Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ શૂકદોષનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧||
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातः शूकदोषनिदानं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
અથાત ઇત્યાદિ| શૂકદોષનિદાનમિતિ અત્રાદિશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન શૂકાદિદોષનિદાનમિત્યર્થઃ; આદિશબ્દાચ્ચ દુષ્ટયોનિગૂઢાન્તર્લોમયોનિદુર્ભગાગમનમભિઘાતશ્ચાભિપ્રેતઃ| તન્નેચ્છતિ ગયી, દુષ્ટયોન્યાદીનામુપદંશહેતુત્વાત્| શૂકઃ સજન્તુજલમલઃ, લિઙ્ગવૃદ્ધિકરો યોગો વા; દોષોઽત્ર દુષ્ટિઃ, અસમ્યક્કરણાદ્વૈકૃતમ્; અથવા દોષો વાતાદિઃ, વાતાદિકૃતો વા વિકારઃ; તેષાં લક્ષણસ્યૈવ નિર્દેશાન્નિદાનં, ન તુ હેતોઃ; હેતુઃ પુનરત્ર શૂક એવ, સ ચ પ્રતિજ્ઞાસૂત્રેણૈવાભિહિતઃ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
લિઙ્ગવૃદ્ધિમિચ્છતામક્રમપ્રવૃત્તાનાં શૂકદોષનિમિત્તા દશ ચાષ્ટૌ ચ વ્યાધયો જાયન્તે |
તદ્યથા સર્ષપિકા, અષ્ઠીલિકા, ગ્રથિતં, કુમ્ભીકા, અલજી, મૃદિતં, સમ્મૂઢપિડકા, અવમન્થઃ, પુષ્કરિકા, સ્પર્શહાનિઃ, ઉત્તમા, શતપોનકઃ, ત્વક્પાકઃ, શોણિતાર્બુદં, માંસાર્બુદં, માંસપાકઃ, વિદ્રધિઃ, તિલકાલકશ્ચેતિ ||૩||
View original
लिङ्गवृद्धिमिच्छतामक्रमप्रवृत्तानां शूकदोषनिमित्ता दश चाष्टौ च व्याधयो जायन्ते |
तद्यथा सर्षपिका, अष्ठीलिका, ग्रथितं, कुम्भीका, अलजी, मृदितं, सम्मूढपिडका, अवमन्थः, पुष्करिका, स्पर्शहानिः, उत्तमा, शतपोनकः, त्वक्पाकः, शोणितार्बुदं, मांसार्बुदं, मांसपाकः, विद्रधिः, तिलकालकश्चेति ||३||
તેષાં શૂકદોષજાનાં વ્યાધીનાં સામાન્યાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ- લિઙ્ગેત્યાદિ| લિઙ્ગવૃદ્ધિઃ સ્થૂલીકરણમ્; આયામપરિણાહાભ્યામિત્યન્યે | વાત્સ્યાયનાદ્યુક્તલિઙ્ગવૃદ્ધિકરયોગસ્ય અક્રમોઽનાચારઃ; ‘ઉત્તરબસ્તિકર્મણોઽનાચાર’ ઇત્યન્યે, તન્નેચ્છતિ ગયી| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયામષ્ટાદશવચનં સઙ્ખ્યેયનિર્દેશભ્રાન્તિનિરાસાર્થમ્||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ગૌરસર્ષપતુલ્યા તુ શૂકદુર્ભગ્નહેતુકા |
પિડકા કફરક્તાભ્યાં જ્ઞેયા સર્ષપિકા બુધૈઃ ||૪||
View original
गौरसर्षपतुल्या तु शूकदुर्भग्नहेतुका |
पिडका कफरक्ताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका बुधैः ||४||
શૂકદુર્ભગ્નહેતુકેતિ દુરવચારિતશૂકહેતુકેત્યર્થઃ| અન્યે ‘શૂકદુર્ભગહેતુકા’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- શૂકો દુષ્ટભગશ્ચ હેતુર્યસ્યાઃ સા તથા| તન્નેચ્છતિ ગયી||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
