Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః ప్రమేహనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది||1-2||
6. pramēhanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
దివాస్వప్నావ్యాయామాలస్యప్రసక్తం శీతస్నిగ్ధమధురమేద్యద్రవాన్నపానసేవినం పురుషం జానియాత్ ప్రమేహీ భవిష్యతీతి ||3||
View original
दिवास्वप्नाव्यायामालस्यप्रसक्तं शीतस्निग्धमधुरमेद्यद्रवान्नपानसेविनं पुरुषं जानियात् प्रमेही भविष्यतीति ||३||
🔊 Audio coming soon
ప్రమేహహేతుమాహ- దివాస్వప్నేత్యాది| ప్రసక్తం ప్రకర్షేణ సక్తమతిశయేనానుషంగిణం| మేద్యం మేదురం మేదోజనకమిత్యర్థః| పురుషం జానీయాత్ ప్రమేహీ భవిష్యతి; తత్రాహురేకే- స్త్రీణాం ప్రమేహా న భవంతి, తథా చ తంత్రాంతరే- “రజఃప్రసేకాన్నారీణాం మాసి మాసి విశుధ్యతి| సర్వం శరీరం దోషాశ్చ న ప్రమేహంత్యతః స్త్రియః” ఇతి; ఏతత్తు న యుక్తం, సర్వతంత్రాప్రసిద్ధేః ప్రత్యక్షవిరోధాచ్చ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తస్య చైవంప్రవృత్తస్యాపరిపక్వా ఏవ వాతపిత్తశ్లేష్మాణో యదా మేదసా సహైకత్వముపేత్య మూత్రవాహిస్రోతాంస్యనుసృత్యాధో గత్వా బస్తేర్ముఖమాశ్రిత్య నిర్భిద్యంతే తదా ప్రమేహాంజనయంతి ||4||
View original
तस्य चैवम्प्रवृत्तस्यापरिपक्वा एव वातपित्तश्लेष्माणो यदा मेदसा सहैकत्वमुपेत्य मूत्रवाहिस्रोतांस्यनुसृत्याधो गत्वा बस्तेर्मुखमाश्रित्य निर्भिद्यन्ते तदा प्रमेहाञ्जनयन्ति ||४||
🔊 Audio coming soon
సంప్రాప్తిం దర్శయన్నాహ- తస్యేత్యాది| అపరిపక్వా ఆమాః| మేదసేతి అత్రాపిశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః, తేన వసాదయో గ్రాహ్యాః; అన్యే తి ‘మేదశ్చాపరిపక్వం’ ఇతి పఠంతి, చకోరేణానుక్తానపి వసాదీన్ సముచ్చిన్వంతి| ఉపేత్య గత్వా| నిర్భిద్యంతే నిఃసరంతీత్యర్థః| అన్యే తు ‘వినిర్భిద్యాంతే’ ఇతి పఠిత్వా, ‘తత్రైవ స్థిర్తి కుర్వంతి’ ఇతి తు వ్యాఖ్యానయంతి; అపరే ‘అతిద్రవత్వం యాంతి’ ఇత్యాహుః||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తేషాం తు పూర్వరూపాణి- హస్తపాదతలదాహః స్నిగ్ధపిచ్ఛిలగురుతా గాత్రాణాం మధురశుక్లమూత్రతా తంద్రా సాదః పిపాసా దుర్గంధశ్చ శ్వాసస్తాలుగలజిహ్వాదంతేషు మలోత్పత్తిర్జటిలీభావః కేశానాం వృద్ధిశ్చ నఖానాం ||5||
View original
तेषां तु पूर्वरूपाणि- हस्तपादतलदाहः स्निग्धपिच्छिलगुरुता गात्राणां मधुरशुक्लमूत्रता तन्द्रा सादः पिपासा दुर्गन्धश्च श्वासस्तालुगलजिह्वादन्तेषु मलोत्पत्तिर्जटिलीभावः केशानां वृद्धिश्च नखानाम् ||५||
🔊 Audio coming soon
