8. mūḍhagarbhanidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મૂઢગર્ભનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| મૂઢો નિરુદ્ધગતિઃ| તદુક્તં- ‘સર્વાવયવસમ્પૂર્ણો મનોબુદ્ધ્યાદિસંયુતઃ| વિગુણાપાનસમ્મૂઢો મૂઢગર્ભોઽભિધીયતે”- ઇતિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ગ્રામ્યધર્મયાનવાહનાધ્વગમનપ્રસ્ખલનપ્રપતનપ્રપીડનધાવનાભિઘાતવિષમશયનાસનોપવાસવેગાભિઘાતાતિરૂક્ષ- કટુતિક્તભોજનશોકાતિક્ષારસેવનાતિસારવમનવિરેચનપ્રેઙ્ખોલનાજીર્ણગર્ભશાતનપ્રભૃતિભિર્વિશેષૈર્બન્ધનાન્મુચ્યતે ગર્ભઃ, ફલમિવ વૃન્તબન્ધનાદભિઘાતવિશેષૈઃ; સ વિમુક્તબન્ધનો ગર્ભાશયમતિક્રમ્ય યકૃત્પ્લીહાન્ત્રવિવરૈરવસ્રંસમાનઃ કોષ્ઠસઙ્ક્ષોભમાપાદયતિ, તસ્યા જઠરસઙ્ક્ષોભાદ્વાયુરપાનો મૂઢઃ પાર્શ્વબસ્તિશીર્ષોદરયોનિશૂલાનાહમૂત્રસઙ્ગાનામન્યતમમાપદ્ય ગર્ભં ચ્યાવયતિ તરુણં શોણિતસ્રાવેણ; તમેવ કદાચિદ્વિવૃદ્ધમસમ્યગાગતમપત્યપથમનુપ્રાપ્તમનિરસ્યમાનં વિગુણાપાનસમ્મોહિતં ગર્ભં મૂઢગર્ભમિત્યાચક્ષતે ||૩||

તસ્ય હેતું દર્શયન્નાહ- ગ્રામ્યધર્મેત્યાદિ| ગ્રામ્યધર્મો મૈથુનં, યાનં રથાદિ, વાહનમશ્વાદિ, અધ્વગમનં પદ્ભ્યાં માર્ગગમનં, પ્રસ્ખલનમાખુડનાદિ, પ્રપતનં પ્રાસાદાદેઃ સકાશાદતિશયેન પતનં, પ્રપીડનમતિશયેન પીડનં, પ્રધાવનમતિશયેન ધાવનમ્, અભિઘાતઃ શસ્ત્રલોષ્ટકશાદિભિઃ પ્રહારઃ, વેગાભિઘાતો વાતાદ્યવરોધઃ, પ્રેઙ્ખોલનં હિન્દોલનં, ગર્ભશાતનં ભેષજેન ગર્ભપાતનમ્| કેચિદેતદ્ગદ્યમન્યથા પઠન્તિ, તત્ત્વભાવાન્ન લિખિતમ્| બન્ધનમત્ર ગર્ભાશયપ્રતિબદ્ધાઃ સિરાઃ પેશ્યશ્ચ| મોચને ઉપમાનમાહ- ફલમિત્યાદિ| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- યથા વૃક્ષેઽપરિપક્વં ફલમભિઘાતૈરકાલ એવ પતતિ, તદ્વદ્યથોક્તપાતનહેતુસામર્થ્યાદપ્રસવકાલ એવ ગર્ભઃ પતતિ| અતિક્રમ્ય ઉલ્લઙ્ઘ્ય| વિવરૈઃ અન્તરાલૈઃ| અવસ્રંસમાનઃ અધઃ પતન્| કોષ્ઠશબ્દેનામાશયપક્વાશયાદિસ્થાનમ્| સઙ્ક્ષોભશ્ચલનમ્| તસ્યાઃ સ્ત્રિયાઃ| મૂઢો વિમાર્ગગામી | અન્યતમમ્ એકતમમ્| આપાદ્ય નિર્વર્ત્ય| તરુણં ગર્ભમપાનો મૂઢઃ સન્ ચ્યાવયતીતિ સમ્બન્ધઃ| તરુણમ્ અઘનાઙ્ગમવ્યક્તચેતનમ્| મૂઢગર્ભસ્ય નિરુક્તિમાહ- તમેવેત્યાદિ| અસમ્યગાગતં વિલોમભાગેનાગતમ્, અવાગ્ગમનાત્| અપત્યપથં યોનિમ્| અનુપ્રાપ્તમ્ આશ્રિતમ્| અનિરસ્યમાનમ્ અનિઃસરન્તમ્| સમ્મોહિતં મૂર્ચ્છિતમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તતઃ કીલઃ પ્રતિખુરો બીજકઃ પરિઘ ઇતિ | તત્ર, ઊર્ધ્વબાહુશિરઃપાદો યો યોનિમુખં નિરુણદ્ધિ કીલ ઇવ સ કીલઃ; નિઃસૃતહસ્તપાદશિરાઃ કાયસઙ્ગી પ્રતિખુરઃ; યો નિર્ગચ્છત્યેકશિરોભુજઃ સ બીજકઃ; યસ્તુ પરિઘ ઇવ યોનિમુખમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ સ પરિઘઃ; ઇતિ ચતુર્વિધો ભવતીત્યેકે ભાષન્તે | તત્તુ ન સમ્યક્; કસ્માત્? સ યદા વિગુણાનિલપ્રપીડિતોઽપત્યપથમનેકધા પ્રપદ્યતે તદા સઙ્ખ્યા હીયતે ||૪||

