1. vātavyādhinidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વાતવ્યાધિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

હેતુલિઙ્ગૌષધજ્ઞાનબીજભૂતેન સૂત્રસ્થાનેન સઙ્ક્ષેપોદ્દિષ્ટસ્ય હેતુલિઙ્ગૌષધસ્ય વિવરણે સર્વાણ્યેવ સ્થાનાનિ પ્રસ્તુતાનિ, તેષુ ચ પ્રસ્તુતેષુ સ્વાધિકારિણાં શલ્યતન્ત્રવ્યાધીનાં હેતુલક્ષણપ્રતિપાદકતયા નિદાનસ્થાનસ્યારમ્ભઃ, તત્રાપિ દોષાણાં વાતસ્ય પ્રધાનત્વાત્તદ્વ્યાધીનાં હેતુલક્ષણાભ્યાં પ્રાક્ પ્રતિપાદનં યુજ્યત ઇત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ| વાતવ્યાધેરાક્ષેપકાદેર્નિદાનં હેતુલક્ષણનિર્દેશઃ| અથાતો વાતવ્યાધિનિદાનમિત્યાદિ યદ્યપિ પ્રથમમેવ સૂત્રમસ્તિ તથાઽપિ ‘પ્રાબ્રવીદ્ભિષજાંવરઃ’ ઇત્યનન્તરં દ્રષ્ટવ્યમ્, અનુપાસિતાપ્રાર્થિતગુરોઃ શિષ્યાણાં વ્યાખ્યાનેઽનધિકારાત્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ધન્વન્તરિં ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠમમૃતોદ્ભવમ્ | ચરણાવુપસઙ્ગૃહ્ય સુશ્રુતઃ પરિપૃચ્છતિ ||૩|| વાયોઃ પ્રકૃતિભૂતસ્ય વ્યાપન્નસ્ય ચ કોપનૈઃ | સ્થાનં કર્મ ચ રોગાંશ્ચ વદ મે વદતાં વર ||૪||

કઃ પુનરેવં પ્રતિજ્ઞાતવાનિતિ તમેવ પ્રકારેણ દર્શયન્નાહ- ધન્વન્તરિમિત્યાદિ| ધર્મભૃતાં ધાર્મિકાણાં, વરિષ્ઠં શ્રેષ્ઠમ્| અમૃતેન સહ ઉદ્ભવ ઉત્પતિર્યસ્ય તમ્| ચરણાવુપસઙ્ગૃહ્યેતિ પાદપતનં કૃત્વેત્યર્થઃ| કિં પરિપૃચ્છતીત્યાહ- વાયોરિત્યાદિ| પ્રકૃતિભૂતસ્ય સ્વભાવાવસ્થિતસ્ય, વ્યાપન્નસ્ય વિકૃતસ્ય| કોપનૈઃ દ્રવ્યગુણકર્મભિર્વાયુસમાનૈઃ| સ્થાનં શ્રોણિગુદાદિ, તચ્ચ પ્રકૃતિભૂતસ્ય વાયોઃ; વિકૃતસ્ય તુ સર્વશરીરમ્| કર્મ સામાન્યં વિશિષ્ટં ચ; સામાન્યમ્ ‘ઇન્દ્રિયાર્થોપસમ્પ્રાપ્તિં’ ઇત્યાદિ, વિશિષ્ટં ‘સ પ્રાણો નામ દેહધૃક્’ ઇત્યાદિ| રોગાંશ્ચેતિ હિક્કાશ્વાસાદિકાન્| યદાહ- “પ્રાયશઃ કુરુતે દુષ્ટો હિક્કાશ્વાસાદિકાન્ ગદાન્” ઇતિ| ચકારાન્નામ ચ| વદતાં વર વ્યાખ્યાતૄણાં મધ્યે શ્રેષ્ઠ! ‘કોપનૈઃ’ ઇત્યત્ર ‘ભૂપતે’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; ‘વદ મે’ ઇત્યત્ર ચ ‘વદસ્વ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર ભૂપતે ઇતિ ધન્વન્તરિસમ્બોધનં; વદસ્વ વદેતિ ચૈક એવાર્થઃ| મે મમ| કર્મગ્રહણં કેચિન્નાધીયતે; તન્મતે, ‘સ્થાનં રોગવિભાગં ચ’ ઇતિ પાઠઃ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 9

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રાબ્રવીદ્ભિષજાં વરઃ | સ્વયમ્ભૂરેષ ભગવાન્ વાયુરિત્યભિશબ્દિતઃ ||૫|| સ્વાતન્ત્ર્યાન્નિત્યભાવાચ્ચ સર્વગત્વાત્તથૈવ ચ | સર્વેષામેવ સર્વાત્મા સર્વલોકનમસ્કૃતઃ ||૬|| સ્થિત્યુત્પત્તિવિનાશેષુ ભૂતાનામેષ કારણમ્ | અવ્યક્તો વ્યક્તકર્મા ચ રૂક્ષઃ શીતો લઘુઃ ખરઃ ||૭|| તિર્યગ્ગો દ્વિગુણશ્ચૈવ રજોબહુલ એવ ચ | અચિન્ત્યવીર્યો દોષાણાં નેતા રોગસમૂહરાટ્ ||૮|| આશુકારી મુહુશ્ચારી પક્વાધાનગુદાલયઃ |૯|

તસ્યેત્યાદિ| તસ્ય સુશ્રુતસ્ય| તત્ પૂર્વોક્તમ્| ભિષજાં વરો ધન્વન્તરિઃ| ‘ભિષજાં ગુરુઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| પ્રાબ્રવીત્ જગાદ| એષ વાયુરિતિ સમ્બન્ધઃ| ભગવાન્ સમસ્તૈશ્વર્યગુણયુક્તઃ, અણિમાદિગુણયુક્ત ઇત્યર્થઃ| અભિશબ્દિતઃ કીર્ત્તિતઃ| સ્વયમ્ભૂત્વે હેતુત્રિતયમાહ- સ્વાતન્ત્ર્યાદિત્યાદિ| સ્વાતન્ત્ર્યાદિતિ સ્વકર્મવિષયે નાન્યેન પ્રેર્યત ઇત્યર્થઃ| નિત્યભાવાત્ નિત્યસ્ય હિ કારણરહિતત્વેન સ્વતન્ત્રત્વં, તતશ્ચ સ્વયમ્ભૂત્વમિત્યર્થઃ; સર્વગત્વાચ્ચેતિ યો હિ સર્વગતઃ સ સ્વયમ્ભૂઃ, આકાશવત્| ચકારાત્ સૂક્ષ્મત્વમપિ પરમાણોરિવ સ્વયમ્ભૂત્વે હેતુઃ સમુચ્ચીયતે| કથં પુનરસ્ય સર્વગત્વં યાવતા પાર્થિવદ્રવ્યમૂર્ત્તિષુ વાયુર્નાસ્તીત્યાહ- સર્વેષામિત્યાદિ| સર્વેષાં સ્થાવરજઙ્ગમાનાં, સર્વાત્મા કારણકાર્યાત્મકત્વેન સર્વસ્વરૂપઃ, ‘સર્વપ્રયોજનહેતુઃ’ ઇતિ કેચિત્| સર્વલોકનમસ્કૃત ઇતિ કુત ઇત્યાહ- સ્થિત્યુત્પત્તિવિનાશેષ્વિત્યાદિ| સ્થિતિઃ જીવનમ્| અવ્યક્તોઽદૃશ્યમૂર્તિઃ| વ્યક્તકર્મા પ્રકટક્રિયઃ| શીત ઇતિ અસંયુક્તસ્ય વાયોર્ગુણોઽયં સંયુક્તસ્તૂષ્ણોઽપિ| ખરઃ ખરસ્પર્શઃ, કર્કોટકફલવત્| તિર્યગ્ગઃ તિર્યગ્ગામી| દ્વિગુણઃ શબ્દસ્પર્શગુણઃ| રજોબહુલ ઇતિ ત્રિગુણત્વેઽપ્યુત્કર્ષવિશેષાદ્રજઃ પ્રબલત્વમસ્ય| અચિન્ત્યવીર્યોઽચિન્ત્યશક્તિઃ, સા ચાસ્ય શક્તિઃ શરીરદોષમૂત્રપુરીષાદિવિભાગોઽવયવાદિસંસ્થાનકા(ક)રણં દોષધાતુમલસંવહનાદિશ્ચ, શરીરાદ્બહિસ્તુ સઞ્ચરતો ધરણીધારણાદિઃ| દોષાણાં નેતા દોષધાતુમલાનાં પ્રેરક ઇત્યર્થઃ, અન્યે તુ વાયોરપિ વાયુરેવ નેતેતિ બહુવચનં સમર્થયન્તિ| રોગસમૂહરાડિતિ રોગસમૂહે રોગહેતુવૃન્દે પિત્તકફરક્તાદૌ રાજતે શોભતે ઇતિ રોગસમૂહરાટ્; ન તુ રાટ્શબ્દો રાજપર્યાયઃ, ‘સ રોગાનીકરાટ્ સ્મૃત’ ઇત્યગ્રેતનેન સહ વિરોધાપત્તેઃ| આશુકારી શીઘ્રમત્યયકારિત્વાત્| મુહુર્મુહુઃ પ્રકૃતિભૂતોઽપિ ચરતીતિ મુહુશ્ચારી| પક્વાધાનગુદાલય ઇતિ પક્વાશયગુદૌ સ્થાનમસ્યેત્યર્થઃ||૫-૮||-

Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10

દેહે વિચરતસ્તસ્ય લક્ષણાનિ નિબોધ મે ||૯|| દોષધાત્વગ્નિસમતાં સમ્પ્રાપ્તિં વિષયેષુ ચ | ક્રિયાણામાનુલોમ્યં ચ કરોત્યકુપિતોઽનિલઃ ||૧૦|| (ઇન્દ્રિયાર્થોપસમ્પ્રાપ્તિં દોષધાત્વગ્ન્યવૈકૃતમ્| ક્રિયાણામાનુલોમ્યં ચ કુર્યાદ્વાયુરદૂષિતઃ ||૧૦||) |

નિબોધ મે ઇતિ નિબોધ જાનીહિ, મે મત્સકાશાત્| ધાતુશબ્દાનન્તરમાદિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ| તેન મલોપધાતૂનામપિ ગ્રહણમ્; અથવા ધાતુશબ્દેન મલોપધાતવ ઉચ્યન્તે, શરીરધારણકારણાત્| વિષયેષુ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધેષુ| ક્રિયાણાં કાયવાઙ્માનસીનામ્| આનુલોમ્યં પ્રવર્ત્તકત્વમ્| ગયદાસાચાર્યસ્તુ ઇમં શ્લોકમ્ ‘ઇન્દ્રિયાર્થોપસમ્પ્રાપ્તિં’ ઇત્યાદિ કૃત્વા પઠતિ, સ ચ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતઃ||૯-૧૦||

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

યથાઽગ્નિઃ પઞ્ચધા ભિન્નો નામસ્થાનક્રિયામયૈઃ | ભિન્નોઽનિલસ્તસ્થા હ્યેકો નામસ્થાનક્રિયામયૈઃ ||૧૧||

તદેવં સર્વાનિલસ્ય સામાન્યેન સ્વાસ્થ્યહેતુત્વં પ્રદર્શ્ય સ્થાનોપાધિભેદેન ભિન્નસ્ય નામાન્તરવિશિષ્ટસ્ય પ્રતિસ્થાનં વિશિષ્ટસ્વસ્થક્રિયા રોગાંશ્ચ દર્શયન્નાહ- યથાઽગ્નિરિત્યાદિ| યથાઽગ્નિઃ પિત્તગ એક એવ પાચકરઞ્જકાલોચકભ્રાજકસાધકેતિ નામ્ના, સ્થાનેનામપક્વાશયાદિના, ક્રિયયા અન્નપાચનાદિકયા, આમયેનામ્લપાકાદિના પઞ્ચવિધઃ; એવમનિલોઽપ્યેક એવ નામાદિભિઃ પઞ્ચવિધઃ| અન્યે તુ પુનરત્ર બાહ્યાગ્નેર્ગાર્હપત્યાહવનીયદક્ષિણાગ્ન્યાવસથ્યસભ્યલક્ષણાન્ પઞ્ચ ભેદાનાહુઃ, તન્નેચ્છતિ ગયદાસાચાર્યઃ||૧૧||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 12

પ્રાણોદાનૌ સમાનશ્ચ વ્યાનશ્ચાપાન એવ ચ | સ્થાનસ્થા મારુતાઃ પઞ્ચ યાપયન્તિ શરીરિણમ્ ||૧૨||

તત્ર વાયોર્નામાન્યાહ- પ્રાણોદાનાવિત્યાદિ| સ્થાનસ્થાઃ સ્થાનશબ્દેનાત્ર સામ્યમુચ્યતે| યાપયન્તિ ધારયન્તિ||૧૨||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 14

યો વાયુર્વક્ત્રસઞ્ચારી સ પ્રાણો નામ દેહધૃક્ | સોઽન્નં પ્રવેશયત્યન્તઃ પ્રાણાંશ્ચાપ્યવલમ્બતે ||૧૩|| પ્રાયશઃ કુરુતે દુષ્ટો હિક્કાશ્વાસાદિકાન્ ગદાન્ |૧૪|

વક્ત્રસઞ્ચારિત્વં ચાસ્યોપલક્ષણં, તેન મૂર્ધોરઃકણ્ઠનાસિકા અપિ પ્રાણસ્ય સ્થાનમ્| અન્તઃ અભ્યન્તરમન્નં પ્રવેશયતિ દેહધારણાય | પ્રાણાંશ્ચાપ્યવલમ્બત ઇતિ પ્રાણાનગ્ન્યાદીન્, અવલમ્બતે સ્વક્રિયાસુ યોજયતિ| ગયદાસાચાર્યસ્ત્વેવં મન્યતે- પ્રાણાનામગ્નીષોમાદીનામવલમ્બનવચનેનાધારભૂતહૃદયાવલમ્બનમેવોચ્યતે, એતેન પ્રાણાધારહૃદયધારણેન પ્રાણધારણમેવોક્તમ્| અત એવ પ્રાણાનામવલમ્બનેન મરણમૂલત્વમુચ્યતે| યદુક્તં શ્રુતૌ- “યથા હિ સૈન્ધવોઽશ્વઃ શઙ્કુમુત્પાટ્ય ધાવતિ, તદ્વત્ પ્રાણો રુદ્ધઃ સર્વાન્ વાયૂનુત્પાટ્ય પ્રયાણકાલે ધાવતિ”- ઇતિ| શ્વાસાદિકાનિત્યાદિશબ્દાત્ પ્રતિશ્યાયસ્વરભેદકાસાદયઃ||૧૩||-

Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15

ઉદાનો નામ યસ્તૂર્ધ્વમુપૈતિ પવનોત્તમઃ ||૧૪|| તેન ભાષિતગીતાદિવિશેષોઽભિપ્રવર્તતે | ઊર્ધ્વજત્રુગતાન્ રોગાન્ કરોતિ ચ વિશેષતઃ ||૧૫||

ઉદાનસ્ય પ્રકૃતિભૂતસ્ય નામાદિ વ્યાપન્નસ્ય ચ રોગાન્નિર્દિશન્નાહ- ઉદાન ઇત્યાદિ| ઉપૈતિ ગચ્છતિ| સ્થાનં પુનરનુક્તમપ્યસ્ય નાભ્યુરઃકણ્ઠાદિ | ભાષિતગીતાદિરિતિ આદિશબ્દાદુચ્છ્વાસાદિ| ‘વિશેષોઽભિપ્રવર્તતે’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘વિષયોઽભિપ્રવર્તતે’ ઇતિ પઠન્તિ| ઊર્ધ્વજત્રુગતાનિતિ નયનવદનઘ્રાણશ્રવણશિરઃસંશ્રયાન્| ચકારાદન્યાનપિ કાસાદીન્ કરોતિ||૧૪-૧૫||

Adhikarana 9 (16) · Śloka 17

આમપક્વાશયચરઃ સમાનો વહ્નિસઙ્ગતઃ | સોઽન્નં પચતિ તજ્જાંશ્ચ વિશેષાન્વિવિનક્તિ હિ ||૧૬|| ગુલ્માગ્નિસાદાતીસારપ્રભૃતીન્ કુરુતે ગદાન્ |૧૭|