పూర్వరూపమాహ- తేషామిత్యాది| కేశానాం జటిలీభావోఽన్యోన్యమిలనం, స్వేదమలబాహుల్యాద్రోగప్రభావాచ్చ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్రావిలప్రభూతమూత్రలక్షణాః సర్వ ఏవ ప్రమేహా భవంతి ||6||
View original
तत्राविलप्रभूतमूत्रलक्षणाः सर्व एव प्रमेहा भवन्ति ||६||
🔊 Audio coming soon
ప్రమేహాణాం సామాన్యం లక్షణమాహ- తత్రేత్యాది| ఆవిలం సమలం||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
సర్వ ఏవ సర్వదోషసముత్థాః సహ పిడకాభిః ||7||
View original
सर्व एव सर्वदोषसमुत्थाः सह पिडकाभिः ||७||
🔊 Audio coming soon
తేషాం ప్రమేహాణాం ప్రమేహపిడకానాం చ దోషం నిర్దిశన్నాహ- సర్వ ఏవేత్యాది| ఏతేన ప్రమేహాణాం ప్రమేహపిడకానాం చ కుష్ఠవత్ సర్వదోషజత్వముక్తం||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
తత్ర, కఫాదుదకేక్షువాలికాసురాసికతాశనైర్లవణపిష్టసాంద్రశుక్రఫేనమేహా దశ సాధ్యాః, దోషదూష్యాణాం సమక్రియత్వాత్; పిత్తాన్నీలహరిద్రామ్లక్షారమంజిష్ఠాశోణితమేహాః షడ్ యాప్యాః, దోషదూష్యాణాం విషమక్తియత్వాత్; వాతాత్ సర్పిర్వసాక్షౌద్రహస్తిమేహాశ్చత్వారోఽసాధ్యతమాః, మహాత్యయికత్వాత్ ||8||
View original
तत्र, कफादुदकेक्षुवालिकासुरासिकताशनैर्लवणपिष्टसान्द्रशुक्रफेनमेहा दश साध्याः, दोषदूष्याणां समक्रियत्वात्; पित्तान्नीलहरिद्राम्लक्षारमञ्जिष्ठाशोणितमेहाः षड् याप्याः, दोषदूष्याणां विषमक्तियत्वात्; वातात् सर्पिर्वसाक्षौद्रहस्तिमेहाश्चत्वारोऽसाध्यतमाः, महात्ययिकत्वात् ||८||
🔊 Audio coming soon
సర్వేషాం సర్వదోషజత్వేఽప్యుత్కర్షతో దోషగ్రహణం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| ఉదకమేహః, ఇక్షువాలికామేహః , సురామేహః, సికతామేహః, శనైర్మేహః, లవణమేహః, పిష్టమేహః, సాంద్రమేహః, శుక్రమేహః, ఫేనమేహశ్చేతి దశ ప్రమేహాః సాధ్యా యద్యతిశయేన మేదో దూషితం న భవతి| దోషదూష్యాణాం సమక్రియత్వాదితి అత్ర దోషః శ్లేష్మా, దూష్యాణి రసమాంసమేదోమజ్జాశుక్రలసీకౌజాంసి, ఏషాం కటుతిక్తకషాయాదిభిః సమైవ క్రియా| పిత్తాదిత్యాది| యాప్యా ఇతి అత్రాపి యద్యతిశయేన భేదో దూషితం న భవతి| దోషదూష్యాణాం విషమక్రియత్వాదితి అత్ర దోషః పిత్తం, దూష్యాణి రసమాంసాదీని, ఏతేషాం తు విషమా క్రియా పిత్తహంత్రీ రసమాంసాద్యుత్పాదికేతి| వాతాదిత్యాది| మహాత్యయికత్వాదితి శీఘ్రం వినాశకారిత్వాత్, మహాత్యయికత్వం పునరేషాముత్తరోత్తరసారతరధాతుస్రావకరత్వాత్; విషమక్రియత్వాచ్చేత్యత్రాపి సంబధ్యతే||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
తత్ర వాతపిత్తమేదోభిరన్వితః శ్లేష్మా శ్లేష్మప్రమేహాంజనయతి, వాతకఫశోణితమేదోభిరన్వితం పిత్తం పిత్తప్రమేహాన్, కఫపిత్తవసామజ్జమేదోభిరన్వితో వాయుర్వాతప్రమేహాన్ ||9||
View original
