7. udaranidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઉદરાણાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ધન્વન્તરિર્ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠો રાજર્ષિરિન્દ્રપ્રતિમોઽભવદ્યઃ | બ્રહ્મર્ષિપુત્રં વિનયોપપન્નં શિષ્યં શુભં સુશ્રુતમન્વશાત્ સઃ ||૩||

યો ધન્વન્તરિરભવત્ સ સુશ્રુતમન્વશાદિતિ સમ્બન્ધઃ, શિક્ષિતવાનિત્યર્થઃ| ધર્મભૃતાં ધાર્મિકાણાં મધ્યે| ઇન્દ્રપ્રતિમો જ્ઞાનૈશ્વર્યાદિભિઃ| બ્રહ્મર્ષિર્વિશ્વામિત્રઃ, રાજર્ષિરપિ તપસા બ્રહ્મર્ષિત્વં પ્રાપ્તવાન્| વિનયોપપન્નં જિતેન્દ્રિયમ્| શુભમિતિ પૂર્વોક્તૈરન્વયવયઃશીલાદિગુણૈરુપેતમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

પૃથક્ સમસ્તૈરપિ ચેહ દોષૈઃ પ્લીહોદરં બદ્ધગુદં તથૈવ | આગન્તુકં સપ્તમમષ્ટમં ચ દકોદરં ચેતિ વદન્તિ તાનિ ||૪||

ઉદરાણાં સઙ્ખ્યામાહ- પૃથગિત્યાદિ| પૃથગ્દોષૈસ્ત્રીણિ, સમસ્તૈર્દોષૈરેકમ્; એતેન ચત્વારિ દોષપ્રધાનાનિ| ઇહેતિ અસ્મિઞ્છાસ્ત્રે| તાનીતિ ઉદરાણીત્યર્થઃ| પ્લીહોદરાદીનિ ચત્વારિ દૂષ્યપ્રધાનાનિ| અષ્ટમમિતિ સઙ્ખ્યોક્ત્યા પ્લીહોદરયકૃદ્દાલ્યુદરયોરૈક્યમેવ જ્ઞાતવ્યમ્||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 6

સુદુર્બલાગ્નેરહિતાશનસ્ય સંશુષ્કપૂત્યન્નનિષેવણાદ્વા | સ્નેહાદિમિથ્યાચરણાચ્ચ જન્તોર્વૃદ્ધિં ગતાઃ કોષ્ઠમભિપ્રપન્નાઃ ||૫|| ગુલ્માકૃતિવ્યઞ્જિતલક્ષણાનિ કુર્વન્તિ ઘોરાણ્યુદરાણિ દોષાઃ |૬|

ઉદરાણાં હેતું દર્શયન્નાહ- સુદુર્બલાગ્નેરિતાદિ દુર્બલાગ્નેઃ અત્યન્તનષ્ટાગ્નેઃ| અહિતાશનસ્યેતિ વિરુદ્ધસમશનાધ્યશનવિષમાશનસ્ય| સ્નેહાદીત્યાદિશબ્દાદ્વમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનપરિગ્રહઃ| મિથ્યાચરણં યથોક્તાનુષ્ટાનપરિત્યાગઃ| જન્તોઃ પ્રાણિનઃ| અભિપ્રપન્નાઃ પ્રાપ્તા ઇત્યર્થઃ| કિંવિશિષ્ટાન્યુદરણિ કુર્વન્તિ? ગુલ્માકૃતિવ્યઞ્જિતલક્ષણાનિ ગુલ્માકૃત્યા ગુલ્મરૂપેણ વ્યઞ્જિતાનિ પ્રકટિતાનિ લક્ષણાનિ યેષાં તાનિ તથા| પુનરપિ કિંવિશિષ્ટાનિ? ઘોરાણિ કૃચ્છ્રતમાનિ||૫||-

