7. udaranidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാത ഉദരാണാം നിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ധന്വന്തരിര്ധര്മഭൃതാം വരിഷ്ഠോ രാജര്ഷിരിന്ദ്രപ്രതിമോऽഭവദ്യഃ | ബ്രഹ്മര്ഷിപുത്രം വിനയോപപന്നം ശിഷ്യം ശുഭം സുശ്രുതമന്വശാത് സഃ ||൩||

യോ ധന്വന്തരിരഭവത് സ സുശ്രുതമന്വശാദിതി സമ്ബന്ധഃ, ശിക്ഷിതവാനിത്യര്ഥഃ| ധര്മഭൃതാം ധാര്മികാണാം മധ്യേ| ഇന്ദ്രപ്രതിമോ ജ്ഞാനൈശ്വര്യാദിഭിഃ| ബ്രഹ്മര്ഷിര്വിശ്വാമിത്രഃ, രാജര്ഷിരപി തപസാ ബ്രഹ്മര്ഷിത്വം പ്രാപ്തവാന്| വിനയോപപന്നം ജിതേന്ദ്രിയമ്| ശുഭമിതി പൂര്വോക്തൈരന്വയവയഃശീലാദിഗുണൈരുപേതമ്||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

പൃഥക് സമസ്തൈരപി ചേഹ ദോഷൈഃ പ്ലീഹോദരം ബദ്ധഗുദം തഥൈവ | ആഗന്തുകം സപ്തമമഷ്ടമം ച ദകോദരം ചേതി വദന്തി താനി ||൪||

ഉദരാണാം സങ്ഖ്യാമാഹ- പൃഥഗിത്യാദി| പൃഥഗ്ദോഷൈസ്ത്രീണി, സമസ്തൈര്ദോഷൈരേകമ്; ഏതേന ചത്വാരി ദോഷപ്രധാനാനി| ഇഹേതി അസ്മിഞ്ഛാസ്ത്രേ| താനീതി ഉദരാണീത്യര്ഥഃ| പ്ലീഹോദരാദീനി ചത്വാരി ദൂഷ്യപ്രധാനാനി| അഷ്ടമമിതി സങ്ഖ്യോക്ത്യാ പ്ലീഹോദരയകൃദ്ദാല്യുദരയോരൈക്യമേവ ജ്ഞാതവ്യമ്||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 6

സുദുര്ബലാഗ്നേരഹിതാശനസ്യ സംശുഷ്കപൂത്യന്നനിഷേവണാദ്വാ | സ്നേഹാദിമിഥ്യാചരണാച്ച ജന്തോര്വൃദ്ധിം ഗതാഃ കോഷ്ഠമഭിപ്രപന്നാഃ ||൫|| ഗുല്മാകൃതിവ്യഞ്ജിതലക്ഷണാനി കുര്വന്തി ഘോരാണ്യുദരാണി ദോഷാഃ |൬|

ഉദരാണാം ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- സുദുര്ബലാഗ്നേരിതാദി ദുര്ബലാഗ്നേഃ അത്യന്തനഷ്ടാഗ്നേഃ| അഹിതാശനസ്യേതി വിരുദ്ധസമശനാധ്യശനവിഷമാശനസ്യ| സ്നേഹാദീത്യാദിശബ്ദാദ്വമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനപരിഗ്രഹഃ| മിഥ്യാചരണം യഥോക്താനുഷ്ടാനപരിത്യാഗഃ| ജന്തോഃ പ്രാണിനഃ| അഭിപ്രപന്നാഃ പ്രാപ്താ ഇത്യര്ഥഃ| കിംവിശിഷ്ടാന്യുദരണി കുര്വന്തി? ഗുല്മാകൃതിവ്യഞ്ജിതലക്ഷണാനി ഗുല്മാകൃത്യാ ഗുല്മരൂപേണ വ്യഞ്ജിതാനി പ്രകടിതാനി ലക്ഷണാനി യേഷാം താനി തഥാ| പുനരപി കിംവിശിഷ്ടാനി? ഘോരാണി കൃച്ഛ്രതമാനി||൫||-