પાકઃ પક્વં, નપુંસકે ભાવે ક્તઃ; આમસ્ય પક્વમામપક્વં, તસ્યાશયઃ પચ્યમાનાહારાશય ઇત્યર્થઃ; તત્ર ચરતીતિ આમપક્વાશયચરઃ| ‘વહ્નિસઙ્ગત’ ઇત્યત્ર ‘અગ્નિસહાયવાન્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| સોઽન્નં પચતીતિ અગ્નિસન્ધુક્ષણાદ્ભક્તકાર ઇવ| તજ્જાન્ અન્નપાકજાન્| વિશેષાન્ રસદોષમૂત્રપુરીષાણિ| વિવિનક્તિ પૃથક્ કરોતિ||૧૬||-

Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18

કૃત્સ્નદેહચરો વ્યાનો રસસંવહનોદ્યતઃ ||૧૭|| સ્વેદાસૃક્સ્રાવણશ્ચાપિ પઞ્ચધા ચેષ્ટયત્યપિ | ક્રુદ્ધશ્ચ કુરુતે રોગાન્ પ્રાયશઃ સર્વદેહગાન્ ||૧૮||

રસસંવહનોદ્યત ઇત્યત્રાદિશબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન રસાદિસંવહનોદ્યત ઇત્યર્થઃ; સંવહનં પ્રેરણમ્| પઞ્ચધા ચેષ્ટયત્યપીતિ પ્રસારણાકુઞ્ચનવિનમનોન્નમનતિર્યગ્ગમનાનિ પઞ્ચ ચેષ્ટાઃ; અન્યે તુ ‘ગતિપ્રસારણોત્ક્ષેપણનિમેષોન્મેષૈઃ પઞ્ચભિઃ પ્રકારૈઃ પઞ્ચધા’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| સર્વદેહગાન્ જ્વરાતીસારરક્તપિત્તપ્રભૃતીન્||૧૭-૧૮||

Adhikarana 11 (19) · Śloka 20

પક્વાધાનાલયોઽપાનઃ કાલે કર્ષતિ ચાપ્યધઃ | સમીરણઃ શકૃન્મૂત્રં શુક્રગર્ભાર્તવાનિ ચ ||૧૯|| ક્રુદ્ધશ્ચ કુરુતે રોગાન્ ઘોરાન્ બસ્તિગુદાશ્રયાન્ |૨૦|

પક્વાધાનાલયઃ પક્વાશયસ્થાન ઇત્યર્થઃ| બસ્ત્યાશ્રયાન્ અશ્મર્યાદીન્, ગુદાશ્રયાન્ ભગન્દરાદીન્||૧૯||-

Adhikarana 12 (20) · Śloka 20

શુક્રદોષપ્રમેહાસ્તુ વ્યાનાપાનપ્રકોપજાઃ ||૨૦||

ઇદાનીમુપલક્ષણાર્થં વિકૃતવાતદ્વયાદિકર્મ દર્શયન્નાહ- શુક્રદોષેત્યાદિ| શુક્રસ્ય સર્વાઙ્ગગતત્વાત્ પ્રમેહસ્ય સર્વદેહગતરસાદિદૂષ્યપ્રભવત્વાદ્વ્યાનકૃતત્વં, મેઢ્રદ્વારસંશ્રિતત્વાદપાનકૃતત્વં ચ||૨૦||

Adhikarana 13 (21) · Śloka 21

યુગપત્ કુપિતાશ્ચાપિ દેહં ભિન્દ્યુરસંશયમ્ |૨૧|

તેષાં પઞ્ચાનાં યુગપત્ પ્રકોપે નિયમેન દેહનાશં દર્શયન્નાહ- યુગપદિત્યાદિ| યુગપત્ એકકાલમિત્યર્થઃ| ભિન્દ્યુરિતિ ભેદોઽત્ર દેહવિનાશોઽભિપ્રેતઃ|૨૧|-

Adhikarana 14 (21-24) · Śloka 24

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ નાનાસ્થાનાન્તરાશ્રિતઃ ||૨૧|| બહુશઃ કુપિતો વાયુર્વિકારાન્ કુરુતે હિ યાન્ | વાયુરામાશયે ક્રુદ્ધશ્છર્દ્યાદીન્ કુરુતે ગદાન્ ||૨૨|| મોહં મૂર્ચ્છાં પિપાસાં ચ હૃદ્ગ્રહં પાર્શ્વવેદનામ્ | પક્વાશયસ્થોઽન્ત્રકૂજં શૂલં નાભૌ કરોતિ ચ ||૨૩|| કૃચ્છ્રમૂત્રપુરીષત્વમાનાહં ત્રિકવેદનામ્ | શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયવધં કુર્યાત્ ક્રુદ્ધઃ સમીરણઃ ||૨૪||

અત ઇત્યાદિ| નાનાસ્થાનાન્તરાશ્રિતઃ કુપિતઃ સન્ વાયુર્બહુશો યાન્ વિકારાન્ કુરુતે તાન્ પ્રવક્ષ્યામીતિ સમ્બન્ધઃ| છર્દ્યાદીનિતિ આદિશબ્દાદ્રુજઃ પાર્શ્વોદરહૃત્સ્તમ્ભતોદાદિકા ગ્રાહ્યાઃ, અથવા ઊર્ધ્વગરક્તપિત્તાદિકાઃ| મોહો નૈવાત્યન્તં ચિત્તનાશઃ| મૂર્ચ્છા ચેતનાચ્યુતિઃ| પક્વેત્યાદિ અન્ત્રકૂજં અન્ત્રેઽવ્યક્તશબ્દમ્| ચકારાદ્વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગં જઙ્ઘોરુત્રિકપાર્શ્વપૃષ્ઠાદીન્ પ્રતિ શૂલં ચ કુરુતે| ‘શૂલં નાભૌ’ ઇત્યત્ર ‘શૂલાનાહૌ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- પક્વાશય આનહ્યતે સમન્તાદ્વિબધ્યત ઇવેતિ વેદનાપ્રકાર એક આનાહઃ, દ્વિતીયસ્તુ વિસૂચિકાપ્રતિષેધે પ્રોક્તલક્ષણ એવ| શ્રોત્રાદિષુ ક્રુદ્ધઃ સન્ સમીરણ ઇન્દ્રિયવધં કુર્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| શ્રોત્રાદિષુ શ્રોત્રઘ્રાણદર્શનરસનત્વક્ષુ| ઇન્દ્રિયવધમિત્યનેનાશ્રુત્યઘ્રાણાદર્શનારસનાસ્પર્શાનિ વેદિતવ્યાનિ||૨૧-૨૪||

Adhikarana 15 (25-29) · Śloka 29

વૈવર્ણ્યં સ્ફુરણં રૌક્ષ્યં સુપ્તિં ચુમુચુમાયનમ્ | ત્વક્સ્થો નિસ્તોદનં કુર્યાત્ ત્વગ્ભેદં પરિપોટનમ્ ||૨૫|| વ્રણાંશ્ચ રક્તગો, ગ્રન્થીન્ સશૂલાન્ માંસસંશ્રિતઃ | તથા મેદઃશ્રિતઃ કુર્યાદ્ગ્રન્થીન્મન્દરુજોઽવ્રણાન્ ||૨૬|| કુર્યાત્ સિરાગતઃ શૂલં સિરાકુઞ્ચનપૂરણમ્ | સ્નાયુપ્રાપ્તઃ સ્તમ્ભકમ્પૌ શૂલમાક્ષેપણં તથા ||૨૭|| હન્તિ સન્ધિગતઃ સન્ધીન્ શૂલશોફૌ કરોતિ ચ | અસ્થિશોષં પ્રભેદં ચ કુર્યાચ્છૂલં ચ તચ્છ્રિતઃ ||૨૮|| તથા મજ્જગતે રુક્ ચ ન કદાચિત્ પ્રશામ્યતિ | અપ્રવૃત્તિઃ પ્રવૃત્તિર્વા વિકૃતા શુક્રગેઽનિલે ||૨૯||