तत्र वातपित्तमेदोभिरन्वितः श्लेष्मा श्लेष्मप्रमेहाञ्जनयति, वातकफशोणितमेदोभिरन्वितं पित्तं पित्तप्रमेहान्, कफपित्तवसामज्जमेदोभिरन्वितो वायुर्वातप्रमेहान् ||९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సర్వేషామేవ సర్వజత్వం ప్రకటయన్నాహ- తత్రేత్యాది||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
తత్ర, శ్వేతమవేదనముదకసదృశముదకమేహీ మేహతి; ఇక్షురసతుల్యమిక్షువాలికామేహీ; సురాతుల్యం సురామేహీ; సరుజం సికతానువిద్ధం సికతామేహీ; శనైః సకఫం మృత్స్నం శనైర్మేహీ; విశదం లవణతుల్యం లవణమేహీ; హృష్టరోమా పిష్టరసతుల్యం పిష్టమేహీ; ఆవిలం సాంద్రం సాంద్రమేహీ; శుక్రతుల్యం శుక్రమేహీ; స్తోకం స్తోకం సఫేనమచ్ఛం ఫేనమేహీ మేహతి ||10||
View original
तत्र, श्वेतमवेदनमुदकसदृशमुदकमेही मेहति; इक्षुरसतुल्यमिक्षुवालिकामेही; सुरातुल्यं सुरामेही; सरुजं सिकतानुविद्धं सिकतामेही; शनैः सकफं मृत्स्नं शनैर्मेही; विशदं लवणतुल्यं लवणमेही; हृष्टरोमा पिष्टरसतुल्यं पिष्टमेही; आविलं सान्द्रं सान्द्रमेही; शुक्रतुल्यं शुक्रमेही; स्तोकं स्तोकं सफेनमच्छं फेनमेही मेहति ||१०||
🔊 Audio coming soon
కఫజానామనుక్రమేణ లక్షణం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| సికతానువిద్ధం వాలుకామిశ్రం| మృత్స్నం పిచ్ఛిలం| లవణతుల్యం లవణాంబుతుల్యం| హృష్టరోమా ప్రాప్తరోమంచః| పుష్టరసతుల్యం పిష్టమిశ్రోదకతుల్యం| ఆవిలమత్యర్థం కలుషం, పునర్వచనాత్| మేహతి మూత్రయతీత్యర్థః||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
అత ఊర్ధ్వం పిత్తనిమిత్తాన్ వక్ష్యామః- సఫేనమచ్ఛం నీలం నీలమేహీ మేహతి; సదాహం హరిద్రాభం హరిద్రామేహీ; అమ్లరసగంధమమ్లమేహీ; స్రుతక్షారప్రతిమం క్షారమేహీ; మంజిష్ఠోదకప్రకాశం మంజిష్ఠామేహీ; శోణితప్రకాశం శోణితమేహీ మేహతి ||11||
View original
अत ऊर्ध्वं पित्तनिमित्तान् वक्ष्यामः- सफेनमच्छं नीलं नीलमेही मेहति; सदाहं हरिद्राभं हरिद्रामेही; अम्लरसगन्धमम्लमेही; स्रुतक्षारप्रतिमं क्षारमेही; मञ्जिष्ठोदकप्रकाशं मञ्जिष्ठामेही; शोणितप्रकाशं शोणितमेही मेहति ||११||
🔊 Audio coming soon
అత ఇత్యాది| స్రుతక్షారప్రతిమం గలితక్షారద్రవతుల్యం| మంజిష్ఠోదకప్రకాశం శోణితప్రకాశం చ మూత్రం రక్తపిత్తేఽపి భవతి, తత్ కోఽయం ప్రమేహవిశేషః? అత్రోచ్యతే- రక్తపిత్తే ప్రమేహపూర్వరూపం న భవతి, మంజిష్ఠాశోణితమేహయోస్తు ప్రమేహపూర్వరూపసంభవ ఇతి విశోషః||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
అత ఊర్ధ్వం వాతనిమిత్తాన్ వక్ష్యామః- సర్పిఃప్రకాశం సర్పిర్మేహీ మేహతి; వసాప్రకాశం వసామేహీ; క్షౌద్రరసవర్ణం క్షౌద్రమేహీ; మత్తమాతంగవదనుప్రబంధం హస్తిమేహీ మేహతి ||12||
View original
अत ऊर्ध्वं वातनिमित्तान् वक्ष्यामः- सर्पिःप्रकाशं सर्पिर्मेही मेहति; वसाप्रकाशं वसामेही; क्षौद्ररसवर्णं क्षौद्रमेही; मत्तमातङ्गवदनुप्रबन्धं हस्तिमेही मेहति ||१२||
🔊 Audio coming soon
అత ఇత్యాది| అనుప్రబంధం సతతం||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
మక్షికోపసర్పణమాలస్యం మాంసోపచయః ప్రతిశ్యాయః శైథిల్యారోచకావిపాకాః కఫప్రసేకచ్ఛర్దినిద్రాకాసశ్వాసాశ్చేతి శ్లేష్మజానాముపద్రవాః; వృషణయోరవదరణం బస్తిభేదో మేఢ్రతోదో హృది శూలమమ్లీకాజ్వరాతీసారారోచకా వమథుః పరిధూపనం దాహో మూర్చ్ఛా పిపాసా నిద్రానాశః పాండురోగః పీతవిణ్మూత్రనేత్రత్వం చేతి పైత్తికానాం; హృద్గ్రహో లౌల్యమనిద్రా స్తంభః కంపః శూలం బద్ధపురీషత్వం చేతి వాతజానాం | ఏవమేతే వింశతి ప్రమేహాః సోపద్రవా వ్యాఖ్యాతాః ||13||
View original
मक्षिकोपसर्पणमालस्यं मांसोपचयः प्रतिश्यायः शैथिल्यारोचकाविपाकाः कफप्रसेकच्छर्दिनिद्राकासश्वासाश्चेति श्लेष्मजानामुपद्रवाः; वृषणयोरवदरणं बस्तिभेदो मेढ्रतोदो हृदि शूलमम्लीकाज्वरातीसारारोचका वमथुः परिधूपनं दाहो मूर्च्छा पिपासा निद्रानाशः पाण्डुरोगः पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं चेति पैत्तिकानां; हृद्ग्रहो लौल्यमनिद्रा स्तम्भः कम्पः शूलं बद्धपुरीषत्वं चेति वातजानाम् | एवमेते विंशति प्रमेहाः सोपद्रवा व्याख्याताः ||१३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ప్రతిదోషముపద్రవాన్ దర్శయన్నాహ- మక్షికోపసర్పణమిత్యాది| అవదరణం విదరణం| అమ్లీకా అమ్లోద్గారః| వమథుః ఛర్దిః| పరిధూపనం సమంతతస్తాపః| దాహోఽగ్నిదగ్ధస్యేవ| లౌల్యం సర్వరసాభికాంక్షా వాతజగ్రహణీవత్||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
తత్ర వసామేదోభ్యామభిపన్నశరీరస్య త్రిభిర్దోషైశ్చానుగతధాతోః ప్రమేహిణో దశ పిడకా జాయంతే | తద్యథా- శరావికా, సర్షపికా, కచ్ఛపికా, జాలినీ, వినతా, పుత్రిణీ, మసూరికా, అలజీ, విదారికా, విద్రధికా చేతి ||14||
View original
तत्र वसामेदोभ्यामभिपन्नशरीरस्य त्रिभिर्दोषैश्चानुगतधातोः प्रमेहिणो दश पिडका जायन्ते | तद्यथा- शराविका, सर्षपिका, कच्छपिका, जालिनी, विनता, पुत्रिणी, मसूरिका, अलजी, विदारिका, विद्रधिका चेति ||१४||
🔊 Audio coming soon
పిడకానాముపద్రవవిశేషాణాం సంప్రాప్తిం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| వసా మాంసస్నేహః, ‘సకలశరీస్నేహః’ ఇత్యన్యే| అభిపన్నశరీరస్య వ్యాప్తశరీరస్య| అనుగతధాతోర్వ్యాప్తధాతోః| పిడకాస్తు ప్రాయేణాధఃకాయ ఏవ| తాసాం పిడకానాం నామాన్యాహ- తద్యథేత్యాది||14||
Adhikarana 14 (15-19) · Śloka 19