Adhikarana 5 (6) · Śloka 7

കോഷ്ഠാദുപസ്നേഹവദന്നസാരോ നിഃസൃത്യ ദുഷ്ടോऽനിലവേഗനുന്നഃ ||൬|| ത്വചഃ സമുന്നമ്യ ശനൈഃ സമന്താദ്വിവര്ധമാനോ ജഠരം കരോതി |൭|

സമ്പ്രാപ്തി ദര്ശയന്നാഹ- കോഷ്ഠാദിത്യാദി| ഉപസ്നേഹവദിതി നവഘടാദ്യുപസ്നേഹോ യഥാऽണുതമസ്രോതോഭിര്ബഹിഃസ്രവദ് ദൃശ്യതേ തദ്വത് കോഷ്ഠാദന്നസാരോऽന്നരസോ നിഃസൃത്യ, ശനൈഃ ക്രമേണ, ജഠരമുദരാഖ്യം രോഗം കരോതീതി സമ്ബന്ധഃ| കോഷ്ഠശബ്ദേനാത്രാഹാരപാകാധാര ഉച്യതേ| കിമ്ഭൂതോऽന്നസാരഃ? ദുഷ്ടഃ| പുനഃ കിമ്ഭൂതഃ? അനിലവേഗനുന്നോ വാതവേഗപ്രേരിതഃ| കിം കൃത്വാ? ത്വചഃ സമുന്നമ്യ ആനദ്ധാഃ കൃത്വാ| പുനഃ കിമ്ഭൂതോ രസഃ? സമന്താദ്വിവര്ധമാനഃ സമന്താത് സര്വതോ വൃദ്ധിം ഗച്ഛന്||൬||-

Adhikarana 6 (7) · Śloka 8

തത്പൂര്വരൂപം ബലവര്ണകാങ്ക്ഷാവലീവിനാശോ ജഠരേ ഹി രാജ്യഃ ||൭|| ജീര്ണാപരിജ്ഞാനവിദാഹവത്യോ ബസ്തൌ രുജഃ പാദഗതശ്ച ശോഫഃ |൮|

പൂര്വരൂപമാഹ- തദിത്യാദി| വിനാശശബ്ദോ ബലാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| കാങ്ക്ഷാ അന്നാഭിലാഷഃ| വലീ ത്വക്സങ്കോചഃ| രാജ്യോ രേഖാഃ ‘ഭവന്തി’ ഇതി ശേഷഃ| ജീര്ണാപരിജ്ഞാനവിദാഹവത്യോ ബസ്തൌ രുജ ഇതി ജീര്ണാപരിജ്ഞാനവിദാഹൌ വിദ്യേതേ യാസു ബസ്തിരുജാസു താസ്തഥാ| ജീര്ണാപരിജ്ഞാനമന്നപരിണാമാനിശ്ചയഃ; ജീര്ണാപരിജ്ഞാനം തു യഥാസമ്ഭവത്വാത് പുരുഷസ്യൈവ ജ്ഞേയമ്||൭||-

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

സങ്ഗൃഹ്യ പാര്ശ്വോദരപൃഷ്ഠനാഭീര്യദ്വര്ധതേ കൃഷ്ണസിരാവനദ്ധമ് ||൮|| സശൂലമാനാഹവദുഗ്രശബ്ദം സതോദഭേദം പവനാത്മകം തത് |൯|

വാതോദരമാഹ- സങ്ഗൃഹ്യേത്യാദി||൮||-

Adhikarana 8 (9) · Śloka 10

യച്ചോഷതൃഷ്ണാജ്വരദാഹയുക്തം പീതം സിരാ ഭാന്തി ച യത്ര പീതാഃ ||൯|| പീതാക്ഷിവിണ്മൂത്രനഖാനനസ്യ പിത്തോദരം തത്ത്വചിരാഭിവൃദ്ധി |൧൦|

പിത്തോദരമാഹ- യദിത്യാദി| അചിരാഭിവൃദ്ധി ശീഘ്രവര്ധനശീലമ്||൯||-

Adhikarana 9 (10) · Śloka 11

യച്ഛീതലം ശുക്ലസിരാവനദ്ധം ഗുരു സ്ഥിരം ശുക്ലനഖാനനസ്യ ||൧൦|| സ്നിഗ്ധം മഹച്ഛോഫയുതം സസാദം കഫോദരം തത്തു ചിരാഭിവൃദ്ധി |൧൧|

