Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ śūkadōṣanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः शूकदोषनिदानं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
athāta ityādi| śūkadōṣanidānamiti atrādiśabdō luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ, tēna śūkādidōṣanidānamityarthaḥ; ādiśabdācca duṣṭayōnigūḍhāntarlōmayōnidurbhagāgamanamabhighātaścābhiprētaḥ| tannēcchati gayī, duṣṭayōnyādīnāmupadaṁśahētutvāt| śūkaḥ sajantujalamalaḥ, liṅgavr̥ddhikarō yōgō vā; dōṣō'tra duṣṭiḥ, asamyakkaraṇādvaikr̥tam; athavā dōṣō vātādiḥ, vātādikr̥tō vā vikāraḥ; tēṣāṁ lakṣaṇasyaiva nirdēśānnidānaṁ, na tu hētōḥ; hētuḥ punaratra śūka ēva, sa ca pratijñāsūtrēṇaivābhihitaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
liṅgavr̥ddhimicchatāmakramapravr̥ttānāṁ śūkadōṣanimittā daśa cāṣṭau ca vyādhayō jāyantē |
tadyathā sarṣapikā, aṣṭhīlikā, grathitaṁ, kumbhīkā, alajī, mr̥ditaṁ, sammūḍhapiḍakā, avamanthaḥ, puṣkarikā, sparśahāniḥ, uttamā, śatapōnakaḥ, tvakpākaḥ, śōṇitārbudaṁ, māṁsārbudaṁ, māṁsapākaḥ, vidradhiḥ, tilakālakaścēti ||3||
View original
लिङ्गवृद्धिमिच्छतामक्रमप्रवृत्तानां शूकदोषनिमित्ता दश चाष्टौ च व्याधयो जायन्ते |
तद्यथा सर्षपिका, अष्ठीलिका, ग्रथितं, कुम्भीका, अलजी, मृदितं, सम्मूढपिडका, अवमन्थः, पुष्करिका, स्पर्शहानिः, उत्तमा, शतपोनकः, त्वक्पाकः, शोणितार्बुदं, मांसार्बुदं, मांसपाकः, विद्रधिः, तिलकालकश्चेति ||३||
tēṣāṁ śūkadōṣajānāṁ vyādhīnāṁ sāmānyāṁ samprāptimāha- liṅgētyādi| liṅgavr̥ddhiḥ sthūlīkaraṇam; āyāmapariṇāhābhyāmityanyē | vātsyāyanādyuktaliṅgavr̥ddhikarayōgasya akramō'nācāraḥ; ‘uttarabastikarmaṇō'nācāra’ ityanyē, tannēcchati gayī| saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāmaṣṭādaśavacanaṁ saṅkhyēyanirdēśabhrāntinirāsārtham||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
gaurasarṣapatulyā tu śūkadurbhagnahētukā |
piḍakā kapharaktābhyāṁ jñēyā sarṣapikā budhaiḥ ||4||
View original
गौरसर्षपतुल्या तु शूकदुर्भग्नहेतुका |
पिडका कफरक्ताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका बुधैः ||४||
śūkadurbhagnahētukēti duravacāritaśūkahētukētyarthaḥ| anyē ‘śūkadurbhagahētukā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- śūkō duṣṭabhagaśca hēturyasyāḥ sā tathā| tannēcchati gayī||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
kaṭhinā viṣamairantairmārutasya prakōpataḥ |
śūkaistu viṣasambhugnaiḥ piḍakā'ṣṭhīlikā bhavēt ||5||
View original
कठिना विषमैरन्तैर्मारुतस्य प्रकोपतः |
शूकैस्तु विषसम्भुग्नैः पिडकाऽष्ठीलिका भवेत् ||५||
kaṭhinētyādi| śūkairaṣṭhīlikā bhavēditi sambandhaḥ| viṣamaiḥ apraśastaiḥ| antairiti kō'rthaḥ; patitaiḥ| anyē tu “viṣamairantairupalakṣitā” iti vyācakṣatē; ētēna viṣamāntasahitētyuktam| viṣasambhugnaiḥ viṣēṇa kr̥tvā vakrairityarthaḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
śūkairyat pūritaṁ śaśvadgrathitaṁ tat kaphōtthitam |6|
View original
शूकैर्यत् पूरितं शश्वद्ग्रथितं तत् कफोत्थितम् |६|
śūkairityādi| śaśvat pratidinam, ētēnaikadināntarapūraṇaṁ praśastamicchanti kāmatantrācāryāḥ; nityapūraṇādgrathitanāmnō rōgasyōtpattiḥ|6|-