ત્વક્સ્થો રસસ્થઃ સમીરણો વૈવર્ણ્યાદિ કુર્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| સુપ્તિં સ્પર્શાજ્ઞાનમ્| ચુમુચુમાયનં સર્ષપકલ્કાવલિપ્તાનામિવાઙ્ગાનાં વેદનામ્| ત્વગ્ભેદં ત્વચો ભેદમેવ| પરિપોટનં સર્વતઃ પુટનં ત્વચ એવ| વ્રણાંશ્ચ રક્તગઃ ‘કુર્યાત્’ ઇતિ શેષઃ| અમું પાઠં કેચિન્ન પઠન્તિ; તન્ન, ગયદાસાચાર્યસ્ય સમ્મતત્વાત્| ગ્રન્થીન્ સશૂલાન્ માંસસમાશ્રિતઃ સમીરણ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અવ્રણાન્ વ્રણરહિતાન્| સિરાકુઞ્ચનં ‘કુટિલા સિરા’ ઇતિ લોકે વદન્તિ | સ્તમ્ભો નિશ્ચલીકરણમ્| આક્ષેપણં ચાલનમ્| હન્તીત્યાદિ એતેનાકુઞ્ચનપ્રસારણયોરભાવ ઉક્તઃ| તચ્છ્રિત ઇતિ અસ્થ્યાશ્રિત ઇત્યર્થઃ| તથા મજ્જગતે યથા અસ્થ્યાશ્રિતોઽસ્થિશોષં, તથા મજ્જાશ્રિતો મજ્જશોષં કુર્યાદિત્યર્થઃ| કિંવિશિષ્ટા પ્રવૃત્તિરિત્યાહ- વિકૃતા; અતિશીઘ્રાતિમન્દગ્રથિતવિવર્ણાદિયુક્તેત્યર્થઃ||૨૫-૨૯||

Adhikarana 16 (30) · Śloka 30

હસ્તપાદશિરોધાતૂંસ્તથા સઞ્ચરતિ ક્રમાત્ | વ્યાપ્નુયાદ્વાઽખિલં દેહં વાયુઃ સર્વગતો નૃણામ્ ||૩૦||

એકાઙ્ગગત એકધાતુગતો વાઽપ્યુપેક્ષિતઃ સર્વાઙ્ગગતઃ સર્વધાતુગતો વા ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- હસ્તેત્યાદિ| વાયુસ્તથા હસ્તપાદશિરઃ ક્રમાત્ સઞ્ચરતિ યથા ઉપેક્ષિતઃ સન્નખિલં દેહં વ્યાપ્નુયાત્, તથા ધાતૂન્ ક્રમાત્ સઞ્ચરતિ યથા સર્વગતો વા ભવતિ સર્વધાતુગતો વા ભવતીત્યર્થઃ| વ્યાપ્નુયાદ્વેતિ વાશબ્દો ભિન્નક્રમે, સર્વગતો વેત્યત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ||૩૦||

Adhikarana 17 (31) · Śloka 31

સ્તમ્ભનાક્ષેપણસ્વાપશોફશૂલાનિ સર્વગઃ |૩૧|

તસ્યેદાનીં સર્વાઙ્ગગતસ્ય લિઙ્ગં દર્શયન્નાહ- સ્તમ્ભનેત્યાદિ| સર્વગો વાયુઃ સર્વસ્મિઞ્ શરીરે સ્તમ્ભનાદિકં કરોતિ|૩૧|-

Adhikarana 18 (31) · Śloka 31

સ્થાનેષૂક્તેષુ સમ્મિશ્રઃ સમ્મિશ્રાઃ કુરુતે રુજઃ ||૩૧||

તસ્ય વાયોઃ પ્રસરણે પિત્તાદિસંયુક્તસ્ય પિત્તાદ્યાવરણપ્રતિપત્તિહેતું દર્શયન્નાહ- સ્થાનેષ્વિત્યાદિ| મિશ્રઃ પિત્તાદિભિઃ| પિત્તાદીનામૌષ્ણ્યાદિસ્વભાવલિઙ્ગદર્શનાદ્દાહાદિકાર્યલિઙ્ગદર્શનાચ્ચ પિત્તાદ્યાવરણં જ્ઞેયં; કેવલસ્ય વાયોઃ શીતસ્વભાવત્વાદ્દાહઃ પિત્તં વિના નોત્પદ્યત ઇતિ||૩૧||

Adhikarana 19 (32) · Śloka 32

કુર્યાદવયવપ્રાપ્તો મારુતસ્ત્વમિતાન્ ગદાન્ |૩૨|

તસ્યેદાનીમવયવગતસ્યાનેકરોગકારણત્વં દર્શયન્નાહ- કુર્યાદિત્યાદિ|૩૨|-

Adhikarana 20 (32-39) · Śloka 39

દાહસન્તાપમૂર્ચ્છાઃ સ્યુર્વાયૌ પિત્તસમન્વિતે ||૩૨|| શૈત્યશોફગુરુત્વાનિ તસ્મિન્નેવ કફાવૃતે | સૂચીભિરિવ નિસ્તોદઃ સ્પર્શદ્વેષઃ પ્રસુપ્તતા ||૩૩|| શેષાઃ પિત્તવિકારાઃ સ્યુર્મારુતે શોણિતાન્વિતે | પ્રાણે પિત્તાવૃતે છર્દિર્દાહશ્ચૈવોપજાયતે ||૩૪|| દૌર્બલ્યં સદનં તન્દ્રા વૈવર્ણ્યં ચ કફાવૃતે | ઉદાને પિત્તસંયુક્તે મૂર્ચ્છાદાહભ્રમક્લમાઃ ||૩૫|| અસ્વેદહર્ષૌ મન્દોઽગ્નિઃ શીતસ્તમ્ભૌ કફાવૃતે | સમાને પિત્તસંયુક્તે સ્વેદદાહૌષ્ણ્યમૂર્ચ્છનમ્ ||૩૬|| કફાધિકં ચ વિણ્મૂત્રં રોમહર્ષઃ કફાવૃતે | અપાને પિત્તસંયુક્તે દાહૌષ્ણ્યે સ્યાદસૃગ્દરઃ ||૩૭|| અધઃકાયગુરુત્વં ચ તસ્મિન્નેવ કફાવૃતે | વ્યાને પિત્તાવૃતે દાહો ગાત્રવિક્ષેપણં ક્લમઃ ||૩૮|| ગુરૂણિ સર્વગાત્રાણિ સ્તમ્ભનં ચાસ્થિપર્વણામ્ | લિઙ્ગં કફાવૃતે વ્યાને ચેષ્ટાસ્તમ્ભસ્તથૈવ ચ ||૩૯||

ઇદાનીં સમ્મિશ્રાઃ કુરુતે રુજ ઇતિ સૂત્રિતમાવરણં વિવૃણ્વન્નાહ- દાહેત્યાદિ| દાહોઽગ્નિદગ્ધસ્યેવ, સન્તાપો ઘર્માદિસંસ્થિતસ્યેવ| શૈત્યશોફેત્યાદિ| તસ્મિન્નેવ વાયૌ| સૂચીભિરિત્યાદિ| સદનમ્ અઙ્ગગ્લાનિઃ| ક્લમોઽનાયાસશ્રમઃ| હર્ષો રોમહર્ષઃ| કફાધિકં શ્લેષ્મબહુલં વિષ્ઠામૂત્રમ્| અસૃગ્દરઃ સ્ત્રીણામેવ| અસ્થિપર્વણામ્ અસ્થિસન્ધીનામ્| ચેષ્ટા ગમનાદિકાઃ||૩૨-૩૯||

Adhikarana 21 (40-41) · Śloka 41

(પ્રાયશઃ સુકુમારાણાં મિથ્યાઽઽહારવિહારિણામ્ | રોગાધ્વપ્રમદામદ્યવ્યાયામૈશ્ચાતિપીડનાત્ ||૪૦|| ઋતુસાત્મ્યવિપર્યાસાત્ સ્નેહાદીનાં ચ વિભ્રમાત્ | અવ્યવાયે તથા સ્થૂલે વાતરક્તં પ્રકુપ્યતિ ) ||૪૧||