Adhikarana 5 (6) · Śloka 7

કોષ્ઠાદુપસ્નેહવદન્નસારો નિઃસૃત્ય દુષ્ટોઽનિલવેગનુન્નઃ ||૬|| ત્વચઃ સમુન્નમ્ય શનૈઃ સમન્તાદ્વિવર્ધમાનો જઠરં કરોતિ |૭|

સમ્પ્રાપ્તિ દર્શયન્નાહ- કોષ્ઠાદિત્યાદિ| ઉપસ્નેહવદિતિ નવઘટાદ્યુપસ્નેહો યથાઽણુતમસ્રોતોભિર્બહિઃસ્રવદ્ દૃશ્યતે તદ્વત્ કોષ્ઠાદન્નસારોઽન્નરસો નિઃસૃત્ય, શનૈઃ ક્રમેણ, જઠરમુદરાખ્યં રોગં કરોતીતિ સમ્બન્ધઃ| કોષ્ઠશબ્દેનાત્રાહારપાકાધાર ઉચ્યતે| કિમ્ભૂતોઽન્નસારઃ? દુષ્ટઃ| પુનઃ કિમ્ભૂતઃ? અનિલવેગનુન્નો વાતવેગપ્રેરિતઃ| કિં કૃત્વા? ત્વચઃ સમુન્નમ્ય આનદ્ધાઃ કૃત્વા| પુનઃ કિમ્ભૂતો રસઃ? સમન્તાદ્વિવર્ધમાનઃ સમન્તાત્ સર્વતો વૃદ્ધિં ગચ્છન્||૬||-

Adhikarana 6 (7) · Śloka 8

તત્પૂર્વરૂપં બલવર્ણકાઙ્ક્ષાવલીવિનાશો જઠરે હિ રાજ્યઃ ||૭|| જીર્ણાપરિજ્ઞાનવિદાહવત્યો બસ્તૌ રુજઃ પાદગતશ્ચ શોફઃ |૮|

પૂર્વરૂપમાહ- તદિત્યાદિ| વિનાશશબ્દો બલાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| કાઙ્ક્ષા અન્નાભિલાષઃ| વલી ત્વક્સઙ્કોચઃ| રાજ્યો રેખાઃ ‘ભવન્તિ’ ઇતિ શેષઃ| જીર્ણાપરિજ્ઞાનવિદાહવત્યો બસ્તૌ રુજ ઇતિ જીર્ણાપરિજ્ઞાનવિદાહૌ વિદ્યેતે યાસુ બસ્તિરુજાસુ તાસ્તથા| જીર્ણાપરિજ્ઞાનમન્નપરિણામાનિશ્ચયઃ; જીર્ણાપરિજ્ઞાનં તુ યથાસમ્ભવત્વાત્ પુરુષસ્યૈવ જ્ઞેયમ્||૭||-

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

સઙ્ગૃહ્ય પાર્શ્વોદરપૃષ્ઠનાભીર્યદ્વર્ધતે કૃષ્ણસિરાવનદ્ધમ્ ||૮|| સશૂલમાનાહવદુગ્રશબ્દં સતોદભેદં પવનાત્મકં તત્ |૯|

વાતોદરમાહ- સઙ્ગૃહ્યેત્યાદિ||૮||-

Adhikarana 8 (9) · Śloka 10

યચ્ચોષતૃષ્ણાજ્વરદાહયુક્તં પીતં સિરા ભાન્તિ ચ યત્ર પીતાઃ ||૯|| પીતાક્ષિવિણ્મૂત્રનખાનનસ્ય પિત્તોદરં તત્ત્વચિરાભિવૃદ્ધિ |૧૦|

પિત્તોદરમાહ- યદિત્યાદિ| અચિરાભિવૃદ્ધિ શીઘ્રવર્ધનશીલમ્||૯||-

Adhikarana 9 (10) · Śloka 11

યચ્છીતલં શુક્લસિરાવનદ્ધં ગુરુ સ્થિરં શુક્લનખાનનસ્ય ||૧૦|| સ્નિગ્ધં મહચ્છોફયુતં સસાદં કફોદરં તત્તુ ચિરાભિવૃદ્ધિ |૧૧|