કઠિના વિષમૈરન્તૈર્મારુતસ્ય પ્રકોપતઃ |
શૂકૈસ્તુ વિષસમ્ભુગ્નૈઃ પિડકાઽષ્ઠીલિકા ભવેત્ ||૫||
View original
कठिना विषमैरन्तैर्मारुतस्य प्रकोपतः |
शूकैस्तु विषसम्भुग्नैः पिडकाऽष्ठीलिका भवेत् ||५||
કઠિનેત્યાદિ| શૂકૈરષ્ઠીલિકા ભવેદિતિ સમ્બન્ધઃ| વિષમૈઃ અપ્રશસ્તૈઃ| અન્તૈરિતિ કોઽર્થઃ; પતિતૈઃ| અન્યે તુ “વિષમૈરન્તૈરુપલક્ષિતા” ઇતિ વ્યાચક્ષતે; એતેન વિષમાન્તસહિતેત્યુક્તમ્| વિષસમ્ભુગ્નૈઃ વિષેણ કૃત્વા વક્રૈરિત્યર્થઃ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
શૂકૈર્યત્ પૂરિતં શશ્વદ્ગ્રથિતં તત્ કફોત્થિતમ્ |૬|
View original
शूकैर्यत् पूरितं शश्वद्ग्रथितं तत् कफोत्थितम् |६|
શૂકૈરિત્યાદિ| શશ્વત્ પ્રતિદિનમ્, એતેનૈકદિનાન્તરપૂરણં પ્રશસ્તમિચ્છન્તિ કામતન્ત્રાચાર્યાઃ; નિત્યપૂરણાદ્ગ્રથિતનામ્નો રોગસ્યોત્પત્તિઃ|૬|-
Adhikarana 6 (6) · Śloka 6
કુમ્ભીકા રક્તપિત્તોત્થા જામ્બવાસ્થિનિભાઽશુભા ||૬||
View original
कुम्भीका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽशुभा ||६||
કુમ્ભીકેત્યાદિ| કુમ્ભીકા કુમ્ભીફલમિવ| અશુભેતિ શુભા શુક્લા, તદ્વિરોધેનાશુભા કૃષ્ણેત્યર્થઃ| ઇયમપિ દુરવચારિતશૂકજા| ‘આશુજા’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર શૂકપાતાનન્તરં શીઘ્રં જાયત ઇત્યર્થઃ||૬||
Adhikarana 7 (7) · Śloka 7
અલજીલક્ષણૈર્યુક્તામલજીં ચ વિતર્કયેત્ |
મૃદિતં પીડિતં યત્તુ સંરબ્ધં વાયુકોપતઃ ||૭||
View original
अलजीलक्षणैर्युक्तामलजीं च वितर्कयेत् |
मृदितं पीडितं यत्तु संरब्धं वायुकोपतः ||७||
અલજીલક્ષણૈઃ પ્રમેહપિડકાલજીલક્ષણૈરિત્યર્થઃ| ઇયમપિ દુષ્ટશૂકાવચારણાજ્જ્ઞેયા| યત્ પુનર્લિઙ્ગં પાતિતશૂકં સત્ હસ્તાભ્યાં ભૃશપીડિતમ્, અત એવ વાતકોપતઃ સંરબ્ધં સશોફં, તન્મૃદિતાખ્યરોગાક્રાન્તં જ્ઞેયમ્||૭||
Adhikarana 8 (8) · Śloka 8
પાણિભ્યાં ભૃશસમ્મૂઢે સમ્મૂઢપિડકા ભવેત્ |૮|
View original
पाणिभ्यां भृशसम्मूढे सम्मूढपिडका भवेत् |८|
ભૃશસમ્મૂઢે અત્યર્થપિચ્ચિતાવનતે, ‘પાતિતશૂકે લિઙ્ગે’ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્| સમ્મૂઢપિડકા મૃદિતં ચ વાતરક્તાત્|૮|-
Adhikarana 9 (8) · Śloka 9
દીર્ઘા બહ્વ્યશ્ચ પિડકા દીર્યન્તે મધ્યતસ્તુ યાઃ ||૮||
સોઽવમન્થઃ કફાસૃગ્ભ્યાં વેદનારોમહર્ષકૃત્ |૯|
View original
दीर्घा बह्व्यश्च पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः ||८||
सोऽवमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत् |९|
