14. śūkadōṣanidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಶೂಕದೋಷನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೂಕದೋಷನಿದಾನಮಿತಿ ಅತ್ರಾದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ಶೂಕಾದಿದೋಷನಿದಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಆದಿಶಬ್ದಾಚ್ಚ ದುಷ್ಟಯೋನಿಗೂಢಾನ್ತರ್ಲೋಮಯೋನಿದುರ್ಭಗಾಗಮನಮಭಿಘಾತಶ್ಚಾಭಿಪ್ರೇತಃ| ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ, ದುಷ್ಟಯೋನ್ಯಾದೀನಾಮುಪದಂಶಹೇತುತ್ವಾತ್| ಶೂಕಃ ಸಜನ್ತುಜಲಮಲಃ, ಲಿಙ್ಗವೃದ್ಧಿಕರೋ ಯೋಗೋ ವಾ; ದೋಷೋಽತ್ರ ದುಷ್ಟಿಃ, ಅಸಮ್ಯಕ್ಕರಣಾದ್ವೈಕೃತಮ್; ಅಥವಾ ದೋಷೋ ವಾತಾದಿಃ, ವಾತಾದಿಕೃತೋ ವಾ ವಿಕಾರಃ; ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಸ್ಯೈವ ನಿರ್ದೇಶಾನ್ನಿದಾನಂ, ನ ತು ಹೇತೋಃ; ಹೇತುಃ ಪುನರತ್ರ ಶೂಕ ಏವ, ಸ ಚ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಸೂತ್ರೇಣೈವಾಭಿಹಿತಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಲಿಙ್ಗವೃದ್ಧಿಮಿಚ್ಛತಾಮಕ್ರಮಪ್ರವೃತ್ತಾನಾಂ ಶೂಕದೋಷನಿಮಿತ್ತಾ ದಶ ಚಾಷ್ಟೌ ಚ ವ್ಯಾಧಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ | ತದ್ಯಥಾ ಸರ್ಷಪಿಕಾ, ಅಷ್ಠೀಲಿಕಾ, ಗ್ರಥಿತಂ, ಕುಮ್ಭೀಕಾ, ಅಲಜೀ, ಮೃದಿತಂ, ಸಮ್ಮೂಢಪಿಡಕಾ, ಅವಮನ್ಥಃ, ಪುಷ್ಕರಿಕಾ, ಸ್ಪರ್ಶಹಾನಿಃ, ಉತ್ತಮಾ, ಶತಪೋನಕಃ, ತ್ವಕ್ಪಾಕಃ, ಶೋಣಿತಾರ್ಬುದಂ, ಮಾಂಸಾರ್ಬುದಂ, ಮಾಂಸಪಾಕಃ, ವಿದ್ರಧಿಃ, ತಿಲಕಾಲಕಶ್ಚೇತಿ ||೩||

ತೇಷಾಂ ಶೂಕದೋಷಜಾನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ- ಲಿಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಲಿಙ್ಗವೃದ್ಧಿಃ ಸ್ಥೂಲೀಕರಣಮ್; ಆಯಾಮಪರಿಣಾಹಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯನ್ಯೇ | ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನಾದ್ಯುಕ್ತಲಿಙ್ಗವೃದ್ಧಿಕರಯೋಗಸ್ಯ ಅಕ್ರಮೋಽನಾಚಾರಃ; ‘ಉತ್ತರಬಸ್ತಿಕರ್ಮಣೋಽನಾಚಾರ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಲಬ್ಧಾಯಾಮಷ್ಟಾದಶವಚನಂ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಭ್ರಾನ್ತಿನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಗೌರಸರ್ಷಪತುಲ್ಯಾ ತು ಶೂಕದುರ್ಭಗ್ನಹೇತುಕಾ | ಪಿಡಕಾ ಕಫರಕ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಜ್ಞೇಯಾ ಸರ್ಷಪಿಕಾ ಬುಧೈಃ ||೪||