તસ્ય ચાતુર્વિધ્યમાહ- તત ઇત્યાદિ| તતઃ અસમ્યગાગમનાત્| તાન્ પ્રકારાન્ પ્રકટયન્નાહ- તત્રોર્ધ્વબાહુશિર ઇત્યાદિ| કાયસઙ્ગી નિરુદ્ધકાયઃ| એકશિરોભુજ ઇતિ એકો ભુજઃ શિરસા સહ યસ્ય નિર્ગચ્છતીત્યર્થઃ| પરિઘ ઇવેતિ પરિઘોઽર્ગલાદણ્ડઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર, કશ્ચિદ્દ્વાભ્યાં સક્થિભ્યાં યોનિમુખં પ્રતિપદ્યતે; કશ્ચિદાભુગ્નૈકસક્થિરેકેન; કશ્ચિદાભુગ્નસક્થિશરીરઃ સ્ફિગ્દેશેન તિર્યગાગતઃ; કશ્ચિદુરઃપાર્શ્વપૃષ્ઠાનામન્યતમેન યોનિદ્વારં પિધાયાવતિષ્ઠતે; અન્તઃપાર્શ્વાપવૃત્તશિરાઃ કશ્ચિદેકેન બાહુના; કશ્ચિદાભુગ્નશિરા બાહુદ્વયેન; કશ્ચિદાભુગ્નમધ્યો હસ્તપાદશિરોભિઃ; કશ્ચિદેકેન સક્થ્ના યોનિમુખં પ્રતિપદ્યતેઽપરેણ પાયુમ્; ઇત્યષ્ટવિધા મૂઢગર્ભગતિરુદ્દિષ્ટા સમાસેન ||૫||

તાનેવાનેકપ્રકારાન્ દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| આભુગ્નં સઙ્કુચિતમ્| એકેન સક્થ્ના ‘યોનિમુખં પ્રતિપદ્યતે’ ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્| આભુગ્નં સક્થિશરીરં યસ્યેત્યર્થઃ| ‘યોનિમુખં પ્રતિપદ્યતે’ ઇત્યત્રાપિ સમ્બન્ધનીયમ્| પિધાય આચ્છાદ્ય| અન્તઃપાર્શ્વાપવૃત્તશિરાઃ પાર્શ્વમધ્યનિક્ષિપ્તશિરાઃ| એકેન બાહુના ‘યોનિમુખં પ્રતિપદ્યતે’ ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્| કશ્ચિદિત્યાદિ અત્રાપિ ‘યોનિમુખં પ્રતિપદ્યતે’ ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્| કશ્ચિદાભુગ્નમધ્ય ઇત્યાદિ ‘યોનિમુખં પ્રતિપદ્યતે’ ઇત્યત્રાપિ સમ્બન્ધનીયમ્| સમાસેનાષ્ટવિધા વિસ્તરેણ તુ તિર્યગ્ગ્રીવોરુજઙ્ઘાપ્રકારેણાનન્તાઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તત્ર દ્વાવન્ત્યાવસાધ્યૌ મૂઢગર્ભૌ, શેષાનપિ વિપરીતેન્દ્રિયાર્થાક્ષેપકયોનિભ્રંશસંવરણમક્કલ્લશ્વાસકાસભ્રમનિપીડિતાન્ પરિહરેત્ ||૬||

