Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
अथातः शूकदोषनिदानं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अथात इत्यादि| शूकदोषनिदानमिति अत्रादिशब्दो लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः, तेन शूकादिदोषनिदानमित्यर्थः; आदिशब्दाच्च दुष्टयोनिगूढान्तर्लोमयोनिदुर्भगागमनमभिघातश्चाभिप्रेतः| तन्नेच्छति गयी, दुष्टयोन्यादीनामुपदंशहेतुत्वात्| शूकः सजन्तुजलमलः, लिङ्गवृद्धिकरो योगो वा; दोषोऽत्र दुष्टिः, असम्यक्करणाद्वैकृतम्; अथवा दोषो वातादिः, वातादिकृतो वा विकारः; तेषां लक्षणस्यैव निर्देशान्निदानं, न तु हेतोः; हेतुः पुनरत्र शूक एव, स च प्रतिज्ञासूत्रेणैवाभिहितः||१-२||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
लिङ्गवृद्धिमिच्छतामक्रमप्रवृत्तानां शूकदोषनिमित्ता दश चाष्टौ च व्याधयो जायन्ते |
तद्यथा सर्षपिका, अष्ठीलिका, ग्रथितं, कुम्भीका, अलजी, मृदितं, सम्मूढपिडका, अवमन्थः, पुष्करिका, स्पर्शहानिः, उत्तमा, शतपोनकः, त्वक्पाकः, शोणितार्बुदं, मांसार्बुदं, मांसपाकः, विद्रधिः, तिलकालकश्चेति ||३||
तेषां शूकदोषजानां व्याधीनां सामान्यां सम्प्राप्तिमाह- लिङ्गेत्यादि| लिङ्गवृद्धिः स्थूलीकरणम्; आयामपरिणाहाभ्यामित्यन्ये | वात्स्यायनाद्युक्तलिङ्गवृद्धिकरयोगस्य अक्रमोऽनाचारः; ‘उत्तरबस्तिकर्मणोऽनाचार’ इत्यन्ये, तन्नेच्छति गयी| सङ्ख्येयनिर्देशादेव सङ्ख्यायां लब्धायामष्टादशवचनं सङ्ख्येयनिर्देशभ्रान्तिनिरासार्थम्||३||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
गौरसर्षपतुल्या तु शूकदुर्भग्नहेतुका |
पिडका कफरक्ताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका बुधैः ||४||
शूकदुर्भग्नहेतुकेति दुरवचारितशूकहेतुकेत्यर्थः| अन्ये ‘शूकदुर्भगहेतुका’ इति पठन्ति, व्याख्यानयन्ति च- शूको दुष्टभगश्च हेतुर्यस्याः सा तथा| तन्नेच्छति गयी||४||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
कठिना विषमैरन्तैर्मारुतस्य प्रकोपतः |
शूकैस्तु विषसम्भुग्नैः पिडकाऽष्ठीलिका भवेत् ||५||
कठिनेत्यादि| शूकैरष्ठीलिका भवेदिति सम्बन्धः| विषमैः अप्रशस्तैः| अन्तैरिति कोऽर्थः; पतितैः| अन्ये तु “विषमैरन्तैरुपलक्षिता” इति व्याचक्षते; एतेन विषमान्तसहितेत्युक्तम्| विषसम्भुग्नैः विषेण कृत्वा वक्रैरित्यर्थः||५||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
शूकैर्यत् पूरितं शश्वद्ग्रथितं तत् कफोत्थितम् |६|
शूकैरित्यादि| शश्वत् प्रतिदिनम्, एतेनैकदिनान्तरपूरणं प्रशस्तमिच्छन्ति कामतन्त्राचार्याः; नित्यपूरणाद्ग्रथितनाम्नो रोगस्योत्पत्तिः|६|-
Adhikarana 6 (6) · Śloka 6
कुम्भीका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽशुभा ||६||
कुम्भीकेत्यादि| कुम्भीका कुम्भीफलमिव| अशुभेति शुभा शुक्ला, तद्विरोधेनाशुभा कृष्णेत्यर्थः| इयमपि दुरवचारितशूकजा| ‘आशुजा’ इति केचित् पठन्ति; तत्र शूकपातानन्तरं शीघ्रं जायत इत्यर्थः||६||
Adhikarana 7 (7) · Śloka 7
अलजीलक्षणैर्युक्तामलजीं च वितर्कयेत् |
मृदितं पीडितं यत्तु संरब्धं वायुकोपतः ||७||
अलजीलक्षणैः प्रमेहपिडकालजीलक्षणैरित्यर्थः| इयमपि दुष्टशूकावचारणाज्ज्ञेया| यत् पुनर्लिङ्गं पातितशूकं सत् हस्ताभ्यां भृशपीडितम्, अत एव वातकोपतः संरब्धं सशोफं, तन्मृदिताख्यरोगाक्रान्तं ज्ञेयम्||७||
Adhikarana 8 (8) · Śloka 8
पाणिभ्यां भृशसम्मूढे सम्मूढपिडका भवेत् |८|
भृशसम्मूढे अत्यर्थपिच्चितावनते, ‘पातितशूके लिङ्गे’ इत्यध्याहार्यम्| सम्मूढपिडका मृदितं च वातरक्तात्|८|-
Adhikarana 9 (8) · Śloka 9
दीर्घा बह्व्यश्च पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः ||८||
सोऽवमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत् |९|
बह्व्यः प्रभूताः| अवमन्थोऽपि स्थूलीकरणशूककर्मापचारेण ज्ञेयः||८||-
Adhikarana 10 (9) · Śloka 10
पित्तशोणितसम्भूता पिडका पिडकाचिता ||९||
पद्मपुष्करसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिकेति सा |१०|
पद्मपुष्करं पद्मकर्णिका| एषाऽपि शूककर्मापचारजा ज्ञेया||९||-
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
जनयेत् स्पर्शहानिं तु शोणितं शूकदूषितम् ||१०||
जनयेदित्यादि| स्पर्शहानिं स्पर्शहानिनामानं व्याधिविशेषम्| शूकदूषितं शूकेन दुष्टिं नीतम्||१०||
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
मुद्गमाषोपमा रक्ता पिडका रक्तपित्तजा |
उत्तमैषा तु विज्ञेया शूकाजीर्णनिमित्तजा ||११||
मुद्गेत्यादि| उत्तमा व्याधिविशेषः| शूकाजीर्णनिमित्तजेति शूकाजीर्णं पुनः पुनर्दुरवचारितशूकविकृतिलक्षण एव परिणामः, तदेव निमित्तं, ततो जातेति; अन्ये तु “शूकाजीर्णं शूकेनाजीर्णं प्रतिक्षणपातितशूकनिमित्ताभ्यां रक्तपिताभ्यां जायते” इत्याहुः||११||
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
छिद्रैरणुमुखैर्वस्तु चितं यस्य समन्ततः |
वातशोणितजो व्याधिर्विज्ञेयः शतपोनकः ||१२||
छिद्रैरित्यादि| छिद्रैः दुरवचारितशूकनिमित्तवातशोणितजैः| वस्तु अधिष्ठानमित्यर्थः||१२||
Adhikarana 14 (13) · Śloka 13
पित्तरक्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहवान् |१३|
पित्तरक्तेत्यादि| पित्तरक्तकृत इति दुरवचारितशूकजनितपित्तशोणितज इत्यर्थः| गयी तु दुरवचारितशूकदूषितवातपित्तज इत्याहः|१३|-
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
कृष्णौः स्फोटैः सरक्तैश्च पिडकाभिश्च पीडितम् |
यस्य वस्तु रुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् ||१३||
कृष्णैरित्यादि| यस्य वस्तु अधिष्ठानं स्फोटैः पिडकाभिश्च पीडितं भवति तच्छोणितार्बुदं ज्ञेयमिति सम्बन्धः| अयमपि दुरवचारितशूकेभ्यः||१३||
Adhikarana 16 (14) · Śloka 14
मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससम्भवम् |१४|
मांसेत्यादि| मांसदोषेण मांसवृद्ध्या| इदमपि दुरवचारितशूके लिङ्गे प्रहारादिभिर्जायते|१४|-
Adhikarana 17 (14) · Śloka 15
शीर्यन्ते यस्य मांसानि यत्र सर्वाश्च वेदनाः ||१४||
विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् |१५|
शीर्यन्ते गलन्ति| एषोऽपि दुरवचारितशूकदूषितदोषजः||१४||-
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमभिनिर्दिशेत् ||१५||
विद्रधिमित्यादि| अयमपि दुरवचारितशूकदूषितदोषत्रयजः||१५||
Adhikarana 19 (16-17) · Śloka 17
कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि च |
पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ||१६||
कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः |
सन्निपातसमुत्थानं तं विद्यात्तिलकालकम् ||१७||
कृष्णानीत्यादि| कृष्णानि कृष्णवर्णानि| चित्राणि शुक्लपीतनीलादिवर्णानीत्यर्थः| कालानि परिणततिलफलवर्णानि| शीर्यन्ते गलन्ति||१६-१७||
Adhikarana 20 (18) · Śloka 18
तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः |
विद्रधिश्च न सिध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ||१८||
शूकदोषजानामसाध्यान्निर्दिशन्नाह- तत्रेत्यादि| ये चेति चकारात् कदाचित् सिध्यन्तीत्युक्तम्||१८||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने शूकदोषनिदानं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ||१४||
इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सुश्रुतव्याख्यायां निदानस्थाने चतुर्दशोऽध्यायः||१४||