Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః శూకదోషనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातः शूकदोषनिदानं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
అథాత ఇత్యాది| శూకదోషనిదానమితి అత్రాదిశబ్దో లుప్తనిర్దిష్టో ద్రష్టవ్యః, తేన శూకాదిదోషనిదానమిత్యర్థః; ఆదిశబ్దాచ్చ దుష్టయోనిగూఢాంతర్లోమయోనిదుర్భగాగమనమభిఘాతశ్చాభిప్రేతః| తన్నేచ్ఛతి గయీ, దుష్టయోన్యాదీనాముపదంశహేతుత్వాత్| శూకః సజంతుజలమలః, లింగవృద్ధికరో యోగో వా; దోషోఽత్ర దుష్టిః, అసమ్యక్కరణాద్వైకృతం; అథవా దోషో వాతాదిః, వాతాదికృతో వా వికారః; తేషాం లక్షణస్యైవ నిర్దేశాన్నిదానం, న తు హేతోః; హేతుః పునరత్ర శూక ఏవ, స చ ప్రతిజ్ఞాసూత్రేణైవాభిహితః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
లింగవృద్ధిమిచ్ఛతామక్రమప్రవృత్తానాం శూకదోషనిమిత్తా దశ చాష్టౌ చ వ్యాధయో జాయంతే |
తద్యథా సర్షపికా, అష్ఠీలికా, గ్రథితం, కుంభీకా, అలజీ, మృదితం, సమ్మూఢపిడకా, అవమంథః, పుష్కరికా, స్పర్శహానిః, ఉత్తమా, శతపోనకః, త్వక్పాకః, శోణితార్బుదం, మాంసార్బుదం, మాంసపాకః, విద్రధిః, తిలకాలకశ్చేతి ||3||
View original
लिङ्गवृद्धिमिच्छतामक्रमप्रवृत्तानां शूकदोषनिमित्ता दश चाष्टौ च व्याधयो जायन्ते |
तद्यथा सर्षपिका, अष्ठीलिका, ग्रथितं, कुम्भीका, अलजी, मृदितं, सम्मूढपिडका, अवमन्थः, पुष्करिका, स्पर्शहानिः, उत्तमा, शतपोनकः, त्वक्पाकः, शोणितार्बुदं, मांसार्बुदं, मांसपाकः, विद्रधिः, तिलकालकश्चेति ||३||
తేషాం శూకదోషజానాం వ్యాధీనాం సామాన్యాం సంప్రాప్తిమాహ- లింగేత్యాది| లింగవృద్ధిః స్థూలీకరణం; ఆయామపరిణాహాభ్యామిత్యన్యే | వాత్స్యాయనాద్యుక్తలింగవృద్ధికరయోగస్య అక్రమోఽనాచారః; ‘ఉత్తరబస్తికర్మణోఽనాచార’ ఇత్యన్యే, తన్నేచ్ఛతి గయీ| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ సంఖ్యాయాం లబ్ధాయామష్టాదశవచనం సంఖ్యేయనిర్దేశభ్రాంతినిరాసార్థం||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
గౌరసర్షపతుల్యా తు శూకదుర్భగ్నహేతుకా |
పిడకా కఫరక్తాభ్యాం జ్ఞేయా సర్షపికా బుధైః ||4||
View original
गौरसर्षपतुल्या तु शूकदुर्भग्नहेतुका |
पिडका कफरक्ताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका बुधैः ||४||
శూకదుర్భగ్నహేతుకేతి దురవచారితశూకహేతుకేత్యర్థః| అన్యే ‘శూకదుర్భగహేతుకా’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- శూకో దుష్టభగశ్చ హేతుర్యస్యాః సా తథా| తన్నేచ్ఛతి గయీ||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
కఠినా విషమైరంతైర్మారుతస్య ప్రకోపతః |
శూకైస్తు విషసంభుగ్నైః పిడకాఽష్ఠీలికా భవేత్ ||5||
View original
कठिना विषमैरन्तैर्मारुतस्य प्रकोपतः |
शूकैस्तु विषसम्भुग्नैः पिडकाऽष्ठीलिका भवेत् ||५||
కఠినేత్యాది| శూకైరష్ఠీలికా భవేదితి సంబంధః| విషమైః అప్రశస్తైః| అంతైరితి కోఽర్థః; పతితైః| అన్యే తు “విషమైరంతైరుపలక్షితా” ఇతి వ్యాచక్షతే; ఏతేన విషమాంతసహితేత్యుక్తం| విషసంభుగ్నైః విషేణ కృత్వా వక్రైరిత్యర్థః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
శూకైర్యత్ పూరితం శశ్వద్గ్రథితం తత్ కఫోత్థితం |6|
View original
शूकैर्यत् पूरितं शश्वद्ग्रथितं तत् कफोत्थितम् |६|
శూకైరిత్యాది| శశ్వత్ ప్రతిదినం, ఏతేనైకదినాంతరపూరణం ప్రశస్తమిచ్ఛంతి కామతంత్రాచార్యాః; నిత్యపూరణాద్గ్రథితనామ్నో రోగస్యోత్పత్తిః|6|-