સૂચીભિરિવ નિસ્તોદ ઇત્યાદિવાક્યેનાપ્રકુપિતશોણિતાવૃતવાતસ્ય લક્ષણમુક્ત્વા, ઇદાનીં પ્રકુપિતશોણિતાવૃતવાતજન્યસ્ય વાતરક્તસ્ય પ્રકોપકારણં દર્શયન્નાહ- પ્રાયશ ઇત્યાદિ| સુકુમારાણાં વાતરક્તં પ્રકુપ્યતીતિ સમ્બન્ધઃ| મિથ્યાહારવિહારિણામિતિ મિથ્યા અનુચિતઃ, વિહારઃ કાયવાઙ્મનોવ્યાપારઃ| અધ્વા માર્ગઃ, વ્યાયામઃ શરીરાયાસજનનં કર્મ| વિભ્રમઃ અન્યથાકરણમ્| અવ્યવાયે મૈથુનવર્જિતે| કેચિત્ ‘પ્રાયશઃ સુકુમારાણાં’ ઇત્યાદિગ્રન્થં ‘વાતરક્તં પ્રકુપ્યતિ’ ઇતિ યાવન્ન પઠન્તિ, ચિકિત્સિતે પઠિષ્યમાણત્વાત્||૪૦-૪૧||

Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44

હસ્ત્યશ્વોષ્ટ્રૈર્ગચ્છતોઽન્યૈશ્ચ વાયુઃ કોપં યાતઃ કારણૈ સેવિતૈઃ સ્વૈઃ | તીક્ષ્ણોષ્ણામ્લક્ષારશાકાદિભોજ્યૈઃ સન્તાપાદ્યૈર્ભૂયસા સેવિતૈશ્ચ ||૪૨|| ક્ષિપ્રં રક્તં દુષ્ટિમાયાતિ તચ્ચ વાયોર્માર્ગં સંરુણદ્ધ્યાશુ યાતઃ | ક્રુદ્ધોઽત્યર્થં માર્ગરોધાત્ સ વાયુરત્યુદ્રિક્તં દૂષયેદ્રક્તમાશુ ||૪૩|| તત્ સમ્પૃક્તં વાયુના દૂષિતેન તત્પ્રાબલ્યાદુચ્યતે વાતરક્તમ્ | તદ્વત્ પિત્તં દૂષિતેનાસૃજાઽઽક્તં શ્લેષ્મા દુષ્ટો દૂષિતેનાસૃજાઽઽક્તઃ ||૪૪||

તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિં દર્શયન્નાહ- હસ્તીત્યાદિ| અન્યૈશ્ચેતિ અપરૈર્ભારહરણાદિભિઃ કારણૈરિત્યર્થઃ| કોપં યાતઃ કોપં ગત ઇત્યર્થઃ| કારણૈઃ સેવિતૈઃ સ્વૈર્વિદાહ્યાદિભિઃ| તચ્ચ રક્તં વાયોર્માર્ગં સંરુણદ્ધિ| કથમ્ભૂતસ્ય વાયોરિત્યાહ- આશુ યાતઃ, શીઘ્રં ગચ્છત ઇત્યર્થઃ| અત્યુદ્રિક્તમ્ અતિશયેન વૃદ્ધિઙ્ગતં રક્તમ્| તત્ સમ્પૃક્તમિતિ તદ્રક્તં, સમ્પૃક્તં સંસૃષ્ટમ્| વાયુના દૂષિતેનેતિ દૂષિતેન વાયુના સહ| તત્પ્રાબલ્યાત્ વાતપ્રાબલ્યાચ્છોણિતસ્યાપ્રાબલ્યાત્, તયોર્વાતરક્તયોઃ પ્રાબલ્યાદિતિ કેચિત્| તદ્વત્ પિત્તમિતિ દુષ્ટં પિત્તમિત્યર્થઃ, દૂષિતેનાસૃજાઽઽક્તમિતિ દૂષિતેન રક્તેન મિશ્રમ્||૪૨-૪૪||

Adhikarana 23 (45-46) · Śloka 46

સ્પર્શોદ્વિગ્નૌ તોદભેદપ્રશોષસ્વાપોપેતૌ વાતરક્તેન પાદૌ | પિત્તાસૃગ્ભ્યામુગ્રદાહૌ ભવેતામત્યર્થોષ્ણૌ રક્તશોફૌ મૃદૂ ચ ||૪૫|| કણ્ડૂમન્તૌ શ્વેતશીતૌ સશોફૌ પીનસ્તબ્ધૌ શ્લેષ્મદુષ્ટે તુ રક્તે | સર્વૈર્દુષ્ટે શોણિતે ચાપિ દોષાઃ સ્વં સ્વં રૂપં પાદયોર્દર્શયન્તિ ||૪૬||

તસ્યેદાનીં વાતાદિવિશેષેણ વિશિષ્ટલિઙ્ગં દર્શયન્નાહ- સ્પર્શોદ્વિગ્નાવિત્યાદિ| સ્પર્શોદ્વિગ્નૌ સ્પર્શાસહૌ પાદાવિતિ સમ્બન્ધઃ| પ્રશોષઃ શુષ્કતા, સ્વાપઃ સ્પર્શાજ્ઞાનમ્| એતેન વાતપ્રબલવાતરક્તલક્ષણમુક્તમ્| પિત્તાસૃગ્ભ્યામિતિ વાતશોણિત એવ યદા પિત્તમસૃક્ ચ બલવત્તરં ભવતિ તદેત્યર્થઃ| રક્તશોફૌ રક્તવર્ણશોફૌ| કણ્ડૂમન્તૌ પાદાવિતિ સમ્બન્ધઃ| પીનૌ સ્થૂલૌ||૪૫-૪૬||

Adhikarana 24 (47) · Śloka 47

પ્રાગ્રૂપે શિથિલૌ સ્વિન્નૌ શીતલૌ સવિપર્યયૌ | વૈવર્ણ્યતોદસુપ્તત્વગુરુત્વૌષસમન્વિતૌ ||૪૭||

તસ્ય પૂર્વરૂપમાહ- પ્રાગ્રૂપે ઇત્યાદિ| સવિપર્યયાવિતિ કઠિનાસ્વિન્નોષ્ણૌ, ‘પાદૌ’ ઇત્યધ્યાહારઃ| ઓષો દાહઃ| કેચિદત્ર પૂર્વરૂપં ન પઠન્તિ, ચિકિત્સાયાં પઠિષ્યમાણત્વાત્||૪૭||

Adhikarana 25 (48) · Śloka 48

પાદયોર્મૂલમાસ્થાય કદાચિદ્ધસ્તયોરપિ | આખોર્વિષમિવ ક્રુદ્ધં તદ્દેહમનુસર્પતિ ||૪૮||

તસ્યેદાનીં પાદમાત્રેઽભિજાતસ્ય કાલેનાવયવાન્તરાનુસરણં નિર્દિશન્નાહ- પાદયોરિત્યાદિ| મૂલમાસ્થાય તલં પ્રાપ્ય| આખોરિત્યાદિ ઉન્દુરસ્ય વિષં મૂલમાસ્થાય પશ્ચાત્ કુપિતં સદ્દેહં સકલમેવાનુયાતિ||૪૮||

Adhikarana 26 (49) · Śloka 50

આજાનુસ્ફુટિતં યચ્ચ પ્રભિન્નં પ્રસ્રુતં ચ યત્ | ઉપદ્રવૈશ્ચ યજ્જુષ્ટં પ્રાણમાંસક્ષયાદિભિઃ ||૪૯|| શોણિતં તદસાધ્યં સ્યાદ્યાપ્યં સંવત્સરોત્થિતમ્ |૫૦|

તસ્યેદાનીમસાધ્યાદિલક્ષણં દર્શયન્નાહ- આજાનુસ્ફુટિતમિત્યાદિ| આજાનુસ્ફુટિતં જાનુપર્યન્તમુચ્ચટિતમ્| પ્રભિન્નં વિદીર્ણમ્| પ્રસ્રુતં સ્રાવયુક્તમ્| ઉપદ્રવૈઃ પ્રાણમાંસક્ષયાદિભિરવારણીયોક્તૈઃ | આદિગ્રહણાદઙ્ગુલિવક્રતાર્બુદાદયોઽપિ ગ્રાહ્યાઃ| જુષ્ટં સહિતમ્| યજ્જાનુપર્યન્તં સ્ફુટિતં વાતપ્રાબલ્યાત્, યચ્ચ જાનુપર્યન્તં પ્રભિન્નં પ્રસ્રુતં ચ પિત્તરક્તપ્રાબલ્યાત્, તદપ્યસાધ્યમેવ||૪૯||-

Adhikarana 27 (50-51) · Śloka 51

યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ કુપિતોઽભ્યેતિ મારુતઃ ||૫૦|| તદાક્ષિપત્યાશુ મુહુર્મુહુર્દેહં મુહુશ્ચરઃ | મુહુર્મુહુસ્તદાક્ષેપાદાક્ષેપક ઇતિ સ્મૃતઃ ||૫૧||