તેષ્વસાધ્યાન્નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| દ્વાવન્ત્યૌ સપ્તમાષ્ટમાવસાધ્યૌ સ્વભાવેનૈવ| અન્યેષ્વપ્યવસ્થયાઽસાધ્યત્વં દર્શયન્નાહ- શેષાનપીત્યાદિ| વિપરીતેન્દ્રિયાર્થાદિભિઃ પીડિતા જનની યૈર્મૂઢગર્ભૈસ્તે તથાવિધાસ્તાન્| વિપરીતેન્દ્રિયાર્થા રૂપાદ્યર્થગ્રહણભ્રાન્તાઃ| યોનિભ્રંશો યોનિબહિર્ગમનમ્| યોનિસંવરણં યોનિસઙ્કોચઃ| પ્રસૂતાયા વાયુરસૃગારોધ્ય બસ્તિશિરઃપ્રભૃતિષુ શૂલં કરોતિ સ મક્કલ્લઃ| ભ્રમશ્ચક્રાધિરૂઢસ્યેવ ભ્રમણમ્||૬||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

ભવન્તિ ચાત્ર- કાલસ્ય પરિણામેન મુક્તં વૃન્તાદ્યથા ફલમ્ | પ્રપદ્યતે સ્વભાવેન નાન્યથા પતિતું ધ્રુવમ્ ||૭|| એવં કાલપ્રકર્ષેણ મુક્તો નાડીનિબન્ધનાત્ | ગર્ભાશયસ્થો યો ગર્ભો જનનાય પ્રપદ્યતે ||૮||

સ્વભાવપ્રજનનકાલે યથા મૂઢગર્ભો ન ભવતિ તથા શ્લોકદ્વયેન દર્શયન્નાહ- કાલસ્યેત્યાદિ| યથા કાલસ્ય પરિણામેન કાલકૃતપરિપાકેન વૃન્તાન્મુક્તં ફલં સ્વભાવેન પતિતું પ્રપદ્યતે પતનં પ્રાપ્નોતિ, અન્યથા કાલપરિપાકાભાવેન પતિતું ન પ્રપદ્યતે પતનં ન પ્રાપ્નોતિ, એવં કાલપ્રકર્ષેણ નાડીનિબન્ધનાન્મુક્તો યો ગર્ભાશયસ્થો ગર્ભઃ સ જનનાય પ્રપદ્યતે જન્મ પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ||૭-૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

કૃમિવાતાભિઘાતૈસ્તુ તદેવોપદ્રુતં ફલમ્ | પતત્યકાલેઽપિ યથા તથા સ્યાદ્ગર્ભવિચ્યુતિઃ ||૯||

મૂઢગર્ભો યથા ભવતિ તથા દર્શયન્નાહ- કૃમિવાતાભિઘાતૈરિત્યાદિ| ગર્ભવિચ્યુતિર્દ્વિવિધા - દ્રવસ્ય સ્રાવરૂપેણ, ઘનાવયવસ્ય પાતરૂપેણ| તત્ર દ્રવસ્ય સ્રવણે મૂઢગર્ભનામ નાસ્તિ, વિગુણાનિલસમ્મોહાનિર્ગમલક્ષણસ્યાભાવાત્||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

આચતુર્થાત્તતો માસાત્ પ્રસ્રવેદ્ગર્ભવિચ્યુતિઃ | તતઃ સ્થિરશરીરસ્ય પાતઃ પઞ્ચમષષ્ઠયોઃ ||૧૦||

પરતસ્ત્વસ્તીતિ દર્શયન્નાહ- આચતુર્થાદિત્યાદિ| ગર્ભવિચ્યુતિઃ ગર્ભવિમુક્તિઃ; પ્રસ્રવેત્ સ્રાવરૂપા ભવેત્| એતેન માસચતુષ્ટયં યાવન્મૂઢગર્ભતા નાસ્તીત્યુક્તમ્| તત ઇત્યાદિ| તતશ્ચતુર્થમાસાદૂર્ધ્વં સ્થિરશરીરસ્ય વિચ્યુતિઃ પાતઃ પાતરૂપ ભવેત્| એતેન વિચ્યુતિરિયં ન સ્રાવરૂપા; તસ્માચ્ચતુર્થમાસાનન્તરં ઘનાવયવત્વાન્મૂઢગર્ભો ભવતીત્યુક્તમ્||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

પ્રવિધ્યતિ શિરો યા તુ શીતાઙ્ગી નિરપત્રપા | નીલોદ્ધતસિરા હન્તિ સા ગર્ભં સ ચ તાં તથા ||૧૧||