శరావమాత్రా తద్రూపా నిమ్నమధ్యా శరావికా | గౌరసర్షపసంస్థానా తత్ప్రమాణా చ సార్షపీ ||15|| సదాహా కూర్మసంస్థానా జ్ఞేయా కచ్ఛపికా బుధైః | జాలినీ తీవ్రదాహా తు మాంసజాలసమావృతా ||16|| మహతీ పిడకా నీలా పిడకా వినతా స్మృతా | మహత్యల్పాచితా జ్ఞేయా పిడకా సా తు పుత్రిణీ ||17|| మసూరసమసంస్థానా జ్ఞేయా సా తు మసూరికా | రక్తా సితా స్ఫోటవతీ దారుణా త్వలజీ భవేత్ ||18|| విదారీకందవద్వృత్తా కఠినా చ విదారికా | విద్రధేర్లక్షణైర్యుక్తా జ్ఞేయా విద్రధికా బుధైః ||19||
View original
शरावमात्रा तद्रूपा निम्नमध्या शराविका | गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सार्षपी ||१५|| सदाहा कूर्मसंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका बुधैः | जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता ||१६|| महती पिडका नीला पिडका विनता स्मृता | महत्यल्पाचिता ज्ञेया पिडका सा तु पुत्रिणी ||१७|| मसूरसमसंस्थाना ज्ञेया सा तु मसूरिका | रक्ता सिता स्फोटवती दारुणा त्वलजी भवेत् ||१८|| विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका | विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया विद्रधिका बुधैः ||१९||
🔊 Audio coming soon
తాసాం లక్షణామాహ- శరావమాత్రేత్యాది| గౌరసర్షపసంస్థానా గౌరసర్షపాకరా| జాలినిత్యాది| యద్యపి ‘యే యన్మయాస్మృతా మేహాస్తేషామేతాస్తు తక్తృతాః’- ఇత్యగ్రే వక్ష్యతే, తథాఽపి జాలినీ పిత్తేత్తరా జ్ఞేయా, తద్వచనస్య బాహుల్యేనోక్తత్వాత్| మహతీ స్థూలా| అల్పాచితేతి సూక్ష్మపిడకావేష్టితా||15-19||
Adhikarana 15 (20) · Śloka 20
యే యన్మయాః స్మృతా మేహాస్తేషామేతాస్తు తత్కృతాః |20|
View original
ये यन्मयाः स्मृता मेहास्तेषामेतास्तु तत्कृताः |२०|
🔊 Audio coming soon
పిడకాజనకాన్ దోషానాహ- యే ఇత్యాది| యే యన్మయా యద్దోషారబ్ధాః| తేషాం ప్రమేహాణాం| ఏతా ఇతి పిడకాః|20|-
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
గుదే హృది శిరస్యంసే పృష్ఠే మర్మణి చోత్థితాః | సోపద్రవా దుర్బలాగ్నేః పిడకాః పరివర్జయేత్ ||20||
View original
गुदे हृदि शिरस्यंसे पृष्ठे मर्मणि चोत्थिताः | सोपद्रवा दुर्बलाग्नेः पिडकाः परिवर्जयेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
తాసామసాధ్యతాం దర్శయన్నాహ- గుదే హృదీత్యాది| అంసో బాహుశిరః| సోపద్రవా ఇతి “తృట్కాసమాంససంకోథమోహహిక్కామదజ్వరాః| విసర్పమర్మరోధాః పిడకానాముపద్రవాః” (చ. సూ. 17)| ‘సోపద్రవాల్పకాయాగ్నేః పిడకాః పరివర్జయేత్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| తత్ర సోపద్రవ ఇతి పురుషవిశేషణం||20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