શ્લેષ્મોદરમાહ- યચ્છીતલમિત્યાદિ| સ્થિરં કઠિનમ્| સસાદમઙ્ગગ્લાનિયુક્તમ્||૧૦||-

Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 14

સ્ત્રિયોઽન્નપાનં નખરોમમૂત્રવિડાર્તવૈર્યુક્તમસાધુવૃત્તાઃ ||૧૧|| યસ્મૈ પ્રયચ્છન્ત્યરયો ગરાંશ્ચ દુષ્ટામ્બુદૂષીવિષસેવનાદ્વા | તેનાશુ રક્તં કુપિતાશ્ચ દોષાઃ કુર્વન્તિ ઘોરં જઠરં ત્રિલિઙ્ગમ્ ||૧૨|| તચ્છીતવાતાભ્રસમુદ્ભવેષુ વિશેષતઃ કુપ્યતિ દહ્યતે ચ સ ચાતુરો મૂર્ચ્છતિ સમ્પ્રસક્તં પાણ્ડુઃ કૃશઃ શુષ્યતિ તૃષ્ણયા ચ ||૧૩|| પ્રકીર્તિતં દૂષ્યુદરં તુ ઘોરં ... |૧૪|

સન્નિપાતોદરમાહ- સ્ત્રિય ઇત્યાદિ| સ્ત્રિયોઽન્નપાનં નખરોમમૂત્રવિડાર્તવયુક્તં યસ્મૈ પુરુષાય પ્રયચ્છન્તિ દદતિ| કિમ્ભૂતાઃ સ્ત્રિયઃ? અસાધુવૃત્તા દુરાચારાઃ| સ્ત્રીગ્રહણમત્રોપલક્ષણં, તેનાન્યેઽપિ સન્નિહિતા અવિવેકિનો ગ્રાહ્યાઃ| અરયઃ શત્રવઃ| ગરાન્ કૃત્રિમવિષાણિ યસ્મૈ પ્રયચ્છન્તિ| દુષ્ટામ્બુ સવિષમત્સ્યાદિસમ્બન્ધાત્| વિષમેવ દાવાગ્નિવાતાતપાદ્યભિભવેન મન્દતાં ગતં વિષપીતસ્ય વા વિષં દૂષીવિષં; તેન નખરોમાદિના વિષકલ્પેન ગરેણ દૂષીવિષેણ વાઽઽશુ શીઘ્રં રક્તં કુપિતમિતિ બોદ્ધવ્યમ્| ત્રિલિઙ્ગં વાતપિત્તશ્લેષ્મલિઙ્ગમ્| સમ્પ્રસક્તં નિરન્તરમ્| દૂષ્યુદરમિતિ યદેવ સાન્નિપાતિકોદરં તદેવ દૂષ્યુદરમ્, એતેન ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| ઘોરં ભયાનકં, પુનર્ઘોરં કષ્ટકારિ||૧૧-૧૩||-

Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 16

... પ્લીહોદરં કીર્તયતો નિબોધ | વિદાહ્યભિષ્યન્દિરતસ્ય જન્તોઃ પ્રદુષ્ટમત્યર્થમસૃક્ કફશ્ચ ||૧૪|| પ્લીહાભિવૃદ્ધિં સતતં કરોતિ પ્લીહોદરં તત્ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ | વામે ચ પાર્શ્વે પરિવૃદ્ધિમેતિ વિશેષતઃ સીદતિ ચાતુરોઽત્ર ||૧૫|| મન્દજ્વરાગ્નિઃ કફપિત્તલિઙ્ગૈરુપદ્રુતઃ ક્ષીણબલોઽતિપાણ્ડુઃ |૧૬|

