Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō mūḍhagarbhanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो मूढगर्भनिदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athāta ityādi| mūḍhō niruddhagatiḥ| taduktaṁ- ‘sarvāvayavasampūrṇō manōbuddhyādisaṁyutaḥ| viguṇāpānasammūḍhō mūḍhagarbhō'bhidhīyatē”- iti||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
grāmyadharmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanaprapīḍanadhāvanābhighātaviṣamaśayanāsanōpavāsavēgābhighātātirūkṣa- kaṭutiktabhōjanaśōkātikṣārasēvanātisāravamanavirēcanaprēṅkhōlanājīrṇagarbhaśātanaprabhr̥tibhirviśēṣairbandhanānmucyatē garbhaḥ, phalamiva vr̥ntabandhanādabhighātaviśēṣaiḥ; sa vimuktabandhanō garbhāśayamatikramya yakr̥tplīhāntravivarairavasraṁsamānaḥ kōṣṭhasaṅkṣōbhamāpādayati, tasyā jaṭharasaṅkṣōbhādvāyurapānō mūḍhaḥ pārśvabastiśīrṣōdarayōniśūlānāhamūtrasaṅgānāmanyatamamāpadya garbhaṁ cyāvayati taruṇaṁ śōṇitasrāvēṇa; tamēva kadācidvivr̥ddhamasamyagāgatamapatyapathamanuprāptamanirasyamānaṁ viguṇāpānasammōhitaṁ garbhaṁ mūḍhagarbhamityācakṣatē ||3||
ग्राम्यधर्मयानवाहनाध्वगमनप्रस्खलनप्रपतनप्रपीडनधावनाभिघातविषमशयनासनोपवासवेगाभिघातातिरूक्ष- कटुतिक्तभोजनशोकातिक्षारसेवनातिसारवमनविरेचनप्रेङ्खोलनाजीर्णगर्भशातनप्रभृतिभिर्विशेषैर्बन्धनान्मुच्यते गर्भः, फलमिव वृन्तबन्धनादभिघातविशेषैः; स विमुक्तबन्धनो गर्भाशयमतिक्रम्य यकृत्प्लीहान्त्रविवरैरवस्रंसमानः कोष्ठसङ्क्षोभमापादयति, तस्या जठरसङ्क्षोभाद्वायुरपानो मूढः पार्श्वबस्तिशीर्षोदरयोनिशूलानाहमूत्रसङ्गानामन्यतममापद्य गर्भं च्यावयति तरुणं शोणितस्रावेण; तमेव कदाचिद्विवृद्धमसम्यगागतमपत्यपथमनुप्राप्तमनिरस्यमानं विगुणापानसम्मोहितं गर्भं मूढगर्भमित्याचक्षते ||३||
🔊 Audio coming soon
tasya hētuṁ darśayannāha- grāmyadharmētyādi| grāmyadharmō maithunaṁ, yānaṁ rathādi, vāhanamaśvādi, adhvagamanaṁ padbhyāṁ mārgagamanaṁ, praskhalanamākhuḍanādi, prapatanaṁ prāsādādēḥ sakāśādatiśayēna patanaṁ, prapīḍanamatiśayēna pīḍanaṁ, pradhāvanamatiśayēna dhāvanam, abhighātaḥ śastralōṣṭakaśādibhiḥ prahāraḥ, vēgābhighātō vātādyavarōdhaḥ, prēṅkhōlanaṁ hindōlanaṁ, garbhaśātanaṁ bhēṣajēna garbhapātanam| kēcidētadgadyamanyathā paṭhanti, tattvabhāvānna likhitam| bandhanamatra garbhāśayapratibaddhāḥ sirāḥ pēśyaśca| mōcanē upamānamāha- phalamityādi| ētēnaitaduktaṁ bhavati- yathā vr̥kṣē'paripakvaṁ phalamabhighātairakāla ēva patati, tadvadyathōktapātanahētusāmarthyādaprasavakāla ēva garbhaḥ patati| atikramya ullaṅghya| vivaraiḥ antarālaiḥ| avasraṁsamānaḥ adhaḥ patan| kōṣṭhaśabdēnāmāśayapakvāśayādisthānam| saṅkṣōbhaścalanam| tasyāḥ striyāḥ| mūḍhō vimārgagāmī | anyatamam ēkatamam| āpādya nirvartya| taruṇaṁ garbhamapānō mūḍhaḥ san cyāvayatīti sambandhaḥ| taruṇam aghanāṅgamavyaktacētanam| mūḍhagarbhasya niruktimāha- tamēvētyādi| asamyagāgataṁ vilōmabhāgēnāgatam, avāggamanāt| apatyapathaṁ yōnim| anuprāptam āśritam| anirasyamānam aniḥsarantam| sammōhitaṁ mūrcchitam||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tataḥ kīlaḥ pratikhurō bījakaḥ parigha iti | tatra, ūrdhvabāhuśiraḥpādō yō yōnimukhaṁ niruṇaddhi kīla iva sa kīlaḥ; niḥsr̥tahastapādaśirāḥ kāyasaṅgī pratikhuraḥ; yō nirgacchatyēkaśirōbhujaḥ sa bījakaḥ; yastu parigha iva yōnimukhamāvr̥tya tiṣṭhati sa parighaḥ; iti caturvidhō bhavatītyēkē bhāṣantē | tattu na samyak; kasmāt? sa yadā viguṇānilaprapīḍitō'patyapathamanēkadhā prapadyatē tadā saṅkhyā hīyatē ||4||
ततः कीलः प्रतिखुरो बीजकः परिघ इति | तत्र, ऊर्ध्वबाहुशिरःपादो यो योनिमुखं निरुणद्धि कील इव स कीलः; निःसृतहस्तपादशिराः कायसङ्गी प्रतिखुरः; यो निर्गच्छत्येकशिरोभुजः स बीजकः; यस्तु परिघ इव योनिमुखमावृत्य तिष्ठति स परिघः; इति चतुर्विधो भवतीत्येके भाषन्ते | तत्तु न सम्यक्; कस्मात्? स यदा विगुणानिलप्रपीडितोऽपत्यपथमनेकधा प्रपद्यते तदा सङ्ख्या हीयते ||४||
🔊 Audio coming soon
tasya cāturvidhyamāha- tata ityādi| tataḥ asamyagāgamanāt| tān prakārān prakaṭayannāha- tatrōrdhvabāhuśira ityādi| kāyasaṅgī niruddhakāyaḥ| ēkaśirōbhuja iti ēkō bhujaḥ śirasā saha yasya nirgacchatītyarthaḥ| parigha ivēti parighō'rgalādaṇḍaḥ||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatra, kaściddvābhyāṁ sakthibhyāṁ yōnimukhaṁ pratipadyatē; kaścidābhugnaikasakthirēkēna; kaścidābhugnasakthiśarīraḥ sphigdēśēna tiryagāgataḥ; kaściduraḥpārśvapr̥ṣṭhānāmanyatamēna yōnidvāraṁ pidhāyāvatiṣṭhatē; antaḥpārśvāpavr̥ttaśirāḥ kaścidēkēna bāhunā; kaścidābhugnaśirā bāhudvayēna; kaścidābhugnamadhyō hastapādaśirōbhiḥ; kaścidēkēna sakthnā yōnimukhaṁ pratipadyatē'parēṇa pāyum; ityaṣṭavidhā mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā samāsēna ||5||
तत्र, कश्चिद्द्वाभ्यां सक्थिभ्यां योनिमुखं प्रतिपद्यते; कश्चिदाभुग्नैकसक्थिरेकेन; कश्चिदाभुग्नसक्थिशरीरः स्फिग्देशेन तिर्यगागतः; कश्चिदुरःपार्श्वपृष्ठानामन्यतमेन योनिद्वारं पिधायावतिष्ठते; अन्तःपार्श्वापवृत्तशिराः कश्चिदेकेन बाहुना; कश्चिदाभुग्नशिरा बाहुद्वयेन; कश्चिदाभुग्नमध्यो हस्तपादशिरोभिः; कश्चिदेकेन सक्थ्ना योनिमुखं प्रतिपद्यतेऽपरेण पायुम्; इत्यष्टविधा मूढगर्भगतिरुद्दिष्टा समासेन ||५||
🔊 Audio coming soon
tānēvānēkaprakārān darśayannāha- tatrētyādi| ābhugnaṁ saṅkucitam| ēkēna sakthnā ‘yōnimukhaṁ pratipadyatē’ iti sambandhanīyam| ābhugnaṁ sakthiśarīraṁ yasyētyarthaḥ| ‘yōnimukhaṁ pratipadyatē’ ityatrāpi sambandhanīyam| pidhāya ācchādya| antaḥpārśvāpavr̥ttaśirāḥ pārśvamadhyanikṣiptaśirāḥ| ēkēna bāhunā ‘yōnimukhaṁ pratipadyatē’ iti sambandhanīyam| kaścidityādi atrāpi ‘yōnimukhaṁ pratipadyatē’ iti sambandhanīyam| kaścidābhugnamadhya ityādi ‘yōnimukhaṁ pratipadyatē’ ityatrāpi sambandhanīyam| samāsēnāṣṭavidhā vistarēṇa tu tiryaggrīvōrujaṅghāprakārēṇānantāḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tatra dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau, śēṣānapi viparītēndriyārthākṣēpakayōnibhraṁśasaṁvaraṇamakkallaśvāsakāsabhramanipīḍitān pariharēt ||6||