બહ્વ્યઃ પ્રભૂતાઃ| અવમન્થોઽપિ સ્થૂલીકરણશૂકકર્માપચારેણ જ્ઞેયઃ||૮||-
Adhikarana 10 (9) · Śloka 10
પિત્તશોણિતસમ્ભૂતા પિડકા પિડકાચિતા ||૯||
પદ્મપુષ્કરસંસ્થાના જ્ઞેયા પુષ્કરિકેતિ સા |૧૦|
View original
पित्तशोणितसम्भूता पिडका पिडकाचिता ||९||
पद्मपुष्करसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिकेति सा |१०|
પદ્મપુષ્કરં પદ્મકર્ણિકા| એષાઽપિ શૂકકર્માપચારજા જ્ઞેયા||૯||-
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
જનયેત્ સ્પર્શહાનિં તુ શોણિતં શૂકદૂષિતમ્ ||૧૦||
View original
जनयेत् स्पर्शहानिं तु शोणितं शूकदूषितम् ||१०||
જનયેદિત્યાદિ| સ્પર્શહાનિં સ્પર્શહાનિનામાનં વ્યાધિવિશેષમ્| શૂકદૂષિતં શૂકેન દુષ્ટિં નીતમ્||૧૦||
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
મુદ્ગમાષોપમા રક્તા પિડકા રક્તપિત્તજા |
ઉત્તમૈષા તુ વિજ્ઞેયા શૂકાજીર્ણનિમિત્તજા ||૧૧||
View original
मुद्गमाषोपमा रक्ता पिडका रक्तपित्तजा |
उत्तमैषा तु विज्ञेया शूकाजीर्णनिमित्तजा ||११||
મુદ્ગેત્યાદિ| ઉત્તમા વ્યાધિવિશેષઃ| શૂકાજીર્ણનિમિત્તજેતિ શૂકાજીર્ણં પુનઃ પુનર્દુરવચારિતશૂકવિકૃતિલક્ષણ એવ પરિણામઃ, તદેવ નિમિત્તં, તતો જાતેતિ; અન્યે તુ “શૂકાજીર્ણં શૂકેનાજીર્ણં પ્રતિક્ષણપાતિતશૂકનિમિત્તાભ્યાં રક્તપિતાભ્યાં જાયતે” ઇત્યાહુઃ||૧૧||
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
છિદ્રૈરણુમુખૈર્વસ્તુ ચિતં યસ્ય સમન્તતઃ |
વાતશોણિતજો વ્યાધિર્વિજ્ઞેયઃ શતપોનકઃ ||૧૨||
View original
छिद्रैरणुमुखैर्वस्तु चितं यस्य समन्ततः |
वातशोणितजो व्याधिर्विज्ञेयः शतपोनकः ||१२||
છિદ્રૈરિત્યાદિ| છિદ્રૈઃ દુરવચારિતશૂકનિમિત્તવાતશોણિતજૈઃ| વસ્તુ અધિષ્ઠાનમિત્યર્થઃ||૧૨||
Adhikarana 14 (13) · Śloka 13
પિત્તરક્તકૃતો જ્ઞેયસ્ત્વક્પાકો જ્વરદાહવાન્ |૧૩|
View original
पित्तरक्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहवान् |१३|
પિત્તરક્તેત્યાદિ| પિત્તરક્તકૃત ઇતિ દુરવચારિતશૂકજનિતપિત્તશોણિતજ ઇત્યર્થઃ| ગયી તુ દુરવચારિતશૂકદૂષિતવાતપિત્તજ ઇત્યાહઃ|૧૩|-
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
કૃષ્ણૌઃ સ્ફોટૈઃ સરક્તૈશ્ચ પિડકાભિશ્ચ પીડિતમ્ |
યસ્ય વસ્તુ રુજશ્ચોગ્રા જ્ઞેયં તચ્છોણિતાર્બુદમ્ ||૧૩||
View original
कृष्णौः स्फोटैः सरक्तैश्च पिडकाभिश्च पीडितम् |
यस्य वस्तु रुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् ||१३||
કૃષ્ણૈરિત્યાદિ| યસ્ય વસ્તુ અધિષ્ઠાનં સ્ફોટૈઃ પિડકાભિશ્ચ પીડિતં ભવતિ તચ્છોણિતાર્બુદં જ્ઞેયમિતિ સમ્બન્ધઃ| અયમપિ દુરવચારિતશૂકેભ્યઃ||૧૩||