ശ്ലേഷ്മോദരമാഹ- യച്ഛീതലമിത്യാദി| സ്ഥിരം കഠിനമ്| സസാദമങ്ഗഗ്ലാനിയുക്തമ്||൧൦||-

Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 14

സ്ത്രിയോऽന്നപാനം നഖരോമമൂത്രവിഡാര്തവൈര്യുക്തമസാധുവൃത്താഃ ||൧൧|| യസ്മൈ പ്രയച്ഛന്ത്യരയോ ഗരാംശ്ച ദുഷ്ടാമ്ബുദൂഷീവിഷസേവനാദ്വാ | തേനാശു രക്തം കുപിതാശ്ച ദോഷാഃ കുര്വന്തി ഘോരം ജഠരം ത്രിലിങ്ഗമ് ||൧൨|| തച്ഛീതവാതാഭ്രസമുദ്ഭവേഷു വിശേഷതഃ കുപ്യതി ദഹ്യതേ ച സ ചാതുരോ മൂര്ച്ഛതി സമ്പ്രസക്തം പാണ്ഡുഃ കൃശഃ ശുഷ്യതി തൃഷ്ണയാ ച ||൧൩|| പ്രകീര്തിതം ദൂഷ്യുദരം തു ഘോരം ... |൧൪|

സന്നിപാതോദരമാഹ- സ്ത്രിയ ഇത്യാദി| സ്ത്രിയോऽന്നപാനം നഖരോമമൂത്രവിഡാര്തവയുക്തം യസ്മൈ പുരുഷായ പ്രയച്ഛന്തി ദദതി| കിമ്ഭൂതാഃ സ്ത്രിയഃ? അസാധുവൃത്താ ദുരാചാരാഃ| സ്ത്രീഗ്രഹണമത്രോപലക്ഷണം, തേനാന്യേऽപി സന്നിഹിതാ അവിവേകിനോ ഗ്രാഹ്യാഃ| അരയഃ ശത്രവഃ| ഗരാന് കൃത്രിമവിഷാണി യസ്മൈ പ്രയച്ഛന്തി| ദുഷ്ടാമ്ബു സവിഷമത്സ്യാദിസമ്ബന്ധാത്| വിഷമേവ ദാവാഗ്നിവാതാതപാദ്യഭിഭവേന മന്ദതാം ഗതം വിഷപീതസ്യ വാ വിഷം ദൂഷീവിഷം; തേന നഖരോമാദിനാ വിഷകല്പേന ഗരേണ ദൂഷീവിഷേണ വാऽऽശു ശീഘ്രം രക്തം കുപിതമിതി ബോദ്ധവ്യമ്| ത്രിലിങ്ഗം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മലിങ്ഗമ്| സമ്പ്രസക്തം നിരന്തരമ്| ദൂഷ്യുദരമിതി യദേവ സാന്നിപാതികോദരം തദേവ ദൂഷ്യുദരമ്, ഏതേന ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ| ഘോരം ഭയാനകം, പുനര്ഘോരം കഷ്ടകാരി||൧൧-൧൩||-

Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 16

... പ്ലീഹോദരം കീര്തയതോ നിബോധ | വിദാഹ്യഭിഷ്യന്ദിരതസ്യ ജന്തോഃ പ്രദുഷ്ടമത്യര്ഥമസൃക് കഫശ്ച ||൧൪|| പ്ലീഹാഭിവൃദ്ധിം സതതം കരോതി പ്ലീഹോദരം തത് പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ | വാമേ ച പാര്ശ്വേ പരിവൃദ്ധിമേതി വിശേഷതഃ സീദതി ചാതുരോऽത്ര ||൧൫|| മന്ദജ്വരാഗ്നിഃ കഫപിത്തലിങ്ഗൈരുപദ്രുതഃ ക്ഷീണബലോऽതിപാണ്ഡുഃ |൧൬|