तत्र द्वावन्त्यावसाध्यौ मूढगर्भौ, शेषानपि विपरीतेन्द्रियार्थाक्षेपकयोनिभ्रंशसंवरणमक्कल्लश्वासकासभ्रमनिपीडितान् परिहरेत् ||६||
🔊 Audio coming soon
tēṣvasādhyānnirdiśannāha- tatrētyādi| dvāvantyau saptamāṣṭamāvasādhyau svabhāvēnaiva| anyēṣvapyavasthayā'sādhyatvaṁ darśayannāha- śēṣānapītyādi| viparītēndriyārthādibhiḥ pīḍitā jananī yairmūḍhagarbhaistē tathāvidhāstān| viparītēndriyārthā rūpādyarthagrahaṇabhrāntāḥ| yōnibhraṁśō yōnibahirgamanam| yōnisaṁvaraṇaṁ yōnisaṅkōcaḥ| prasūtāyā vāyurasr̥gārōdhya bastiśiraḥprabhr̥tiṣu śūlaṁ karōti sa makkallaḥ| bhramaścakrādhirūḍhasyēva bhramaṇam||6||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
bhavanti cātra- kālasya pariṇāmēna muktaṁ vr̥ntādyathā phalam | prapadyatē svabhāvēna nānyathā patituṁ dhruvam ||7|| ēvaṁ kālaprakarṣēṇa muktō nāḍīnibandhanāt | garbhāśayasthō yō garbhō jananāya prapadyatē ||8||
भवन्ति चात्र- कालस्य परिणामेन मुक्तं वृन्ताद्यथा फलम् | प्रपद्यते स्वभावेन नान्यथा पतितुं ध्रुवम् ||७|| एवं कालप्रकर्षेण मुक्तो नाडीनिबन्धनात् | गर्भाशयस्थो यो गर्भो जननाय प्रपद्यते ||८||
🔊 Audio coming soon
svabhāvaprajananakālē yathā mūḍhagarbhō na bhavati tathā ślōkadvayēna darśayannāha- kālasyētyādi| yathā kālasya pariṇāmēna kālakr̥taparipākēna vr̥ntānmuktaṁ phalaṁ svabhāvēna patituṁ prapadyatē patanaṁ prāpnōti, anyathā kālaparipākābhāvēna patituṁ na prapadyatē patanaṁ na prāpnōti, ēvaṁ kālaprakarṣēṇa nāḍīnibandhanānmuktō yō garbhāśayasthō garbhaḥ sa jananāya prapadyatē janma prāpnōtītyarthaḥ||7-8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
kr̥mivātābhighātaistu tadēvōpadrutaṁ phalam | patatyakālē'pi yathā tathā syādgarbhavicyutiḥ ||9||
कृमिवाताभिघातैस्तु तदेवोपद्रुतं फलम् | पतत्यकालेऽपि यथा तथा स्याद्गर्भविच्युतिः ||९||
🔊 Audio coming soon
mūḍhagarbhō yathā bhavati tathā darśayannāha- kr̥mivātābhighātairityādi| garbhavicyutirdvividhā - dravasya srāvarūpēṇa, ghanāvayavasya pātarūpēṇa| tatra dravasya sravaṇē mūḍhagarbhanāma nāsti, viguṇānilasammōhānirgamalakṣaṇasyābhāvāt||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ācaturthāttatō māsāt prasravēdgarbhavicyutiḥ | tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayōḥ ||10||
आचतुर्थात्ततो मासात् प्रस्रवेद्गर्भविच्युतिः | ततः स्थिरशरीरस्य पातः पञ्चमषष्ठयोः ||१०||
🔊 Audio coming soon
paratastvastīti darśayannāha- ācaturthādityādi| garbhavicyutiḥ garbhavimuktiḥ; prasravēt srāvarūpā bhavēt| ētēna māsacatuṣṭayaṁ yāvanmūḍhagarbhatā nāstītyuktam| tata ityādi| tataścaturthamāsādūrdhvaṁ sthiraśarīrasya vicyutiḥ pātaḥ pātarūpa bhavēt| ētēna vicyutiriyaṁ na srāvarūpā; tasmāccaturthamāsānantaraṁ ghanāvayavatvānmūḍhagarbhō bhavatītyuktam||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
pravidhyati śirō yā tu śītāṅgī nirapatrapā | nīlōddhatasirā hanti sā garbhaṁ sa ca tāṁ tathā ||11||
प्रविध्यति शिरो या तु शीताङ्गी निरपत्रपा | नीलोद्धतसिरा हन्ति सा गर्भं स च तां तथा ||११||