ઇદાનીં વાતરક્તમભિધાયાક્ષેપકમાહ- યદેત્યાદિ| ધમન્યો નાડ્યઃ| અભ્યેતિ વ્યાપ્નોતિ| આક્ષિપતિ ચાલયતિ| મુહુશ્ચર ઇતિ વારંવારં ચલનશીલો વાયુઃ, મુહુશ્ચરત્વેનૈવ મુહુર્મુહુરાક્ષેપણં યુક્તમ્; અન્યે તુ ‘બહિશ્ચર’ ઇતિ પઠન્તિ, તન્નેચ્છતિ ગયદાસાચાર્યઃ| તદાક્ષેપાત્ દેહાક્ષેપાત્| ઇદમાક્ષેપકસ્ય સામાન્યલક્ષણમુક્તમ્||૫૦-૫૧||

Adhikarana 28 (52-58) · Śloka 58

સોઽપતાનકસઞ્જ્ઞો યઃ પાતયત્યન્તરાઽન્તરા | કફાન્વિતો ભૃશં વાયુસ્તાસ્વેવ યદિ તિષ્ઠતિ ||૫૨|| સ દણ્ડવત્ સ્તમ્ભયતિ કૃચ્છ્રો દણ્ડાપતાનકઃ | હનુગ્રહસ્તદાઽત્યર્થં સોઽન્નં કૃચ્છ્રાન્નિષેવતે ||૫૩|| ધનુસ્તુલ્યં નમેદ્યસ્તુ સ ધનુઃસ્તમ્ભસઞ્જ્ઞકઃ | અઙ્ગુલીગુલ્ફજઠરહૃદ્વક્ષોગલસંશ્રિતઃ ||૫૪|| સ્નાયુપ્રતાનમનિલો યદાઽઽક્ષિપતિ વેગવાન્ | વિષ્ટબ્ધાક્ષઃ સ્તબ્ધહનુર્ભગ્નપાર્શ્વઃ કફં વમન્ ||૫૫|| અભ્યન્તરં ધનુરિવ યદા નમતિ માનવઃ | તદાઽસ્યાભ્યન્તરાયામં કુરુતે મારુતો બલી ||૫૬|| બાહ્યસ્નાયુપ્રતાનસ્થો બાહ્યાયામં કરોતિ ચ | તમસાધ્યં બુધાઃ પ્રાહુર્વક્ષઃકટ્યૂરુભઞ્જનમ્ ||૫૭|| કફપિત્તાન્વિતો વાયુર્વાયુરેવ ચ કેવલઃ | કુર્યાદાક્ષેપકં ત્વન્યં ચતુર્થમભિઘાતજમ્ ||૫૮||

આક્ષેપકવિશેષાનાહ- સોઽપતાનક ઇત્યાદિ| ય આક્ષેપકોઽન્તરાઽન્તરા પાતયતિ સોઽપતાનક ઇત્યર્થઃ| ઇદં સામાન્યાપતાનકલક્ષણમુક્તં; ગયદાસેનાપતાનકલક્ષણં ‘યેનાપતામ્યતે’ ઇત્યાદિવાક્યેનાભિધાય વ્યાખ્યાતં, યથા- “યેન વાયુના કર્તૃભૂતેન હેતુભૂતેન વા પુમાનપતામ્યતે તમો દૃશ્યતે મોહ્યતે ઇતિ યાવત્ સોઽપતાનક ઇતિ; સોઽયં હૃદિસ્થમનોઽધિષ્ઠાનેન સકફેન વાયુના જન્યતે” ઇતિ| સ એવાપતાનકસ્ત્રિધા- દણ્ડાપતાનકઃ, અન્તરાયામઃ, બહિરાયામશ્ચ; તત્ર દણ્ડાપતાનકલક્ષણમાહ- કફાન્વિત ઇત્યાદિ| તાસ્વેવ સર્વાસુ ધમનીષુ, ભૃશં તિષ્ઠતીતિ સમ્બન્ધઃ| કૃચ્છ્રઃ કષ્ટસાધ્યઃ| હનુગ્રહસ્તુ દણ્ડાપતાનકેઽન્યત્રાપિ વાયૌ સ્યાત્| સ દણ્ડાપતાનકવાન્ પુરુષઃ| ધનુઃસ્તમ્ભસઞ્જ્ઞકમન્તરાયામં દર્શયન્નાહ- ધનુસ્તુલ્યમિત્યાદિ| તસ્યૈવ ભાષ્યં વક્તુમાહ- અઙ્ગુલીત્યાદિ| અઙ્ગુલ્યોઽત્ર પાદગતાઃ, ગુલ્ફઃ પાર્ષ્ણેરુપરિ ગ્રન્થિઃ, જઠરમુદરં, હૃત્ હૃદયં, વક્ષઃ સ્તનયોરન્તરાલં, ગલઃ કણ્ઠઃ; એતેષુ સ્થાનેષુ સંશ્રિત આશ્રિતો વાયુઃ| સ્નાયુપ્રતાનં સ્નાયુવિસ્તારમ્| બહિરાયામં નિર્દિશન્નાહ- બાહ્યસ્નાયુપ્રતાનસ્થ ઇત્યાદિ| બાહ્યસ્નાયુપ્રતાનસ્થો બાહ્યસ્નાયુવિસ્તારસ્થઃ, બાહ્યસ્નાયવઃ પાદમૂલપિણ્ડિકાકટીપૃષ્ઠગ્રીવાપશ્ચિમભાગાશ્રયાઃ| વક્ષઃકટ્યૂરુભઞ્જનમિતિ વક્ષઃકટ્યૂરુભઞ્જનત્વે સત્યેવાસાધ્યત્વમ્, અભગ્નવક્ષઃકટ્યાદિકસ્તુ નવ ઉપક્રમ્ય એવ| તસ્યાક્ષેપકસ્યેતરદોષસંસર્ગેણ નિદાનવિશેષાચ્ચ સઙ્ખ્યાભેદં દર્શયન્નાહ- કફપિત્તાન્વિત ઇત્યાદિ| એકઃ કફાન્વિતઃ, દ્વિતીયઃ પિત્તાન્વિતઃ, તૃતીયઃ કેવલવાતકૃતઃ, ચતુર્થોઽભિઘાતજઃ| ચતુર્થમભિઘાતજમિતિ નિદાનવિશેષાત્| દણ્ડાપતાનકાદયસ્ત્રયશ્ચતુર્થઃ પુનરભિઘાતજ ઇતિ શ્રીજેજ્ઝટઃ; તન્નેચ્છતિ ગયી, ગર્ભપાતાદિનિમિત્તભેદેન સઙ્ખ્યાતિરેકાત્| શ્રીબહ્મદેવસ્તુ “આક્ષેપકશ્ચતુર્ધા- અપતાનકઃ, સંસૃષ્ટાક્ષેપકઃ, કેવલાક્ષેપકઃ, અભિઘાતજશ્ચ; તત્રાપતાનકઃ ‘સોઽપતાનક’ ઇત્યાદિના ‘વક્ષઃકટ્યૂરુભઞ્જનમ્’ ઇતિ પર્યન્તેનોક્તઃ, ‘કફાન્વિતો વાયુઃ’ ઇતિ સંસૃષ્ટાક્ષેપકઃ, ‘વાયુરેવ ચ કેવલઃ’ ઇતિ કેવલાક્ષેપકઃ, ચતુર્થઃ પુનરભિઘાતજઃ” ઇત્યાહ||૫૨-૫૮||

Adhikarana 29 (59) · Śloka 59

ગર્ભપાતનિમિત્તશ્ચ શોણિતાતિસ્રવાચ્ચ યઃ | અભિઘાતનિમિત્તશ્ચ ન સિધ્યત્યપતાનકઃ ||૫૯||

તસ્યૈવાક્ષેપકસ્યાપતાનકસઞ્જ્ઞાં પ્રાપ્તસ્યાસાધ્યત્વં દર્શયન્નાહ- ગર્ભપાતનિમિત્તશ્ચેત્યાદિ| ગર્ભપાતાદિનિમિત્તાસ્ત્રયોઽપ્યાગન્તવોઽસાધ્યાઃ; યદિ કથઞ્ચિદ્દૈવયોગાત્ સિધ્યન્તિ તદા વૈકલ્યં જનયન્તિ||૫૯||

