7. udaranidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాత ఉదరాణాం నిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

అథాత ఇత్యాది||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ధన్వంతరిర్ధర్మభృతాం వరిష్ఠో రాజర్షిరింద్రప్రతిమోఽభవద్యః | బ్రహ్మర్షిపుత్రం వినయోపపన్నం శిష్యం శుభం సుశ్రుతమన్వశాత్ సః ||3||

యో ధన్వంతరిరభవత్ స సుశ్రుతమన్వశాదితి సంబంధః, శిక్షితవానిత్యర్థః| ధర్మభృతాం ధార్మికాణాం మధ్యే| ఇంద్రప్రతిమో జ్ఞానైశ్వర్యాదిభిః| బ్రహ్మర్షిర్విశ్వామిత్రః, రాజర్షిరపి తపసా బ్రహ్మర్షిత్వం ప్రాప్తవాన్| వినయోపపన్నం జితేంద్రియం| శుభమితి పూర్వోక్తైరన్వయవయఃశీలాదిగుణైరుపేతం||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

పృథక్ సమస్తైరపి చేహ దోషైః ప్లీహోదరం బద్ధగుదం తథైవ | ఆగంతుకం సప్తమమష్టమం చ దకోదరం చేతి వదంతి తాని ||4||

ఉదరాణాం సంఖ్యామాహ- పృథగిత్యాది| పృథగ్దోషైస్త్రీణి, సమస్తైర్దోషైరేకం; ఏతేన చత్వారి దోషప్రధానాని| ఇహేతి అస్మింఛాస్త్రే| తానీతి ఉదరాణీత్యర్థః| ప్లీహోదరాదీని చత్వారి దూష్యప్రధానాని| అష్టమమితి సంఖ్యోక్త్యా ప్లీహోదరయకృద్దాల్యుదరయోరైక్యమేవ జ్ఞాతవ్యం||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 6

సుదుర్బలాగ్నేరహితాశనస్య సంశుష్కపూత్యన్ననిషేవణాద్వా | స్నేహాదిమిథ్యాచరణాచ్చ జంతోర్వృద్ధిం గతాః కోష్ఠమభిప్రపన్నాః ||5|| గుల్మాకృతివ్యంజితలక్షణాని కుర్వంతి ఘోరాణ్యుదరాణి దోషాః |6|

ఉదరాణాం హేతుం దర్శయన్నాహ- సుదుర్బలాగ్నేరితాది దుర్బలాగ్నేః అత్యంతనష్టాగ్నేః| అహితాశనస్యేతి విరుద్ధసమశనాధ్యశనవిషమాశనస్య| స్నేహాదీత్యాదిశబ్దాద్వమనవిరేచనాస్థాపనానువాసనపరిగ్రహః| మిథ్యాచరణం యథోక్తానుష్టానపరిత్యాగః| జంతోః ప్రాణినః| అభిప్రపన్నాః ప్రాప్తా ఇత్యర్థః| కింవిశిష్టాన్యుదరణి కుర్వంతి? గుల్మాకృతివ్యంజితలక్షణాని గుల్మాకృత్యా గుల్మరూపేణ వ్యంజితాని ప్రకటితాని లక్షణాని యేషాం తాని తథా| పునరపి కింవిశిష్టాని? ఘోరాణి కృచ్ఛ్రతమాని||5||-

Adhikarana 5 (6) · Śloka 7

కోష్ఠాదుపస్నేహవదన్నసారో నిఃసృత్య దుష్టోఽనిలవేగనున్నః ||6|| త్వచః సమున్నమ్య శనైః సమంతాద్వివర్ధమానో జఠరం కరోతి |7|

సంప్రాప్తి దర్శయన్నాహ- కోష్ఠాదిత్యాది| ఉపస్నేహవదితి నవఘటాద్యుపస్నేహో యథాఽణుతమస్రోతోభిర్బహిఃస్రవద్ దృశ్యతే తద్వత్ కోష్ఠాదన్నసారోఽన్నరసో నిఃసృత్య, శనైః క్రమేణ, జఠరముదరాఖ్యం రోగం కరోతీతి సంబంధః| కోష్ఠశబ్దేనాత్రాహారపాకాధార ఉచ్యతే| కింభూతోఽన్నసారః? దుష్టః| పునః కింభూతః? అనిలవేగనున్నో వాతవేగప్రేరితః| కిం కృత్వా? త్వచః సమున్నమ్య ఆనద్ధాః కృత్వా| పునః కింభూతో రసః? సమంతాద్వివర్ధమానః సమంతాత్ సర్వతో వృద్ధిం గచ్ఛన్||6||-