ಶೂಕದುರ್ಭಗ್ನಹೇತುಕೇತಿ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕಹೇತುಕೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ಶೂಕದುರ್ಭಗಹೇತುಕಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಶೂಕೋ ದುಷ್ಟಭಗಶ್ಚ ಹೇತುರ್ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥಾ| ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಕಠಿನಾ ವಿಷಮೈರನ್ತೈರ್ಮಾರುತಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪತಃ | ಶೂಕೈಸ್ತು ವಿಷಸಮ್ಭುಗ್ನೈಃ ಪಿಡಕಾಽಷ್ಠೀಲಿಕಾ ಭವೇತ್ ||೫||

ಕಠಿನೇತ್ಯಾದಿ| ಶೂಕೈರಷ್ಠೀಲಿಕಾ ಭವೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಿಷಮೈಃ ಅಪ್ರಶಸ್ತೈಃ| ಅನ್ತೈರಿತಿ ಕೋಽರ್ಥಃ; ಪತಿತೈಃ| ಅನ್ಯೇ ತು “ವಿಷಮೈರನ್ತೈರುಪಲಕ್ಷಿತಾ” ಇತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ಏತೇನ ವಿಷಮಾನ್ತಸಹಿತೇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ವಿಷಸಮ್ಭುಗ್ನೈಃ ವಿಷೇಣ ಕೃತ್ವಾ ವಕ್ರೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ಶೂಕೈರ್ಯತ್ ಪೂರಿತಂ ಶಶ್ವದ್ಗ್ರಥಿತಂ ತತ್ ಕಫೋತ್ಥಿತಮ್ |೬|

ಶೂಕೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಶಶ್ವತ್ ಪ್ರತಿದಿನಮ್, ಏತೇನೈಕದಿನಾನ್ತರಪೂರಣಂ ಪ್ರಶಸ್ತಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ಕಾಮತನ್ತ್ರಾಚಾರ್ಯಾಃ; ನಿತ್ಯಪೂರಣಾದ್ಗ್ರಥಿತನಾಮ್ನೋ ರೋಗಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ|೬|-

Adhikarana 6 (6) · Śloka 6

ಕುಮ್ಭೀಕಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತೋತ್ಥಾ ಜಾಮ್ಬವಾಸ್ಥಿನಿಭಾಽಶುಭಾ ||೬||

ಕುಮ್ಭೀಕೇತ್ಯಾದಿ| ಕುಮ್ಭೀಕಾ ಕುಮ್ಭೀಫಲಮಿವ| ಅಶುಭೇತಿ ಶುಭಾ ಶುಕ್ಲಾ, ತದ್ವಿರೋಧೇನಾಶುಭಾ ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಯಮಪಿ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕಜಾ| ‘ಆಶುಜಾ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಶೂಕಪಾತಾನನ್ತರಂ ಶೀಘ್ರಂ ಜಾಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೬||

Adhikarana 7 (7) · Śloka 7

ಅಲಜೀಲಕ್ಷಣೈರ್ಯುಕ್ತಾಮಲಜೀಂ ಚ ವಿತರ್ಕಯೇತ್ | ಮೃದಿತಂ ಪೀಡಿತಂ ಯತ್ತು ಸಂರಬ್ಧಂ ವಾಯುಕೋಪತಃ ||೭||

ಅಲಜೀಲಕ್ಷಣೈಃ ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾಲಜೀಲಕ್ಷಣೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಯಮಪಿ ದುಷ್ಟಶೂಕಾವಚಾರಣಾಜ್ಜ್ಞೇಯಾ| ಯತ್ ಪುನರ್ಲಿಙ್ಗಂ ಪಾತಿತಶೂಕಂ ಸತ್ ಹಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ಭೃಶಪೀಡಿತಮ್, ಅತ ಏವ ವಾತಕೋಪತಃ ಸಂರಬ್ಧಂ ಸಶೋಫಂ, ತನ್ಮೃದಿತಾಖ್ಯರೋಗಾಕ್ರಾನ್ತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೭||

Adhikarana 8 (8) · Śloka 8

ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಭೃಶಸಮ್ಮೂಢೇ ಸಮ್ಮೂಢಪಿಡಕಾ ಭವೇತ್ |೮|

ಭೃಶಸಮ್ಮೂಢೇ ಅತ್ಯರ್ಥಪಿಚ್ಚಿತಾವನತೇ, ‘ಪಾತಿತಶೂಕೇ ಲಿಙ್ಗೇ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್| ಸಮ್ಮೂಢಪಿಡಕಾ ಮೃದಿತಂ ಚ ವಾತರಕ್ತಾತ್|೮|-