નિબોધ જાનીહિ| અભિષ્યન્દિ દોષધાતુમલસ્રોતસાં ક્લેદપ્રાપ્તિજનકમ્| અસૃક્ કફશ્ચેતિ અસૃગ્ગ્રહણેન પિત્તસ્યાપિ ગ્રહણમ્| પ્લીહા ઉદરસ્ય વામપાર્શ્વસ્થિતઃ| એતિ ગચ્છતિ| સીદતિ અઙ્ગગ્લાનિયુક્તો ભવતિ| અત્ર પ્લીહોદરે||૧૪-૧૫||-

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

સવ્યેતરસ્મિન્ યકૃતિ પ્રદુષ્ટે જ્ઞેયં યકૃદ્દાલ્યુદરં તદેવ ||૧૬||

યકૃદ્દાલ્યુદરસ્ય પ્લીહોદરે એવાવરોધં દર્શયન્નાહ- સવ્યેતરસ્મિન્નિત્યાદિ| સવ્યેતરસ્મિન્ દક્ષિણપાર્શ્વે| તદેવ પ્લીહોદરં યકૃદ્દાલ્યુદરં જ્ઞેયમ્| ક્વ જ્ઞેયમિત્યાહ- યકૃતિ કાલખણ્ડે; કિમ્ભૂતે? પ્રદુષ્ટે; એતેન ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ||૧૬||

Adhikarana 13 (17-18) · Śloka 19

યસ્યાન્ત્રમન્નૈરુપલેપિભિર્વા બાલાશ્મભિર્વા સહિતૈઃ પૃથગ્વા | સઞ્ચીયતે તત્ર મલઃ સદોષઃ ક્રમેણ નાડ્યામિવ સઙ્કરો હિ ||૧૭|| નિરુધ્યતે ચાસ્ય ગુદે પુરીષં નિરેતિ કૃચ્છ્રાદપિ ચાલ્પમલ્પમ્ | હૃન્નાભિમધ્યે પરિવૃદ્ધિમેતિ ત(ય)ચ્ચોદરં વિટ્સમગન્ધિકં ચ ||૧૮|| પ્રચ્છર્દયન્ બદ્ધગુદી વિભાવ્યઃ, ... |૧૯|

બદ્ધગુદં દર્શયન્નાહ- યસ્યેત્યાદિ| યસ્ય પુરુષસ્ય અન્ત્રં નિરુધ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કૈર્નિરુધ્યત ઇત્યાહ- અન્નૈરિત્યાદિ| ઉપલેપિભિઃ પિચ્છિલાદિભિઃ| વા અત્ર સમુચ્ચયે| સહિતૈરિતિ એકત્ર મિલિતૈઃ સમુદિતૈરિત્યર્થઃ| પૃથગ્વેતિ એકૈકૈરિત્યર્થઃ| મલઃ પુરીષમ્| સદોષો દોષત્રયસહિતઃ| નાડ્યાં પ્રણાલિકાયામ્| સઙ્કરોઽવકરઃ, પ્રચુરતૃણાદિસમૂહ ઇત્યર્થઃ| નિરેતિ નિઃસરતિ| બદ્ધગુદી વિભાવ્યઃ સ પુરુષો બદ્ધગુદી જ્ઞેયઃ||૧૭-૧૮||-

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 21

...તતઃ પરિસ્રાવ્યુદરં નિબોધ | શલ્યં યદન્નોપહિતં તદન્ત્રં ભિનત્તિ યસ્યાગતમન્યથા વા ||૧૯|| તસ્માત્ સ્રુતોઽન્ત્રાત્ સલિલપ્રકાશઃ સ્રાવઃ સ્રવેદ્વૈ ગુદતસ્તુ ભૂયઃ | નાભેરધશ્ચોદરમેતિ વૃદ્ધિં નિસ્તુદ્યતેઽતીવ વિદહ્યતે ચ ||૨૦|| એતત્ પરિસ્રાવ્યુદરં પ્રદિષ્ટં... |૨૧|