కృత్స్నం శరీరం నిష్పీడ్య మేదోమజ్జవసాయుతః | అధః ప్రక్రమతే వాయుస్తేనాసాధ్యాస్తు వాతజాః ||21||
View original
कृत्स्नं शरीरं निष्पीड्य मेदोमज्जवसायुतः | अधः प्रक्रमते वायुस्तेनासाध्यास्तु वातजाः ||२१||
🔊 Audio coming soon
వాతజానామసాధ్యత్వే హేతుం దర్శయన్నాహ- కృత్స్నం శరీరమిత్యాది| కృత్స్నం శరీరం నిష్పీడ్యేతి నిశ్చ్యోతయిత్వా మూత్రమార్గేణ సమస్తాన్ ధాతూన్ ప్రవాహయిత్వేత్యర్థః| వసేత్యుపలక్షణం, తేన ఓజోలసీకయోర్గ్రహణం| అధః ప్రక్రమతే అధః స్ఫీతీభవతి ప్రబలీభవతీత్యర్థః| గయదాసాచార్యస్తు ఆపాతనికాపూర్వం ప్రమేహపూర్వరూపాణామిత్యాదిశ్లోకత్రయమన్యథా పఠతి| అసాధ్యాస్త్వితి పూర్వహేతుభ్యాం చేతి తుశబ్దార్థః||21||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
ప్రమేహపూర్వరూపాణామాకృతిర్యత్ర దృశ్యతే | కించిచ్చాప్యధికం మూత్రం తం ప్రమేహిణమాదిశేత్ ||22||
View original
प्रमेहपूर्वरूपाणामाकृतिर्यत्र दृश्यते | किञ्चिच्चाप्यधिकं मूत्रं तं प्रमेहिणमादिशेत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ప్రమేహహేతుయుక్తస్య పురుషస్య సామాన్యాకారేణ లక్షణమాహ- ప్రమేహపూర్వరూపాణామిత్యాది||22||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
కృత్స్నాన్యర్ధాని వా యస్మిన్ పూర్వరూపాణి మానవే | ప్రవృత్తమూత్రమత్యర్థం తం ప్రమేహిణమాదిరోత్ ||23||
View original
कृत्स्नान्यर्धानि वा यस्मिन् पूर्वरूपाणि मानवे | प्रवृत्तमूत्रमत्यर्थं तं प्रमेहिणमादिरोत् ||२३||
🔊 Audio coming soon
ప్రమేహస్య పూర్వోక్తసామాన్యలక్షణస్య శేషం లక్షణమాహ- కృత్స్నానీత్యాది| గయదాసస్త్వాపాతనికాపూర్వం ప్రమేహపూర్వరూపాణీత్యాదిశ్లోకమన్యథా పఠతి; యథా- ఇదానీం ప్రమేహపిడకాచికిత్సితనిర్దేశ్యమర్థం పంచగుణాశ్రయం పూర్వరూపశోఫపిడకావస్థాఖ్యం ప్రతిపాదయన్నాహ- ప్రమేహపూర్వరూపాణామిత్యాది| తస్మిన్మేహో భవిష్యతీతి మేహస్య తత్ పూర్వరూపం| తత్ర చ పూర్వరూపేఽపతర్పణం వనస్పతికషాయపానాదికం చ కర్తవ్యం| ప్రవృత్తమూత్రమత్యర్థమితి రూపజ్ఞానం| తత్ర రూపచికిత్సావిశేషః| తదుక్తం- “ఏవమకుర్వతస్తస్య హీన ప్రథమకర్మగుణస్య మధురాహారస్య మూత్రం స్వేదః శ్లేష్మా చ మధురీభవతి, ప్రమేహశ్చాభివ్యక్తో భవతి, తత్రోభయతః సంశోధనం; ఏవమకుర్వతస్తస్య దోషాః ప్రవృద్ధా మాంసశోణితే ప్రదూష్య శోథం జనయంత్యుపద్రవాంశ్చ కాంశ్చిత్, తత్రోక్తః ప్రతీకారః సిరామోక్షశ్చ; ఏతదప్యకుర్వతః పిడకాః, తత్కర్మాప్యకుర్వతః పంచత్వం ” (చి. 19) ఇతి||23||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
పిడకాపీడితం గాఢముపసృష్టముపద్రవైః | మధుమేహినమాచష్టే స చాసాధ్యః ప్రకీర్తితః ||24||
View original
पिडकापीडितं गाढमुपसृष्टमुपद्रवैः | मधुमेहिनमाचष्टे स चासाध्यः प्रकीर्तितः ||२४||