અસાધ્યમૂઢગર્ભગર્ભિણ્યોર્લક્ષણં દર્શયન્નાહ- પ્રવિધ્યતીત્યાદિ| પ્રવિધ્યતિ તાડયતિ, અતિશયેન ધુનોતીત્યર્થઃ| અન્યે ‘અપવિદ્ધશિરા’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્રાવનતશીર્ષેત્યર્થઃ| યા સ્ત્રી નિરપત્રપા લજ્જારહિતા| નીલોદ્ધતસિરા કૃષ્ણોદ્ધતસિરા| સા ગર્ભં સ ચ તાં તથેતિ સા સ્ત્રી ગર્ભં હન્તિ, સ ચ ગર્ભવતીં સ્ત્રીં હન્તીત્યર્થઃ| તથા તેન પ્રકારેણ||૧૧||

Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13

ગર્ભાસ્પન્દનમાવીનાં પ્રણાશઃ શ્યાવપાણ્ડુતા | ભવત્યુચ્છ્વાસપૂતિત્વં શૂલં ચાન્તર્મૃતે શિશૌ ||૧૨|| માનસાગન્તુભિર્માતુરુપતાપૈઃ પ્રપીડિતઃ | ગર્ભો વ્યાપદ્યતે કુક્ષૌ વ્યાધિભિશ્ચ પ્રપીડિતઃ ||૧૩||

ગર્ભિણીરક્ષાર્થમન્તર્મૃતસ્ય ગર્ભસ્યાપકર્ષણાય તલ્લક્ષણં દર્શયન્નાહ- ગર્ભાસ્પન્દનમિત્યાદિ| આવી પ્રસવવેદના; અથવા આવીશબ્દેન યોનેર્મૂત્રકફપ્રસેકાદીન્યાવીલિઙ્ગાન્યુચ્યન્તે||૧૨-૧૩||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

બસ્તમારવિપન્નાયાઃ કુક્ષિઃ પ્રસ્પન્દતે યદિ | તત્ક્ષણાજ્જન્મકાલે તં પાટયિત્વોદ્ધરેદ્ભિષક્ ||૧૪||

માતુર્મૃતાયા અપિ જીવતો ગર્ભસ્યાપકર્ષણં દર્શયન્નાહ- બસ્તમારેત્યાદિ| બસ્તમારશ્છગલવન્મરણમ્, એતેન ગ્રીવામોટનેનાશુતમમક્લિષ્ટં મરણમુક્તં; તેન વિપન્નાયા મૃતાયાઃ સ્ત્રિય ઇત્યર્થઃ| અયમભિપ્રાયઃ- યથા બસ્તં નિરુચ્છ્વાસં કૃત્વા યાજ્ઞિકા મારયન્તિ, એવં યા મૃતા તસ્યા ઇત્યર્થઃ| તત્ક્ષણાત્ ઘટિકાદ્વયમધ્યે, પરતસ્તુ ગર્ભોઽપિ મ્રિયત ઇતિ ભાવઃ| અન્યે ‘તત્ક્ષણાત્’ ઇત્યત્ર ‘મુહૂર્તાત્’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| જન્મકાલે નવમમાસાદિકાલ ઇત્યર્થઃ| તં ગર્ભં, પાટયિત્વા સ્ત્રીકુક્ષિં વિદાર્ય| અત્ર કેચિત્- “યદા સોઽન્તર્મૃતો ગર્ભઃ શૂનો બસ્તિરિવાતતઃ| તેનાવૃતાયા નાર્યાસ્તુ કુક્ષિરાનહ્યતે ભૃશમ્|| ઉત્ક્ષિપ્યન્ત ઇવાઙ્ગાનિ મૂત્રબસ્તિશ્ચ ભિદ્યતે| ક્લોમ પ્લીહા યકૃચ્ચૈવ ફુફ્ફુસં હૃદયં તથા|| ગર્ભેણ પીડિતં હ્યેતદૂર્ધ્વં પ્રક્રામતિ સ્ત્રિયાઃ| સા શૂયતે મુહ્યતિ ચ કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસા ચ જાયતે|| પૂતિગન્ધસ્તથા સ્વેદો જિહ્વા તાલુ ચ શુષ્યતિ| વેપતે ભ્રામ્યતિ તથા જીવિતં ચોપરુધ્યતે|| એતૈર્લિઙ્ગૈર્વિજાનીયાન્મૃતં ગર્ભં ચિકિત્સકઃ”- ઇતિ પઠન્તિ; તન્ન પઠનીયં પુનરુક્તત્વાત્, જેજ્જટાદિભિઃ પરિહૃતત્વાચ્ચ| શ્રીબ્રહ્મદેવેન તુ કિઞ્ચિદ્વ્યાખ્યાતં, તેન ત્વાર્ષાનાર્ષચિન્તા ન કૃતા||૧૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને મૂઢગર્ભનિદાનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ ||૮||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાનેઽષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||