Adhikarana 30 (60-62) · Śloka 62

અધોગમાઃ સતિર્યગ્ગા ધમનીરૂર્ધ્વદેહગાઃ | યદા પ્રકુપિતોઽત્યર્થં માતરિશ્વા પ્રપદ્યતે ||૬૦|| તદાઽન્યતરપક્ષસ્ય સન્ધિબન્ધાન્ વિમોક્ષયન્ | હન્તિ પક્ષં તમાહુર્હિ પક્ષાઘાતં ભિષગ્વરાઃ ||૬૧|| યસ્ય કૃત્સ્નં શરીરાર્ધમકર્મણ્યમચેતનમ્ | તતઃ પતત્યસૂન્ વાઽપિ ત્યજત્યનિલપીડિતઃ ||૬૨||

પક્ષાઘાતમાહ- અધોગમા ઇત્યાદિ| એકતરશરીરાર્ધધમનીરૂર્ધ્વાધસ્તિર્યગ્ગતા યદા સ માતરિશ્વા વાયુઃ, પ્રપદ્યતે આશ્રયતીત્યર્થઃ, તદાઽન્યતરપક્ષસ્યૈકતરશરીરાર્ધસ્ય, સન્ધિબન્ધાન્ વિમોક્ષયન્ વિમોચયન્, પક્ષં શરીરાર્ધં હન્તિ| યસ્ય કૃત્સ્નમિત્યાદિ| અકર્મણ્યમ્ ઈષત્કર્મક્ષમમ્, અચેતનમ્ અલ્પચેતનમ્; યદા અકર્મણ્યં ભવતિ તદા પતતિ; યદા અચેતનં ભવતિ તદા અસૂન્ પ્રાણાન્ પરિત્યજતિ||૬૦-૬૨||

Adhikarana 31 (63) · Śloka 63

શુદ્ધવાતહતં પક્ષં કૃચ્છ્રસાધ્યતમં વિદુઃ | સાધ્યમન્યેન સંસૃષ્ટમસાધ્યં ક્ષયહેતુકમ્ ||૬૩||

પક્ષાઘાતસ્ય સાધ્યાસાધ્યત્વં દર્શયન્નાહ- શુદ્ધવાતહતમિત્યાદિ| શુદ્ધઃ કફાદ્યસંસૃષ્ટઃ| અન્યેન સંસૃષ્ટમ્ ઇતરદોષસમ્બદ્ધમ્||૬૩||

Adhikarana 32 (64-66) · Śloka 66

વાયુરૂર્ધ્વં વ્રજેત્ સ્થાનાત્ કુપિતો હૃદયં શિરઃ | શઙ્ખૌ ચ પીડયત્યઙ્ગાન્યાક્ષિપેન્નમયેચ્ચ સઃ ||૬૪|| નિમીલિતાક્ષો નિશ્ચેષ્ટઃ સ્તબ્ધાક્ષો વાઽપિ કૂજતિ | નિરુચ્છ્વાસોઽથવા કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસ્યાન્નષ્ટચેતનઃ ||૬૫|| સ્વસ્થઃ સ્યાદ્ધૃદયે મુક્તે હ્યાવૃતે તુ પ્રમુહ્યતિ | કફાન્વિતેન વાતેન જ્ઞેય એષોઽપતન્ત્રકઃ ||૬૬||

અપતન્ત્રકમાહ- વાયુરૂર્ધ્વમિત્યાદિ| હૃદયં શિરઃ શઙ્ખૌ ચ પીડયતીતિ હૃદયં કમલમુકુલાકારમધોમુખં, ભ્રુવોરન્તોપરિ કર્ણલલાટયોર્મધ્યે શઙ્ખૌ, અઙ્ગાનિ હસ્તપાદાદીનિ| આક્ષિપેત્ પાતયેત્ | કૂજતિ કપોત ઇવ શબ્દં કરોતિ; અથવા કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસ્યાદિતિ કષ્ટેનોચ્છ્વાસં કુર્યાત્| કેચિદપતન્ત્રકમમું ન પઠન્તિ, અપતન્ત્રકાપતાનકયોરૈક્યાત્||૬૪-૬૬||

Adhikarana 33 (67) · Śloka 67

દિવાસ્વપ્નાસનસ્થાનવિવૃતાધ્વનિરીક્ષણૈઃ | મન્યાસ્તમ્ભં પ્રકુરુતે સ એવ શ્લેષ્મણાઽઽવૃતઃ ||૬૭||

મન્યાસ્તમ્ભમાહ- દિવાસ્વપ્નેત્યાદિ| આસનમ્ ઉપવેશનં, સ્થાનમ્ ઊર્ધ્વીભવનં| વિવૃતાધ્વનિરીક્ષણૈઃ વક્રમાર્ગાવલોકનૈઃ| સ એવ વાયુઃ| મન્યાસ્તમ્ભં કેચિદપતાનકપૂર્વરૂપં મન્યન્તે||૬૭||

Adhikarana 34 (68-72) · Śloka 72

(ગર્ભિણીસૂતિકાબાલવૃદ્ધક્ષીણેષ્વસૃક્ક્ષયે |) ઉચ્ચૈર્વ્યાહરતોઽત્યર્થં ખાદતઃ કઠિનાનિ વા | હસતો જૃમ્ભતો ભારાદ્વિષમાચ્છયનાદપિ ||૬૮|| શિરોનાસૌષ્ઠચિબુકલલાટેક્ષણસન્ધિગઃ | અર્દયિત્વાઽનિલો વક્ત્રમર્દિતં જનયત્યતઃ ||૬૯|| વક્રીભવતિ વક્ત્રાર્ધં ગ્રીવા ચાપ્યપવર્તતે | શિરશ્ચલતિ વાક્સઙ્ગો નેત્રાદીનાં ચ વૈકૃતમ્ ||૭૦|| ગ્રીવાચિબુકદન્તાનાં તસ્મિન્ પાર્શ્વે તુ વેદના | યસ્યાગ્રજો રોમહર્ષો વેપથુર્નેત્રમાવિલમ્ ||૭૧|| વાયુરૂર્ધ્વં ત્વચિ સ્વાપસ્તોદો મન્યાહનુગ્રહઃ | તમર્દિતમિતિ પ્રાહુર્વ્યાધિં વ્યાધિવિશારદાઃ ||૭૨||

અર્દિતમાહ- ગર્ભિણીત્યાદિ| સૂતિકા પ્રસૂતા સ્ત્રી| વ્યાહરતઃ શબ્દં કુર્વતઃ| ભારાદ્વિષમાચ્છયનાદપીતિ વિષમાદ્ભારાત્, વિષમાચ્છયનાચ્ચેત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘વિષમોચ્છ્વસનાત્’ ઇતિ પઠન્તિ| અર્દયિત્વા વ્યથયિત્વા| અપવર્તતે વક્રીભવતિ| વાક્સઙ્ગો વાચોઽનિર્ગમઃ| નેત્રાદીનામિત્યાદિશબ્દાદ્ ભ્રૂગણ્ડાદ્યુપસઙ્ગ્રહઃ| તસ્મિન્ પાર્શ્વે ઇતિ યસ્મિન્ પાર્શ્વેઽર્દિતં ભવતિ તસ્મિન્ પાર્શ્વે ગ્રીવાદયો વક્રીભવન્તિ| ચિબુકં મુખકુહરસ્યાધોભાગઃ| તસ્ય (પૂર્વ)રૂપમાહ- યસ્યેત્યાદિ| અગ્રજઃ પૂર્વભાવી| આવિલં સમલમ્| વાયુરૂર્ધ્વં ‘પ્રસર્પતિ’ ઇતિ શેષઃ| ત્વચિ સ્વાપઃ ત્વચઃ સ્પર્શાજ્ઞાનમ્||૬૮-૭૨||

Adhikarana 35 (73) · Śloka 73

ક્ષીણસ્યાનિમિષાક્ષસ્ય પ્રસક્તં સક્તભાષિણઃ | ન સિધ્યત્યર્દિતં બાઢં ત્રિવર્ષં વેપનસ્ય ચ ||૭૩||