🔊 Audio coming soon
సర్వప్రమేహాణామవస్థాంతరప్రాప్తానాం సజ్ఞాంతరమసధ్యిత్వం చ దర్శయన్నాహ- పిడకాపీడితమిత్యాది| స చేతి చకార ఉత్పత్తౌ వాతజానామసాధ్యత్వం సముచ్చినోతి| అత్పత్తౌ చ సహజో యాప్యత్వాదసాధ్యః, పిత్తజః పునరసాధ్యతరః, వాతజః పునరుత్పత్తిక్రమేణాసాధ్యతమః||24||
Adhikarana 21 (25) · Śloka 25
స చాపి గమనాత్ స్థానం స్థానాదాసనమిచ్ఛతి | ఆసనాదృణుతే శయ్యాం శయనాత్ స్వప్నమిచ్ఛతి ||25||
View original
स चापि गमनात् स्थानं स्थानादासनमिच्छति | आसनादृणुते शय्यां शयनात् स्वप्नमिच्छति ||२५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం మధుమేహినో విహారాఖ్యం పంచవిధిక్రియాశ్రయం లింగం దర్శయన్నాహ- స చాపీత్యాది| స్థానమూర్ధ్వభవనమిచ్ఛతీతి సంబంధః| వృణుతే ప్రార్థయతే| శయనాత్ శయ్యాతః||25||
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
యథా హి వర్ణానాం పంచానాముత్కర్షాపకర్షకృతేన సంయోగవిశేషేణ శబలబభ్రుకపిలకపోతమేచకాదీనాం వర్ణానామనేకేషాముత్పత్తిర్భవతి, ఏవమేవ దోషధాతుమలాహారవిశేషేణోత్కర్షాపకర్షకృతేన సంయోగవిశేషేణ ప్రమేహాణాం నానాకరణం భవతి ||26||
View original
यथा हि वर्णानां पञ्चानामुत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण शबलबभ्रुकपिलकपोतमेचकादीनां वर्णानामनेकेषामुत्पत्तिर्भवति, एवमेव दोषधातुमलाहारविशेषेणोत्कर्षापकर्षकृतेन संयोगविशेषेण प्रमेहाणां नानाकरणं भवति ||२६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం దోషాణాం త్రయాణామపి యథా వింశతిప్రమేహసంభవస్తథోపమానేనాహ- యతేత్యాది| పంచానాం వర్ణానాం సితహరితకృష్ణపీతరక్తానాం| ఉత్కర్షాపకర్షకృతేన వృద్ధిహ్రాసకృతేన| బభ్రుః కపిలపింగలః, కపోతః కపోతాభః, మేచకః శ్యామలః| మలగ్రహణముపధాతుభూతవసాలసీకయోరుదకస్య చోపలక్షణం||26||
Adhikarana 23 (27) · Śloka 27
భవతి చాత్ర- సర్వ ఏవ ప్రమేహాస్తు కాలేనాప్రతికుర్వతః | మధుమేహత్వమాయాంతి తదాఽసాధ్యా భవంతి హి ||27||
View original
भवति चात्र- सर्व एव प्रमेहास्तु कालेनाप्रतिकुर्वतः | मधुमेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సర్వేష్వేవ ప్రమేహేషు పూర్వరూపాదీనాముపేక్షాలక్షణమనర్థం దర్శయన్నాహ- భవతి చాత్రేత్యాది| కాలః ప్రథమక్రియాకాలాదికః| అప్రతికుర్వతః అప్రతిక్రియమాణస్య||27||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం నిదానస్థానే ప్రమేహనిదానం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః ||6||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడహ్ల(ల్హ)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిదానస్థానే షష్ఠోఽధ్యాయః||6||