Adhikarana 16 (14) · Śloka 14
માંસદોષેણ જાનીયાદર્બુદં માંસસમ્ભવમ્ |૧૪|
View original
मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससम्भवम् |१४|
માંસેત્યાદિ| માંસદોષેણ માંસવૃદ્ધ્યા| ઇદમપિ દુરવચારિતશૂકે લિઙ્ગે પ્રહારાદિભિર્જાયતે|૧૪|-
Adhikarana 17 (14) · Śloka 15
શીર્યન્તે યસ્ય માંસાનિ યત્ર સર્વાશ્ચ વેદનાઃ ||૧૪||
વિદ્યાત્તં માંસપાકં તુ સર્વદોષકૃતં ભિષક્ |૧૫|
View original
शीर्यन्ते यस्य मांसानि यत्र सर्वाश्च वेदनाः ||१४||
विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् |१५|
શીર્યન્તે ગલન્તિ| એષોઽપિ દુરવચારિતશૂકદૂષિતદોષજઃ||૧૪||-
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
વિદ્રધિં સન્નિપાતેન યથોક્તમભિનિર્દિશેત્ ||૧૫||
View original
विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमभिनिर्दिशेत् ||१५||
વિદ્રધિમિત્યાદિ| અયમપિ દુરવચારિતશૂકદૂષિતદોષત્રયજઃ||૧૫||
Adhikarana 19 (16-17) · Śloka 17
કૃષ્ણાનિ ચિત્રાણ્યથવા શૂકાનિ સવિષાણિ ચ |
પાતિતાનિ પચન્ત્યાશુ મેઢ્રં નિરવશેષતઃ ||૧૬||
કાલાનિ ભૂત્વા માંસાનિ શીર્યન્તે યસ્ય દેહિનઃ |
સન્નિપાતસમુત્થાનં તં વિદ્યાત્તિલકાલકમ્ ||૧૭||
View original
कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि च |
पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ||१६||
कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः |
सन्निपातसमुत्थानं तं विद्यात्तिलकालकम् ||१७||
કૃષ્ણાનીત્યાદિ| કૃષ્ણાનિ કૃષ્ણવર્ણાનિ| ચિત્રાણિ શુક્લપીતનીલાદિવર્ણાનીત્યર્થઃ| કાલાનિ પરિણતતિલફલવર્ણાનિ| શીર્યન્તે ગલન્તિ||૧૬-૧૭||
Adhikarana 20 (18) · Śloka 18
તત્ર માંસાર્બુદં યચ્ચ માંસપાકશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ |
વિદ્રધિશ્ચ ન સિધ્યન્તિ યે ચ સ્યુસ્તિલકાલકાઃ ||૧૮||
View original
तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः |
विद्रधिश्च न सिध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ||१८||
શૂકદોષજાનામસાધ્યાન્નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| યે ચેતિ ચકારાત્ કદાચિત્ સિધ્યન્તીત્યુક્તમ્||૧૮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને શૂકદોષનિદાનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ ||૧૪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने शूकदोषनिदानं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ||१४||
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||