നിബോധ ജാനീഹി| അഭിഷ്യന്ദി ദോഷധാതുമലസ്രോതസാം ക്ലേദപ്രാപ്തിജനകമ്| അസൃക് കഫശ്ചേതി അസൃഗ്ഗ്രഹണേന പിത്തസ്യാപി ഗ്രഹണമ്| പ്ലീഹാ ഉദരസ്യ വാമപാര്ശ്വസ്ഥിതഃ| ഏതി ഗച്ഛതി| സീദതി അങ്ഗഗ്ലാനിയുക്തോ ഭവതി| അത്ര പ്ലീഹോദരേ||൧൪-൧൫||-

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

സവ്യേതരസ്മിന് യകൃതി പ്രദുഷ്ടേ ജ്ഞേയം യകൃദ്ദാല്യുദരം തദേവ ||൧൬||

യകൃദ്ദാല്യുദരസ്യ പ്ലീഹോദരേ ഏവാവരോധം ദര്ശയന്നാഹ- സവ്യേതരസ്മിന്നിത്യാദി| സവ്യേതരസ്മിന് ദക്ഷിണപാര്ശ്വേ| തദേവ പ്ലീഹോദരം യകൃദ്ദാല്യുദരം ജ്ഞേയമ്| ക്വ ജ്ഞേയമിത്യാഹ- യകൃതി കാലഖണ്ഡേ; കിമ്ഭൂതേ? പ്രദുഷ്ടേ; ഏതേന ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ||൧൬||

Adhikarana 13 (17-18) · Śloka 19

യസ്യാന്ത്രമന്നൈരുപലേപിഭിര്വാ ബാലാശ്മഭിര്വാ സഹിതൈഃ പൃഥഗ്വാ | സഞ്ചീയതേ തത്ര മലഃ സദോഷഃ ക്രമേണ നാഡ്യാമിവ സങ്കരോ ഹി ||൧൭|| നിരുധ്യതേ ചാസ്യ ഗുദേ പുരീഷം നിരേതി കൃച്ഛ്രാദപി ചാല്പമല്പമ് | ഹൃന്നാഭിമധ്യേ പരിവൃദ്ധിമേതി ത(യ)ച്ചോദരം വിട്സമഗന്ധികം ച ||൧൮|| പ്രച്ഛര്ദയന് ബദ്ധഗുദീ വിഭാവ്യഃ, ... |൧൯|

ബദ്ധഗുദം ദര്ശയന്നാഹ- യസ്യേത്യാദി| യസ്യ പുരുഷസ്യ അന്ത്രം നിരുധ്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| കൈര്നിരുധ്യത ഇത്യാഹ- അന്നൈരിത്യാദി| ഉപലേപിഭിഃ പിച്ഛിലാദിഭിഃ| വാ അത്ര സമുച്ചയേ| സഹിതൈരിതി ഏകത്ര മിലിതൈഃ സമുദിതൈരിത്യര്ഥഃ| പൃഥഗ്വേതി ഏകൈകൈരിത്യര്ഥഃ| മലഃ പുരീഷമ്| സദോഷോ ദോഷത്രയസഹിതഃ| നാഡ്യാം പ്രണാലികായാമ്| സങ്കരോऽവകരഃ, പ്രചുരതൃണാദിസമൂഹ ഇത്യര്ഥഃ| നിരേതി നിഃസരതി| ബദ്ധഗുദീ വിഭാവ്യഃ സ പുരുഷോ ബദ്ധഗുദീ ജ്ഞേയഃ||൧൭-൧൮||-

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 21

...തതഃ പരിസ്രാവ്യുദരം നിബോധ | ശല്യം യദന്നോപഹിതം തദന്ത്രം ഭിനത്തി യസ്യാഗതമന്യഥാ വാ ||൧൯|| തസ്മാത് സ്രുതോऽന്ത്രാത് സലിലപ്രകാശഃ സ്രാവഃ സ്രവേദ്വൈ ഗുദതസ്തു ഭൂയഃ | നാഭേരധശ്ചോദരമേതി വൃദ്ധിം നിസ്തുദ്യതേऽതീവ വിദഹ്യതേ ച ||൨൦|| ഏതത് പരിസ്രാവ്യുദരം പ്രദിഷ്ടം... |൨൧|