🔊 Audio coming soon
asādhyamūḍhagarbhagarbhiṇyōrlakṣaṇaṁ darśayannāha- pravidhyatītyādi| pravidhyati tāḍayati, atiśayēna dhunōtītyarthaḥ| anyē ‘apaviddhaśirā’ iti paṭhanti; tatrāvanataśīrṣētyarthaḥ| yā strī nirapatrapā lajjārahitā| nīlōddhatasirā kr̥ṣṇōddhatasirā| sā garbhaṁ sa ca tāṁ tathēti sā strī garbhaṁ hanti, sa ca garbhavatīṁ strīṁ hantītyarthaḥ| tathā tēna prakārēṇa||11||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
garbhāspandanamāvīnāṁ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā | bhavatyucchvāsapūtitvaṁ śūlaṁ cāntarmr̥tē śiśau ||12|| mānasāgantubhirmāturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ | garbhō vyāpadyatē kukṣau vyādhibhiśca prapīḍitaḥ ||13||
गर्भास्पन्दनमावीनां प्रणाशः श्यावपाण्डुता | भवत्युच्छ्वासपूतित्वं शूलं चान्तर्मृते शिशौ ||१२|| मानसागन्तुभिर्मातुरुपतापैः प्रपीडितः | गर्भो व्यापद्यते कुक्षौ व्याधिभिश्च प्रपीडितः ||१३||
🔊 Audio coming soon
garbhiṇīrakṣārthamantarmr̥tasya garbhasyāpakarṣaṇāya tallakṣaṇaṁ darśayannāha- garbhāspandanamityādi| āvī prasavavēdanā; athavā āvīśabdēna yōnērmūtrakaphaprasēkādīnyāvīliṅgānyucyantē||12-13||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
bastamāravipannāyāḥ kukṣiḥ praspandatē yadi | tatkṣaṇājjanmakālē taṁ pāṭayitvōddharēdbhiṣak ||14||
बस्तमारविपन्नायाः कुक्षिः प्रस्पन्दते यदि | तत्क्षणाज्जन्मकाले तं पाटयित्वोद्धरेद्भिषक् ||१४||
🔊 Audio coming soon
māturmr̥tāyā api jīvatō garbhasyāpakarṣaṇaṁ darśayannāha- bastamārētyādi| bastamāraśchagalavanmaraṇam, ētēna grīvāmōṭanēnāśutamamakliṣṭaṁ maraṇamuktaṁ; tēna vipannāyā mr̥tāyāḥ striya ityarthaḥ| ayamabhiprāyaḥ- yathā bastaṁ nirucchvāsaṁ kr̥tvā yājñikā mārayanti, ēvaṁ yā mr̥tā tasyā ityarthaḥ| tatkṣaṇāt ghaṭikādvayamadhyē, paratastu garbhō'pi mriyata iti bhāvaḥ| anyē ‘tatkṣaṇāt’ ityatra ‘muhūrtāt’ iti paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ| janmakālē navamamāsādikāla ityarthaḥ| taṁ garbhaṁ, pāṭayitvā strīkukṣiṁ vidārya| atra kēcit- “yadā sō'ntarmr̥tō garbhaḥ śūnō bastirivātataḥ| tēnāvr̥tāyā nāryāstu kukṣirānahyatē bhr̥śam|| utkṣipyanta ivāṅgāni mūtrabastiśca bhidyatē| klōma plīhā yakr̥ccaiva phuphphusaṁ hr̥dayaṁ tathā|| garbhēṇa pīḍitaṁ hyētadūrdhvaṁ prakrāmati striyāḥ| sā śūyatē muhyati ca kr̥cchrōcchvāsā ca jāyatē|| pūtigandhastathā svēdō jihvā tālu ca śuṣyati| vēpatē bhrāmyati tathā jīvitaṁ cōparudhyatē|| ētairliṅgairvijānīyānmr̥taṁ garbhaṁ cikitsakaḥ”- iti paṭhanti; tanna paṭhanīyaṁ punaruktatvāt, jējjaṭādibhiḥ parihr̥tatvācca| śrībrahmadēvēna tu kiñcidvyākhyātaṁ, tēna tvārṣānārṣacintā na kr̥tā||14||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthānē mūḍhagarbhanidānaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ ||8||
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने मूढगर्भनिदानं नामाष्टमोऽध्यायः ||८||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nidānasthānē'ṣṭamō'dhyāyaḥ||8||