Adhikarana 6 (6) · Śloka 6
కుంభీకా రక్తపిత్తోత్థా జాంబవాస్థినిభాఽశుభా ||6||
View original
कुम्भीका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽशुभा ||६||
కుంభీకేత్యాది| కుంభీకా కుంభీఫలమివ| అశుభేతి శుభా శుక్లా, తద్విరోధేనాశుభా కృష్ణేత్యర్థః| ఇయమపి దురవచారితశూకజా| ‘ఆశుజా’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; తత్ర శూకపాతానంతరం శీఘ్రం జాయత ఇత్యర్థః||6||
Adhikarana 7 (7) · Śloka 7
అలజీలక్షణైర్యుక్తామలజీం చ వితర్కయేత్ |
మృదితం పీడితం యత్తు సంరబ్ధం వాయుకోపతః ||7||
View original
अलजीलक्षणैर्युक्तामलजीं च वितर्कयेत् |
मृदितं पीडितं यत्तु संरब्धं वायुकोपतः ||७||
అలజీలక్షణైః ప్రమేహపిడకాలజీలక్షణైరిత్యర్థః| ఇయమపి దుష్టశూకావచారణాజ్జ్ఞేయా| యత్ పునర్లింగం పాతితశూకం సత్ హస్తాభ్యాం భృశపీడితం, అత ఏవ వాతకోపతః సంరబ్ధం సశోఫం, తన్మృదితాఖ్యరోగాక్రాంతం జ్ఞేయం||7||
Adhikarana 8 (8) · Śloka 8
పాణిభ్యాం భృశసమ్మూఢే సమ్మూఢపిడకా భవేత్ |8|
View original
पाणिभ्यां भृशसम्मूढे सम्मूढपिडका भवेत् |८|
భృశసమ్మూఢే అత్యర్థపిచ్చితావనతే, ‘పాతితశూకే లింగే’ ఇత్యధ్యాహార్యం| సమ్మూఢపిడకా మృదితం చ వాతరక్తాత్|8|-
Adhikarana 9 (8) · Śloka 9
దీర్ఘా బహ్వ్యశ్చ పిడకా దీర్యంతే మధ్యతస్తు యాః ||8||
సోఽవమంథః కఫాసృగ్భ్యాం వేదనారోమహర్షకృత్ |9|
View original
दीर्घा बह्व्यश्च पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः ||८||
सोऽवमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत् |९|
బహ్వ్యః ప్రభూతాః| అవమంథోఽపి స్థూలీకరణశూకకర్మాపచారేణ జ్ఞేయః||8||-
Adhikarana 10 (9) · Śloka 10
పిత్తశోణితసంభూతా పిడకా పిడకాచితా ||9||
పద్మపుష్కరసంస్థానా జ్ఞేయా పుష్కరికేతి సా |10|
View original
पित्तशोणितसम्भूता पिडका पिडकाचिता ||९||
पद्मपुष्करसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिकेति सा |१०|
పద్మపుష్కరం పద్మకర్ణికా| ఏషాఽపి శూకకర్మాపచారజా జ్ఞేయా||9||-
Adhikarana 11 (10) · Śloka 10
జనయేత్ స్పర్శహానిం తు శోణితం శూకదూషితం ||10||
View original
जनयेत् स्पर्शहानिं तु शोणितं शूकदूषितम् ||१०||
జనయేదిత్యాది| స్పర్శహానిం స్పర్శహానినామానం వ్యాధివిశేషం| శూకదూషితం శూకేన దుష్టిం నీతం||10||
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
ముద్గమాషోపమా రక్తా పిడకా రక్తపిత్తజా |
ఉత్తమైషా తు విజ్ఞేయా శూకాజీర్ణనిమిత్తజా ||11||
View original
मुद्गमाषोपमा रक्ता पिडका रक्तपित्तजा |
उत्तमैषा तु विज्ञेया शूकाजीर्णनिमित्तजा ||११||
ముద్గేత్యాది| ఉత్తమా వ్యాధివిశేషః| శూకాజీర్ణనిమిత్తజేతి శూకాజీర్ణం పునః పునర్దురవచారితశూకవికృతిలక్షణ ఏవ పరిణామః, తదేవ నిమిత్తం, తతో జాతేతి; అన్యే తు “శూకాజీర్ణం శూకేనాజీర్ణం ప్రతిక్షణపాతితశూకనిమిత్తాభ్యాం రక్తపితాభ్యాం జాయతే” ఇత్యాహుః||11||
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
ఛిద్రైరణుముఖైర్వస్తు చితం యస్య సమంతతః |
వాతశోణితజో వ్యాధిర్విజ్ఞేయః శతపోనకః ||12||
View original
छिद्रैरणुमुखैर्वस्तु चितं यस्य समन्ततः |
वातशोणितजो व्याधिर्विज्ञेयः शतपोनकः ||१२||
ఛిద్రైరిత్యాది| ఛిద్రైః దురవచారితశూకనిమిత్తవాతశోణితజైః| వస్తు అధిష్ఠానమిత్యర్థః||12||
Adhikarana 14 (13) · Śloka 13
పిత్తరక్తకృతో జ్ఞేయస్త్వక్పాకో జ్వరదాహవాన్ |13|