Adhikarana 9 (8) · Śloka 9

ದೀರ್ಘಾ ಬಹ್ವ್ಯಶ್ಚ ಪಿಡಕಾ ದೀರ್ಯನ್ತೇ ಮಧ್ಯತಸ್ತು ಯಾಃ ||೮|| ಸೋಽವಮನ್ಥಃ ಕಫಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಂ ವೇದನಾರೋಮಹರ್ಷಕೃತ್ |೯|

ಬಹ್ವ್ಯಃ ಪ್ರಭೂತಾಃ| ಅವಮನ್ಥೋಽಪಿ ಸ್ಥೂಲೀಕರಣಶೂಕಕರ್ಮಾಪಚಾರೇಣ ಜ್ಞೇಯಃ||೮||-

Adhikarana 10 (9) · Śloka 10

ಪಿತ್ತಶೋಣಿತಸಮ್ಭೂತಾ ಪಿಡಕಾ ಪಿಡಕಾಚಿತಾ ||೯|| ಪದ್ಮಪುಷ್ಕರಸಂಸ್ಥಾನಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಪುಷ್ಕರಿಕೇತಿ ಸಾ |೧೦|

ಪದ್ಮಪುಷ್ಕರಂ ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಾ| ಏಷಾಽಪಿ ಶೂಕಕರ್ಮಾಪಚಾರಜಾ ಜ್ಞೇಯಾ||೯||-

Adhikarana 11 (10) · Śloka 10

ಜನಯೇತ್ ಸ್ಪರ್ಶಹಾನಿಂ ತು ಶೋಣಿತಂ ಶೂಕದೂಷಿತಮ್ ||೧೦||

ಜನಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಪರ್ಶಹಾನಿಂ ಸ್ಪರ್ಶಹಾನಿನಾಮಾನಂ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಮ್| ಶೂಕದೂಷಿತಂ ಶೂಕೇನ ದುಷ್ಟಿಂ ನೀತಮ್||೧೦||

Adhikarana 12 (11) · Śloka 11

ಮುದ್ಗಮಾಷೋಪಮಾ ರಕ್ತಾ ಪಿಡಕಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಜಾ | ಉತ್ತಮೈಷಾ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಶೂಕಾಜೀರ್ಣನಿಮಿತ್ತಜಾ ||೧೧||

ಮುದ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಉತ್ತಮಾ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಃ| ಶೂಕಾಜೀರ್ಣನಿಮಿತ್ತಜೇತಿ ಶೂಕಾಜೀರ್ಣಂ ಪುನಃ ಪುನರ್ದುರವಚಾರಿತಶೂಕವಿಕೃತಿಲಕ್ಷಣ ಏವ ಪರಿಣಾಮಃ, ತದೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ, ತತೋ ಜಾತೇತಿ; ಅನ್ಯೇ ತು “ಶೂಕಾಜೀರ್ಣಂ ಶೂಕೇನಾಜೀರ್ಣಂ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಪಾತಿತಶೂಕನಿಮಿತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ರಕ್ತಪಿತಾಭ್ಯಾಂ ಜಾಯತೇ” ಇತ್ಯಾಹುಃ||೧೧||

Adhikarana 13 (12) · Śloka 12

ಛಿದ್ರೈರಣುಮುಖೈರ್ವಸ್ತು ಚಿತಂ ಯಸ್ಯ ಸಮನ್ತತಃ | ವಾತಶೋಣಿತಜೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಶತಪೋನಕಃ ||೧೨||

ಛಿದ್ರೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಛಿದ್ರೈಃ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕನಿಮಿತ್ತವಾತಶೋಣಿತಜೈಃ| ವಸ್ತು ಅಧಿಷ್ಠಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨||

Adhikarana 14 (13) · Śloka 13

ಪಿತ್ತರಕ್ತಕೃತೋ ಜ್ಞೇಯಸ್ತ್ವಕ್ಪಾಕೋ ಜ್ವರದಾಹವಾನ್ |೧೩|

ಪಿತ್ತರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತರಕ್ತಕೃತ ಇತಿ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕಜನಿತಪಿತ್ತಶೋಣಿತಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಯೀ ತು ದುರವಚಾರಿತಶೂಕದೂಷಿತವಾತಪಿತ್ತಜ ಇತ್ಯಾಹಃ|೧೩|-