Adhikarana 6 (7) · Śloka 8

తత్పూర్వరూపం బలవర్ణకాంక్షావలీవినాశో జఠరే హి రాజ్యః ||7|| జీర్ణాపరిజ్ఞానవిదాహవత్యో బస్తౌ రుజః పాదగతశ్చ శోఫః |8|

పూర్వరూపమాహ- తదిత్యాది| వినాశశబ్దో బలాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| కాంక్షా అన్నాభిలాషః| వలీ త్వక్సంకోచః| రాజ్యో రేఖాః ‘భవంతి’ ఇతి శేషః| జీర్ణాపరిజ్ఞానవిదాహవత్యో బస్తౌ రుజ ఇతి జీర్ణాపరిజ్ఞానవిదాహౌ విద్యేతే యాసు బస్తిరుజాసు తాస్తథా| జీర్ణాపరిజ్ఞానమన్నపరిణామానిశ్చయః; జీర్ణాపరిజ్ఞానం తు యథాసంభవత్వాత్ పురుషస్యైవ జ్ఞేయం||7||-

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

సంగృహ్య పార్శ్వోదరపృష్ఠనాభీర్యద్వర్ధతే కృష్ణసిరావనద్ధం ||8|| సశూలమానాహవదుగ్రశబ్దం సతోదభేదం పవనాత్మకం తత్ |9|

వాతోదరమాహ- సంగృహ్యేత్యాది||8||-

Adhikarana 8 (9) · Śloka 10

యచ్చోషతృష్ణాజ్వరదాహయుక్తం పీతం సిరా భాంతి చ యత్ర పీతాః ||9|| పీతాక్షివిణ్మూత్రనఖాననస్య పిత్తోదరం తత్త్వచిరాభివృద్ధి |10|

పిత్తోదరమాహ- యదిత్యాది| అచిరాభివృద్ధి శీఘ్రవర్ధనశీలం||9||-

Adhikarana 9 (10) · Śloka 11

యచ్ఛీతలం శుక్లసిరావనద్ధం గురు స్థిరం శుక్లనఖాననస్య ||10|| స్నిగ్ధం మహచ్ఛోఫయుతం ససాదం కఫోదరం తత్తు చిరాభివృద్ధి |11|

శ్లేష్మోదరమాహ- యచ్ఛీతలమిత్యాది| స్థిరం కఠినం| ససాదమంగగ్లానియుక్తం||10||-

Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 14

స్త్రియోఽన్నపానం నఖరోమమూత్రవిడార్తవైర్యుక్తమసాధువృత్తాః ||11|| యస్మై ప్రయచ్ఛంత్యరయో గరాంశ్చ దుష్టాంబుదూషీవిషసేవనాద్వా | తేనాశు రక్తం కుపితాశ్చ దోషాః కుర్వంతి ఘోరం జఠరం త్రిలింగం ||12|| తచ్ఛీతవాతాభ్రసముద్భవేషు విశేషతః కుప్యతి దహ్యతే చ స చాతురో మూర్చ్ఛతి సంప్రసక్తం పాండుః కృశః శుష్యతి తృష్ణయా చ ||13|| ప్రకీర్తితం దూష్యుదరం తు ఘోరం ... |14|