Adhikarana 6 (6) · Śloka 6
kumbhīkā raktapittōtthā jāmbavāsthinibhā'śubhā ||6||
View original
कुम्भीका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽशुभा ||६||
kumbhīkētyādi| kumbhīkā kumbhīphalamiva| aśubhēti śubhā śuklā, tadvirōdhēnāśubhā kr̥ṣṇētyarthaḥ| iyamapi duravacāritaśūkajā| ‘āśujā’ iti kēcit paṭhanti; tatra śūkapātānantaraṁ śīghraṁ jāyata ityarthaḥ||6||
Adhikarana 7 (7) · Śloka 7
alajīlakṣaṇairyuktāmalajīṁ ca vitarkayēt |
mr̥ditaṁ pīḍitaṁ yattu saṁrabdhaṁ vāyukōpataḥ ||7||
View original
अलजीलक्षणैर्युक्तामलजीं च वितर्कयेत् |
मृदितं पीडितं यत्तु संरब्धं वायुकोपतः ||७||
alajīlakṣaṇaiḥ pramēhapiḍakālajīlakṣaṇairityarthaḥ| iyamapi duṣṭaśūkāvacāraṇājjñēyā| yat punarliṅgaṁ pātitaśūkaṁ sat hastābhyāṁ bhr̥śapīḍitam, ata ēva vātakōpataḥ saṁrabdhaṁ saśōphaṁ, tanmr̥ditākhyarōgākrāntaṁ jñēyam||7||
Adhikarana 8 (8) · Śloka 8
pāṇibhyāṁ bhr̥śasammūḍhē sammūḍhapiḍakā bhavēt |8|
View original
पाणिभ्यां भृशसम्मूढे सम्मूढपिडका भवेत् |८|
bhr̥śasammūḍhē atyarthapiccitāvanatē, ‘pātitaśūkē liṅgē’ ityadhyāhāryam| sammūḍhapiḍakā mr̥ditaṁ ca vātaraktāt|8|-
Adhikarana 9 (8) · Śloka 9
dīrghā bahvyaśca piḍakā dīryantē madhyatastu yāḥ ||8||
sō'vamanthaḥ kaphāsr̥gbhyāṁ vēdanārōmaharṣakr̥t |9|
View original
दीर्घा बह्व्यश्च पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः ||८||
सोऽवमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत् |९|
bahvyaḥ prabhūtāḥ| avamanthō'pi sthūlīkaraṇaśūkakarmāpacārēṇa jñēyaḥ||8||-
Adhikarana 10 (9) · Śloka 10
pittaśōṇitasambhūtā piḍakā piḍakācitā ||9||
padmapuṣkarasaṁsthānā jñēyā puṣkarikēti sā |10|
View original
पित्तशोणितसम्भूता पिडका पिडकाचिता ||९||
पद्मपुष्करसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिकेति सा |१०|
padmapuṣkaraṁ padmakarṇikā| ēṣā'pi śūkakarmāpacārajā jñēyā||9||-
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
janayēt sparśahāniṁ tu śōṇitaṁ śūkadūṣitam ||10||
View original
जनयेत् स्पर्शहानिं तु शोणितं शूकदूषितम् ||१०||
janayēdityādi| sparśahāniṁ sparśahānināmānaṁ vyādhiviśēṣam| śūkadūṣitaṁ śūkēna duṣṭiṁ nītam||10||
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
mudgamāṣōpamā raktā piḍakā raktapittajā |
uttamaiṣā tu vijñēyā śūkājīrṇanimittajā ||11||
View original
मुद्गमाषोपमा रक्ता पिडका रक्तपित्तजा |
उत्तमैषा तु विज्ञेया शूकाजीर्णनिमित्तजा ||११||
mudgētyādi| uttamā vyādhiviśēṣaḥ| śūkājīrṇanimittajēti śūkājīrṇaṁ punaḥ punarduravacāritaśūkavikr̥tilakṣaṇa ēva pariṇāmaḥ, tadēva nimittaṁ, tatō jātēti; anyē tu “śūkājīrṇaṁ śūkēnājīrṇaṁ pratikṣaṇapātitaśūkanimittābhyāṁ raktapitābhyāṁ jāyatē” ityāhuḥ||11||
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
chidrairaṇumukhairvastu citaṁ yasya samantataḥ |
vātaśōṇitajō vyādhirvijñēyaḥ śatapōnakaḥ ||12||
View original
छिद्रैरणुमुखैर्वस्तु चितं यस्य समन्ततः |
वातशोणितजो व्याधिर्विज्ञेयः शतपोनकः ||१२||
chidrairityādi| chidraiḥ duravacāritaśūkanimittavātaśōṇitajaiḥ| vastu adhiṣṭhānamityarthaḥ||12||
