः कुष्ठस्य सम्भवम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (31-32) · Śloka 32
మ్రియతే యది కుష్ఠేన పునర్జాతేఽపి గచ్ఛతి | నాతః కష్టతరో రోగో యథా కుష్ఠం ప్రకీర్తితం ||31|| ఆహారాచారయోః ప్రోక్తామాస్థాయ మహతీం క్రియాం | ఔషధీనాం విశిష్టానాం తపసశ్చ నిషేవణాత్ | యస్తేన ముచ్యతే జంతుః స పుణ్యాం గతిమాప్నుయాత్ ||32||
View original
म्रियते यदि कुष्ठेन पुनर्जातेऽपि गच्छति | नातः कष्टतरो रोगो यथा कुष्ठं प्रकीर्तितम् ||३१|| आहाराचारयोः प्रोक्तामास्थाय महतीं क्रियाम् | औषधीनां विशिष्टानां तपसश्च निषेवणात् | यस्तेन मुच्यते जन्तुः स पुण्यां गतिमाप्नुयात् ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (33-34) · Śloka 34
ప్రసంగాద్గాత్రసంస్పర్శాన్నిశ్వాసాత్ సహభోజనాత్ | సహశయ్యాసనాచ్చాపి వస్త్రమాల్యానులేపనాత్ ||33|| కుష్ఠం జ్వరశ్చ శోషశ్చ నేత్రాభిష్యంద ఏవ చ | ఔపసర్గికరోగాశ్చ సంక్రామంతి నరాన్నరం ||34||
View original
प्रसङ्गाद्गात्रसंस्पर्शान्निश्वासात् सहभोजनात् | सहशय्यासनाच्चापि वस्त्रमाल्यानुलेपनात् ||३३|| कुष्ठं ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव च | औपसर्गिकरोगाश्च सङ्क्रामन्ति नरान्नरम् ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం నిదానస్థానే కుష్ఠనిదానం నామ పంచమోఽధ్యాయః ||5||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने कुष्ठनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
🔊 Audio coming soon