సన్నిపాతోదరమాహ- స్త్రియ ఇత్యాది| స్త్రియోఽన్నపానం నఖరోమమూత్రవిడార్తవయుక్తం యస్మై పురుషాయ ప్రయచ్ఛంతి దదతి| కింభూతాః స్త్రియః? అసాధువృత్తా దురాచారాః| స్త్రీగ్రహణమత్రోపలక్షణం, తేనాన్యేఽపి సన్నిహితా అవివేకినో గ్రాహ్యాః| అరయః శత్రవః| గరాన్ కృత్రిమవిషాణి యస్మై ప్రయచ్ఛంతి| దుష్టాంబు సవిషమత్స్యాదిసంబంధాత్| విషమేవ దావాగ్నివాతాతపాద్యభిభవేన మందతాం గతం విషపీతస్య వా విషం దూషీవిషం; తేన నఖరోమాదినా విషకల్పేన గరేణ దూషీవిషేణ వాఽఽశు శీఘ్రం రక్తం కుపితమితి బోద్ధవ్యం| త్రిలింగం వాతపిత్తశ్లేష్మలింగం| సంప్రసక్తం నిరంతరం| దూష్యుదరమితి యదేవ సాన్నిపాతికోదరం తదేవ దూష్యుదరం, ఏతేన న సంఖ్యాతిరేకః| ఘోరం భయానకం, పునర్ఘోరం కష్టకారి||11-13||-

Adhikarana 11 (14-15) · Śloka 16

... ప్లీహోదరం కీర్తయతో నిబోధ | విదాహ్యభిష్యందిరతస్య జంతోః ప్రదుష్టమత్యర్థమసృక్ కఫశ్చ ||14|| ప్లీహాభివృద్ధిం సతతం కరోతి ప్లీహోదరం తత్ ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః | వామే చ పార్శ్వే పరివృద్ధిమేతి విశేషతః సీదతి చాతురోఽత్ర ||15|| మందజ్వరాగ్నిః కఫపిత్తలింగైరుపద్రుతః క్షీణబలోఽతిపాండుః |16|

నిబోధ జానీహి| అభిష్యంది దోషధాతుమలస్రోతసాం క్లేదప్రాప్తిజనకం| అసృక్ కఫశ్చేతి అసృగ్గ్రహణేన పిత్తస్యాపి గ్రహణం| ప్లీహా ఉదరస్య వామపార్శ్వస్థితః| ఏతి గచ్ఛతి| సీదతి అంగగ్లానియుక్తో భవతి| అత్ర ప్లీహోదరే||14-15||-

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

సవ్యేతరస్మిన్ యకృతి ప్రదుష్టే జ్ఞేయం యకృద్దాల్యుదరం తదేవ ||16||

యకృద్దాల్యుదరస్య ప్లీహోదరే ఏవావరోధం దర్శయన్నాహ- సవ్యేతరస్మిన్నిత్యాది| సవ్యేతరస్మిన్ దక్షిణపార్శ్వే| తదేవ ప్లీహోదరం యకృద్దాల్యుదరం జ్ఞేయం| క్వ జ్ఞేయమిత్యాహ- యకృతి కాలఖండే; కింభూతే? ప్రదుష్టే; ఏతేన న సంఖ్యాతిరేకః||16||

Adhikarana 13 (17-18) · Śloka 19

యస్యాంత్రమన్నైరుపలేపిభిర్వా బాలాశ్మభిర్వా సహితైః పృథగ్వా | సంచీయతే తత్ర మలః సదోషః క్రమేణ నాడ్యామివ సంకరో హి ||17|| నిరుధ్యతే చాస్య గుదే పురీషం నిరేతి కృచ్ఛ్రాదపి చాల్పమల్పం | హృన్నాభిమధ్యే పరివృద్ధిమేతి త(య)చ్చోదరం విట్సమగంధికం చ ||18|| ప్రచ్ఛర్దయన్ బద్ధగుదీ విభావ్యః, ... |19|

బద్ధగుదం దర్శయన్నాహ- యస్యేత్యాది| యస్య పురుషస్య అంత్రం నిరుధ్యత ఇతి సంబంధః| కైర్నిరుధ్యత ఇత్యాహ- అన్నైరిత్యాది| ఉపలేపిభిః పిచ్ఛిలాదిభిః| వా అత్ర సముచ్చయే| సహితైరితి ఏకత్ర మిలితైః సముదితైరిత్యర్థః| పృథగ్వేతి ఏకైకైరిత్యర్థః| మలః పురీషం| సదోషో దోషత్రయసహితః| నాడ్యాం ప్రణాలికాయాం| సంకరోఽవకరః, ప్రచురతృణాదిసమూహ ఇత్యర్థః| నిరేతి నిఃసరతి| బద్ధగుదీ విభావ్యః స పురుషో బద్ధగుదీ జ్ఞేయః||17-18||-