Adhikarana 14 (13) · Śloka 13
pittaraktakr̥tō jñēyastvakpākō jvaradāhavān |13|
View original
पित्तरक्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहवान् |१३|
pittaraktētyādi| pittaraktakr̥ta iti duravacāritaśūkajanitapittaśōṇitaja ityarthaḥ| gayī tu duravacāritaśūkadūṣitavātapittaja ityāhaḥ|13|-
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
kr̥ṣṇauḥ sphōṭaiḥ saraktaiśca piḍakābhiśca pīḍitam |
yasya vastu rujaścōgrā jñēyaṁ tacchōṇitārbudam ||13||
View original
कृष्णौः स्फोटैः सरक्तैश्च पिडकाभिश्च पीडितम् |
यस्य वस्तु रुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् ||१३||
kr̥ṣṇairityādi| yasya vastu adhiṣṭhānaṁ sphōṭaiḥ piḍakābhiśca pīḍitaṁ bhavati tacchōṇitārbudaṁ jñēyamiti sambandhaḥ| ayamapi duravacāritaśūkēbhyaḥ||13||
Adhikarana 16 (14) · Śloka 14
māṁsadōṣēṇa jānīyādarbudaṁ māṁsasambhavam |14|
View original
मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससम्भवम् |१४|
māṁsētyādi| māṁsadōṣēṇa māṁsavr̥ddhyā| idamapi duravacāritaśūkē liṅgē prahārādibhirjāyatē|14|-
Adhikarana 17 (14) · Śloka 15
śīryantē yasya māṁsāni yatra sarvāśca vēdanāḥ ||14||
vidyāttaṁ māṁsapākaṁ tu sarvadōṣakr̥taṁ bhiṣak |15|
View original
शीर्यन्ते यस्य मांसानि यत्र सर्वाश्च वेदनाः ||१४||
विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् |१५|
śīryantē galanti| ēṣō'pi duravacāritaśūkadūṣitadōṣajaḥ||14||-
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
vidradhiṁ sannipātēna yathōktamabhinirdiśēt ||15||
View original
विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमभिनिर्दिशेत् ||१५||
vidradhimityādi| ayamapi duravacāritaśūkadūṣitadōṣatrayajaḥ||15||
Adhikarana 19 (16-17) · Śloka 17
kr̥ṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi ca |
pātitāni pacantyāśu mēḍhraṁ niravaśēṣataḥ ||16||
kālāni bhūtvā māṁsāni śīryantē yasya dēhinaḥ |
sannipātasamutthānaṁ taṁ vidyāttilakālakam ||17||
View original
कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि च |
पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ||१६||
कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः |
सन्निपातसमुत्थानं तं विद्यात्तिलकालकम् ||१७||
kr̥ṣṇānītyādi| kr̥ṣṇāni kr̥ṣṇavarṇāni| citrāṇi śuklapītanīlādivarṇānītyarthaḥ| kālāni pariṇatatilaphalavarṇāni| śīryantē galanti||16-17||
Adhikarana 20 (18) · Śloka 18
tatra māṁsārbudaṁ yacca māṁsapākaśca yaḥ smr̥taḥ |
vidradhiśca na sidhyanti yē ca syustilakālakāḥ ||18||
View original
तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः |
विद्रधिश्च न सिध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ||१८||
śūkadōṣajānāmasādhyānnirdiśannāha- tatrētyādi| yē cēti cakārāt kadācit sidhyantītyuktam||18||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthānē śūkadōṣanidānaṁ nāma caturdaśō'dhyāyaḥ ||14||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने शूकदोषनिदानं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ||१४||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nidānasthānē caturdaśō'dhyāyaḥ||14||