View original
पित्तरक्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहवान् |१३|
పిత్తరక్తేత్యాది| పిత్తరక్తకృత ఇతి దురవచారితశూకజనితపిత్తశోణితజ ఇత్యర్థః| గయీ తు దురవచారితశూకదూషితవాతపిత్తజ ఇత్యాహః|13|-
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
కృష్ణౌః స్ఫోటైః సరక్తైశ్చ పిడకాభిశ్చ పీడితం |
యస్య వస్తు రుజశ్చోగ్రా జ్ఞేయం తచ్ఛోణితార్బుదం ||13||
View original
कृष्णौः स्फोटैः सरक्तैश्च पिडकाभिश्च पीडितम् |
यस्य वस्तु रुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् ||१३||
కృష్ణైరిత్యాది| యస్య వస్తు అధిష్ఠానం స్ఫోటైః పిడకాభిశ్చ పీడితం భవతి తచ్ఛోణితార్బుదం జ్ఞేయమితి సంబంధః| అయమపి దురవచారితశూకేభ్యః||13||
Adhikarana 16 (14) · Śloka 14
మాంసదోషేణ జానీయాదర్బుదం మాంససంభవం |14|
View original
मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससम्भवम् |१४|
మాంసేత్యాది| మాంసదోషేణ మాంసవృద్ధ్యా| ఇదమపి దురవచారితశూకే లింగే ప్రహారాదిభిర్జాయతే|14|-
Adhikarana 17 (14) · Śloka 15
శీర్యంతే యస్య మాంసాని యత్ర సర్వాశ్చ వేదనాః ||14||
విద్యాత్తం మాంసపాకం తు సర్వదోషకృతం భిషక్ |15|
View original
शीर्यन्ते यस्य मांसानि यत्र सर्वाश्च वेदनाः ||१४||
विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् |१५|
శీర్యంతే గలంతి| ఏషోఽపి దురవచారితశూకదూషితదోషజః||14||-
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
విద్రధిం సన్నిపాతేన యథోక్తమభినిర్దిశేత్ ||15||
View original
विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमभिनिर्दिशेत् ||१५||
విద్రధిమిత్యాది| అయమపి దురవచారితశూకదూషితదోషత్రయజః||15||
Adhikarana 19 (16-17) · Śloka 17
కృష్ణాని చిత్రాణ్యథవా శూకాని సవిషాణి చ |
పాతితాని పచంత్యాశు మేఢ్రం నిరవశేషతః ||16||
కాలాని భూత్వా మాంసాని శీర్యంతే యస్య దేహినః |
సన్నిపాతసముత్థానం తం విద్యాత్తిలకాలకం ||17||
View original
कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि च |
पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ||१६||
कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः |
सन्निपातसमुत्थानं तं विद्यात्तिलकालकम् ||१७||
కృష్ణానీత్యాది| కృష్ణాని కృష్ణవర్ణాని| చిత్రాణి శుక్లపీతనీలాదివర్ణానీత్యర్థః| కాలాని పరిణతతిలఫలవర్ణాని| శీర్యంతే గలంతి||16-17||
Adhikarana 20 (18) · Śloka 18
తత్ర మాంసార్బుదం యచ్చ మాంసపాకశ్చ యః స్మృతః |
విద్రధిశ్చ న సిధ్యంతి యే చ స్యుస్తిలకాలకాః ||18||
View original
तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः |
विद्रधिश्च न सिध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ||१८||
శూకదోషజానామసాధ్యాన్నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| యే చేతి చకారాత్ కదాచిత్ సిధ్యంతీత్యుక్తం||18||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం నిదానస్థానే శూకదోషనిదానం నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః ||14||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने शूकदोषनिदानं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ||१४||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిదానస్థానే చతుర్దశోఽధ్యాయః||14||