પરિસ્રાવ્યુદરમાહ- તત ઇત્યાદિ| યચ્છલ્યમન્નોપહિતમન્નસમ્બદ્ધં ભુક્તં, તદન્ત્રં ભિનત્તિ વિદારયતિ| યસ્ય પુરુષસ્ય| શલ્યં શર્કરાકાષ્ઠાસ્થિકણ્ટકાદિકમ્| આગતમન્યથા વેતિ વાશબ્દોઽવધારણે, તેનાન્યથૈવ વિલોમેન તિર્યગેવાગતં, નત્વનુલોમેન| સ્રુતો ગલિતઃ||૧૯-૨૦||-

Adhikarana 15 (21-23) · Śloka 23

... દકોદરં કીર્તયતો નિબોધ | યઃ સ્નેહપીતોઽપ્યનુવાસિતો વા વાન્તો વિરિક્તોઽપ્યથવા નિરૂઢઃ ||૨૧|| પિબેજ્જલં શીતલમાશુ તસ્ય સ્રોતાંસિ દુષ્યન્તિ હિ તદ્વહાનિ | સ્નેહોપલિપ્તેષ્વથવાઽપિ તેષુ દકોદરં પૂર્વવદભ્યુપૈતિ ||૨૨|| સ્નિગ્ધં મહત્ સમ્પરિવૃત્તનાભિ ભૃશોન્નતં પૂર્ણમિવામ્બુના ચ | યથા દૃતિઃ ક્ષુભ્યતિ કમ્પતે ચ શબ્દાયતે ચાપિ દકોદરં તત્ ||૨૩||

ઉદકોદરમાહ- દકોદરમિત્યાદિ| દકોદરમ્ ઉદકોદરમિત્યર્થઃ| તદ્વહાનિ તોયવહાનિ| સ્નેહોપલિપ્તેષ્વથવાઽપિ તેષ્વિતિ સ્નેહાદિપાનં વિનાઽપિ તેષુ સ્રોતઃસુ સ્નેહોપલિપ્તેષુ યદા શીતલં જલં પિબેત્તદાઽપીત્યર્થઃ| પૂર્વવદિતિ ક્ષતાન્ત્રોદરે યથા સલિલસ્યાધોગામિત્વાદધો નાભેરુદરોત્પત્તિર્યથા ચ ગુદાદાસ્રાવસ્તદ્વદિતિ; જેજ્જટેન પુનઃ ‘પૂર્વવદિત્યત્રાન્યાન્યુદરાણિ યથા ભવન્તિ તથેદમપિ’ ઇતિ વ્યાખ્યાતં, તન્નેચ્છતિ ગયી| પરિવૃત્તનાભિ| ઉચ્છલિતનાભિ| દૃતિઃ ખલ્લા| ક્ષુભ્યતિ ચલતિ| કમ્પતે ચેતિ કમ્પનમતિશયેન ચલનમ્||૨૧-૨૩||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

આધ્માનં ગમનેઽશક્તિર્દૌર્બલ્યં દુર્બલાગ્નિતા | શોફઃ સદનમઙ્ગાનાં સઙ્ગો વાતપુરીષયોઃ | દાહસ્તૃષ્ણા ચ સર્વેષુ જઠરેષુ ભવન્તિ હિ ||૨૪||

તેષામષ્ટાનામપિ સામાન્યં લિઙ્ગં દર્શયન્નાહ- આધ્માનમિત્યાદિ| જેજ્જટેન પુનરેતે ઉપદ્રવા વ્યાખ્યાતાઃ; તન્નેચ્છતિ ગયી||૨૪||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

અન્તે સલિલભાવં હિ ભજન્તે જઠરાણિ તુ | સર્વાણ્યેવ પરીપાકાત્તદા તાનિ વિવર્જયેત્ ||૨૫||

સાધ્યાસાધ્યવિભાગમાહ- અન્ત ઇત્યાદિ| પરિપાકાત્ પરિણામેન દકોદરતા સર્વેષામેવ; અન્યાન્યુદરાણિ પરિપાકાદુદકભાવં ભજન્તે, દકોદરં પ્રાગેવેતિ વિશેષઃ||૨૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને ઉદરનિદાનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ||૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||