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 21

...తతః పరిస్రావ్యుదరం నిబోధ | శల్యం యదన్నోపహితం తదంత్రం భినత్తి యస్యాగతమన్యథా వా ||19|| తస్మాత్ స్రుతోఽంత్రాత్ సలిలప్రకాశః స్రావః స్రవేద్వై గుదతస్తు భూయః | నాభేరధశ్చోదరమేతి వృద్ధిం నిస్తుద్యతేఽతీవ విదహ్యతే చ ||20|| ఏతత్ పరిస్రావ్యుదరం ప్రదిష్టం... |21|

పరిస్రావ్యుదరమాహ- తత ఇత్యాది| యచ్ఛల్యమన్నోపహితమన్నసంబద్ధం భుక్తం, తదంత్రం భినత్తి విదారయతి| యస్య పురుషస్య| శల్యం శర్కరాకాష్ఠాస్థికంటకాదికం| ఆగతమన్యథా వేతి వాశబ్దోఽవధారణే, తేనాన్యథైవ విలోమేన తిర్యగేవాగతం, నత్వనులోమేన| స్రుతో గలితః||19-20||-

Adhikarana 15 (21-23) · Śloka 23

... దకోదరం కీర్తయతో నిబోధ | యః స్నేహపీతోఽప్యనువాసితో వా వాంతో విరిక్తోఽప్యథవా నిరూఢః ||21|| పిబేజ్జలం శీతలమాశు తస్య స్రోతాంసి దుష్యంతి హి తద్వహాని | స్నేహోపలిప్తేష్వథవాఽపి తేషు దకోదరం పూర్వవదభ్యుపైతి ||22|| స్నిగ్ధం మహత్ సంపరివృత్తనాభి భృశోన్నతం పూర్ణమివాంబునా చ | యథా దృతిః క్షుభ్యతి కంపతే చ శబ్దాయతే చాపి దకోదరం తత్ ||23||

ఉదకోదరమాహ- దకోదరమిత్యాది| దకోదరం ఉదకోదరమిత్యర్థః| తద్వహాని తోయవహాని| స్నేహోపలిప్తేష్వథవాఽపి తేష్వితి స్నేహాదిపానం వినాఽపి తేషు స్రోతఃసు స్నేహోపలిప్తేషు యదా శీతలం జలం పిబేత్తదాఽపీత్యర్థః| పూర్వవదితి క్షతాంత్రోదరే యథా సలిలస్యాధోగామిత్వాదధో నాభేరుదరోత్పత్తిర్యథా చ గుదాదాస్రావస్తద్వదితి; జేజ్జటేన పునః ‘పూర్వవదిత్యత్రాన్యాన్యుదరాణి యథా భవంతి తథేదమపి’ ఇతి వ్యాఖ్యాతం, తన్నేచ్ఛతి గయీ| పరివృత్తనాభి| ఉచ్ఛలితనాభి| దృతిః ఖల్లా| క్షుభ్యతి చలతి| కంపతే చేతి కంపనమతిశయేన చలనం||21-23||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

ఆధ్మానం గమనేఽశక్తిర్దౌర్బల్యం దుర్బలాగ్నితా | శోఫః సదనమంగానాం సంగో వాతపురీషయోః | దాహస్తృష్ణా చ సర్వేషు జఠరేషు భవంతి హి ||24||

తేషామష్టానామపి సామాన్యం లింగం దర్శయన్నాహ- ఆధ్మానమిత్యాది| జేజ్జటేన పునరేతే ఉపద్రవా వ్యాఖ్యాతాః; తన్నేచ్ఛతి గయీ||24||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

అంతే సలిలభావం హి భజంతే జఠరాణి తు | సర్వాణ్యేవ పరీపాకాత్తదా తాని వివర్జయేత్ ||25||

సాధ్యాసాధ్యవిభాగమాహ- అంత ఇత్యాది| పరిపాకాత్ పరిణామేన దకోదరతా సర్వేషామేవ; అన్యాన్యుదరాణి పరిపాకాదుదకభావం భజంతే, దకోదరం ప్రాగేవేతి విశేషః||25||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం నిదానస్థానే ఉదరనిదానం నామ సప్తమోఽధ్యాయః ||7||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిదానస్థానే సప్తమోఽధ్యాయః||7||