പരിസ്രാവ്യുദരമാഹ- തത ഇത്യാദി| യച്ഛല്യമന്നോപഹിതമന്നസമ്ബദ്ധം ഭുക്തം, തദന്ത്രം ഭിനത്തി വിദാരയതി| യസ്യ പുരുഷസ്യ| ശല്യം ശര്കരാകാഷ്ഠാസ്ഥികണ്ടകാദികമ്| ആഗതമന്യഥാ വേതി വാശബ്ദോऽവധാരണേ, തേനാന്യഥൈവ വിലോമേന തിര്യഗേവാഗതം, നത്വനുലോമേന| സ്രുതോ ഗലിതഃ||൧൯-൨൦||-

Adhikarana 15 (21-23) · Śloka 23

... ദകോദരം കീര്തയതോ നിബോധ | യഃ സ്നേഹപീതോऽപ്യനുവാസിതോ വാ വാന്തോ വിരിക്തോऽപ്യഥവാ നിരൂഢഃ ||൨൧|| പിബേജ്ജലം ശീതലമാശു തസ്യ സ്രോതാംസി ദുഷ്യന്തി ഹി തദ്വഹാനി | സ്നേഹോപലിപ്തേഷ്വഥവാऽപി തേഷു ദകോദരം പൂര്വവദഭ്യുപൈതി ||൨൨|| സ്നിഗ്ധം മഹത് സമ്പരിവൃത്തനാഭി ഭൃശോന്നതം പൂര്ണമിവാമ്ബുനാ ച | യഥാ ദൃതിഃ ക്ഷുഭ്യതി കമ്പതേ ച ശബ്ദായതേ ചാപി ദകോദരം തത് ||൨൩||

ഉദകോദരമാഹ- ദകോദരമിത്യാദി| ദകോദരമ് ഉദകോദരമിത്യര്ഥഃ| തദ്വഹാനി തോയവഹാനി| സ്നേഹോപലിപ്തേഷ്വഥവാऽപി തേഷ്വിതി സ്നേഹാദിപാനം വിനാऽപി തേഷു സ്രോതഃസു സ്നേഹോപലിപ്തേഷു യദാ ശീതലം ജലം പിബേത്തദാऽപീത്യര്ഥഃ| പൂര്വവദിതി ക്ഷതാന്ത്രോദരേ യഥാ സലിലസ്യാധോഗാമിത്വാദധോ നാഭേരുദരോത്പത്തിര്യഥാ ച ഗുദാദാസ്രാവസ്തദ്വദിതി; ജേജ്ജടേന പുനഃ ‘പൂര്വവദിത്യത്രാന്യാന്യുദരാണി യഥാ ഭവന്തി തഥേദമപി’ ഇതി വ്യാഖ്യാതം, തന്നേച്ഛതി ഗയീ| പരിവൃത്തനാഭി| ഉച്ഛലിതനാഭി| ദൃതിഃ ഖല്ലാ| ക്ഷുഭ്യതി ചലതി| കമ്പതേ ചേതി കമ്പനമതിശയേന ചലനമ്||൨൧-൨൩||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

ആധ്മാനം ഗമനേऽശക്തിര്ദൌര്ബല്യം ദുര്ബലാഗ്നിതാ | ശോഫഃ സദനമങ്ഗാനാം സങ്ഗോ വാതപുരീഷയോഃ | ദാഹസ്തൃഷ്ണാ ച സര്വേഷു ജഠരേഷു ഭവന്തി ഹി ||൨൪||

തേഷാമഷ്ടാനാമപി സാമാന്യം ലിങ്ഗം ദര്ശയന്നാഹ- ആധ്മാനമിത്യാദി| ജേജ്ജടേന പുനരേതേ ഉപദ്രവാ വ്യാഖ്യാതാഃ; തന്നേച്ഛതി ഗയീ||൨൪||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

അന്തേ സലിലഭാവം ഹി ഭജന്തേ ജഠരാണി തു | സര്വാണ്യേവ പരീപാകാത്തദാ താനി വിവര്ജയേത് ||൨൫||

സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗമാഹ- അന്ത ഇത്യാദി| പരിപാകാത് പരിണാമേന ദകോദരതാ സര്വേഷാമേവ; അന്യാന്യുദരാണി പരിപാകാദുദകഭാവം ഭജന്തേ, ദകോദരം പ്രാഗേവേതി വിശേഷഃ||൨൫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ ഉദരനിദാനം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ ||൭||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിദാനസ്ഥാനേ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||