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

ಕೃಷ್ಣೌಃ ಸ್ಫೋಟೈಃ ಸರಕ್ತೈಶ್ಚ ಪಿಡಕಾಭಿಶ್ಚ ಪೀಡಿತಮ್ | ಯಸ್ಯ ವಸ್ತು ರುಜಶ್ಚೋಗ್ರಾ ಜ್ಞೇಯಂ ತಚ್ಛೋಣಿತಾರ್ಬುದಮ್ ||೧೩||

ಕೃಷ್ಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ವಸ್ತು ಅಧಿಷ್ಠಾನಂ ಸ್ಫೋಟೈಃ ಪಿಡಕಾಭಿಶ್ಚ ಪೀಡಿತಂ ಭವತಿ ತಚ್ಛೋಣಿತಾರ್ಬುದಂ ಜ್ಞೇಯಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಯಮಪಿ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕೇಭ್ಯಃ||೧೩||

Adhikarana 16 (14) · Śloka 14

ಮಾಂಸದೋಷೇಣ ಜಾನೀಯಾದರ್ಬುದಂ ಮಾಂಸಸಮ್ಭವಮ್ |೧೪|

ಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾಂಸದೋಷೇಣ ಮಾಂಸವೃದ್ಧ್ಯಾ| ಇದಮಪಿ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕೇ ಲಿಙ್ಗೇ ಪ್ರಹಾರಾದಿಭಿರ್ಜಾಯತೇ|೧೪|-

Adhikarana 17 (14) · Śloka 15

ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಯ ಮಾಂಸಾನಿ ಯತ್ರ ಸರ್ವಾಶ್ಚ ವೇದನಾಃ ||೧೪|| ವಿದ್ಯಾತ್ತಂ ಮಾಂಸಪಾಕಂ ತು ಸರ್ವದೋಷಕೃತಂ ಭಿಷಕ್ |೧೫|

ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಗಲನ್ತಿ| ಏಷೋಽಪಿ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕದೂಷಿತದೋಷಜಃ||೧೪||-

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

ವಿದ್ರಧಿಂ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಯಥೋಕ್ತಮಭಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೧೫||

ವಿದ್ರಧಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮಪಿ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕದೂಷಿತದೋಷತ್ರಯಜಃ||೧೫||

Adhikarana 19 (16-17) · Śloka 17

ಕೃಷ್ಣಾನಿ ಚಿತ್ರಾಣ್ಯಥವಾ ಶೂಕಾನಿ ಸವಿಷಾಣಿ ಚ | ಪಾತಿತಾನಿ ಪಚನ್ತ್ಯಾಶು ಮೇಢ್ರಂ ನಿರವಶೇಷತಃ ||೧೬|| ಕಾಲಾನಿ ಭೂತ್ವಾ ಮಾಂಸಾನಿ ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ | ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುತ್ಥಾನಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ತಿಲಕಾಲಕಮ್ ||೧೭||

ಕೃಷ್ಣಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣಾನಿ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾನಿ| ಚಿತ್ರಾಣಿ ಶುಕ್ಲಪೀತನೀಲಾದಿವರ್ಣಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾಲಾನಿ ಪರಿಣತತಿಲಫಲವರ್ಣಾನಿ| ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಗಲನ್ತಿ||೧೬-೧೭||

Adhikarana 20 (18) · Śloka 18

ತತ್ರ ಮಾಂಸಾರ್ಬುದಂ ಯಚ್ಚ ಮಾಂಸಪಾಕಶ್ಚ ಯಃ ಸ್ಮೃತಃ | ವಿದ್ರಧಿಶ್ಚ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ಯೇ ಚ ಸ್ಯುಸ್ತಿಲಕಾಲಕಾಃ ||೧೮||

ಶೂಕದೋಷಜಾನಾಮಸಾಧ್ಯಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಯೇ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾತ್ ಕದಾಚಿತ್ ಸಿಧ್ಯನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್||೧೮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಶೂಕದೋಷನಿದಾನಂ ನಾಮ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧೪||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೪||