તસ્યાસાધ્યત્વમાહ- ક્ષીણસ્યેત્યાદિ| અનિમિષાક્ષસ્ય સ્તબ્ધાક્ષસ્ય| પ્રસક્તં સતતં, સક્તભાષિણઃ પીડિતાવ્યક્તપદભાષિણઃ; અન્યે તુ ‘પ્રસક્તાવ્યક્તભાષિણઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, પ્રસક્તં પ્રકર્ષેણ લગ્નમિતિ તત્રાર્થઃ| બાઢમતિશયેન ન સિધ્યતીતિ સમ્બન્ધઃ| ત્રિવર્ષમિતિ સંવત્સરત્રયાતીતમ્; અન્યે તુ નાસાક્ષિમુખસ્રાવિણં ત્રિવર્ષમાહુઃ| વેપનસ્ય કમ્પનશીલસ્ય| “ગર્ભિણીસૂતિકાબાલવૃદ્ધક્ષીણેષ્વસૃક્ક્ષયે” ઇત્યમું પાઠં જેજ્ઝટાદય આચાર્યા ન પઠન્તિ| ‘ઉચ્ચૈર્વ્યાહરતોઽત્યર્થં’ ઇત્યાદૌ કૃત્વા પઠન્તિ, બહુવૈદ્યપઠિતત્વાદસ્માભિઃ પઠિતઃ||૭૩||

Adhikarana 36 (74) · Śloka 74

પાર્ષ્ણિપ્રત્યઙ્ગુલીનાં તુ કણ્ડરા યાઽનિલાર્દિતા | સક્થ્નઃ ક્ષેપં નિગૃહ્ણીયાદ્ગૃધ્રસીતિ હિ સા સ્મૃતા ||૭૪||

ગૃધ્રસીમાહ- પાર્ષ્ણીત્યાદિ| યા કણ્ડરા સક્થ્નઃ ક્ષેપં નિગૃહ્ણીયાત્ સા ગૃધ્રસીતિ સ્મૃતેતિ સમ્બન્ધઃ| પાર્ષ્ણિર્ગુલ્ફસ્ય પાશ્ચાત્યાધોભાગઃ, પ્રત્યઙ્ગુલ્યોઽઙ્ગુલ્ય એવ; એતેનોપર્યધોભાગગતં કણ્ડરાદ્વયં ગૃહ્યતે| કણ્ડરા મહાસ્નાયુઃ| ગુલ્ફાદિવિટપાન્તં સક્થિ, તસ્ય ક્ષેપઃ પ્રસારણં, તં નિગૃહ્ણીયાદવરુન્ધ્યાદિત્યર્થઃ| ગૃધ્રસી ‘રઙ્ઘિણી’ ઇતિ લોકે| સા ચ વાતાદ્ વાતકફાચ્ચ| ખઞ્જનવાતે ન સાતિશયા વ્યથા યથા ગૃધ્રસ્યામ્| કેચિત્ ‘પાર્ષ્ણિં પ્રત્યઙ્ગુલીનામ્’ ઇતિ દ્વિતીયાન્તં પઠન્તિ; તત્રાપિ પાર્ષ્ણિં લક્ષીકૃત્ય યા કણ્ડરા, અઙ્ગુલીનાં ચ યા કણ્ડરેતિ કણ્ડરાદ્વયમ્||૭૪||

Adhikarana 37 (75) · Śloka 75

તલપ્રત્યઙ્ગુલીનાં તુ કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતઃ | બાહ્વોઃ કર્મક્ષયકરી વિશ્વાચીતિ હિ સા સ્મૃતા ||૭૫||

ગૃધ્રસીસદૃશીમેકબાહુગતાં વિશ્વાચીમાહ- તલેત્યાદિ| તલશબ્દોઽયમુપરિ વર્તતે, તેન કરસ્યાભ્યન્તરકણ્ડરા ગૃહીતા, બાહુપૃષ્ઠત ઇત્યનેન બાહ્યકણ્ડરા ગૃહીતા| બાહ્વોરિતિ દ્વિવચનં સામાન્યાપેક્ષયા , કદાચિત્ કસ્મિંશ્ચિદ્બાહૌ ભવતિ| ‘અનિલાર્દિતા’ ઇત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| ચકારોઽત્ર ગૃધ્રસીવિશ્વાચ્યોર્નામાન્તરમનુક્તં ખલ્લ્યભિધાનં સમુચ્ચિનોતિ| અન્યે ત્વત્રાપિ ‘તલં પ્રત્યઙ્ગુલીનામ્’ ઇતિ પૂર્વવદ્દ્વિતીયાન્તં પઠન્તિ, તેન તલં લક્ષીકૃત્ય યા કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતશ્ચ યા કણ્ડરેતિ કણ્ડરાદ્વયં ગૃહ્યતે||૭૫||

Adhikarana 38 (76) · Śloka 76

વાતશોણિતજઃ શોફો જાનુમધ્યે મહારુજઃ | શિરઃ ક્રોષ્ટુકપૂર્વં તુ સ્થૂલઃ ક્રોષ્ટુકમૂર્ધવત્ ||૭૬||

ક્રોષ્ટુકશિર આહ- વાતેત્યાદિ| યો જાનુમધ્યે વાતશોણિતજો મહારુજઃ ક્રોષ્ટુકમૂર્ધવત્ સ્થૂલઃ શોફો ભવતિ સ ક્રોષ્ટુકશિર ઇતિ જ્ઞેયઃ| વાતશોણિતજ ઇતિ વાતશોણિતાભ્યાં જાતો વાતશોણિતજઃ, ન પુનર્વાતરક્તેન વ્યાધિના જનિતઃ; અન્યે તુ વાતેન શોણિતેન ચ જાત ઇતિ નેચ્છન્તિ, કિં તર્હિ વાતરક્તજ ઇતિ રોગકારણમેવ રોગમિચ્છન્તિ| શિરઃ ક્રોષ્ટુકપૂર્વમિતિ ક્રોષ્ટુકશબ્દપૂર્વં શિરઃ, તસ્ય રોગસ્ય ‘ક્રોષ્ટુકશિર’ ઇતિ નામેત્યર્થઃ| ક્રોષ્ટુકમૂર્ધવત્ શૃગાલમસ્તકવત્||૭૬||

Adhikarana 39 (77) · Śloka 77

વાયુઃ કટ્યાં સ્થિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામાક્ષિપેદ્યદા | ખઞ્જસ્તદા ભવેજ્જન્તુઃ, પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોર્વધાત્ ||૭૭||

ખઞ્જપઙ્ગુલવાતાવાહ- વાયુરિત્યાદિ| આક્ષિપેદિતિ ઈષત્ ક્ષિપેત્, ખઞ્જે વિકલગતેર્દર્શનાત્| સક્થ્નોર્દ્વયોર્વધાદિતિ સર્વથા ગતિવિઘાતાત્ પઙ્ગુરિત્યર્થઃ| દ્વયોરિતિ પુનરુક્તિપ્રસઙ્ગાદ્યુગપત્ સક્થિદ્વયવધાદિત્યર્થઃ||૭૭||

Adhikarana 40 (78) · Śloka 78

પ્રક્રામન્ વેપતે યસ્તુ ખઞ્જન્નિવ ચ ગચ્છતિ | કલાયખઞ્જં તં વિદ્યાન્મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમ્ ||૭૮||

કલાયખઞ્જમાહ- પ્રક્રામન્નિત્યાદિ| પ્રક્રામન્ પાદવિક્રમં કુર્વન્, ગમનારમ્ભ એવ વેપતે કલાયખઞ્જ ઇત્યયં ખઞ્જાદ્વિશેષઃ| મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમિતિ શિથિલસન્ધિબન્ધનમિત્યર્થઃ||૭૮||

Adhikarana 41 (79) · Śloka 79

ન્યસ્તે તુ વિષમં(મે) પાદે રુજઃ કુર્યાત્ સમીરણઃ | વાતકણ્ટક ઇત્યેષ વિજ્ઞેયઃ ખડુ(લ)કાશ્રિતઃ ||૭૯||

વાતકણ્ટકમાહ- ન્યસ્ત ઇત્યાદિ| ન્યસ્તે તુ વિષમં પાદ ઇતિ વિષમસ્થાને નિક્ષિપ્તે પાદે ઇત્યર્થઃ| ખુડુ(લ)કાશ્રિત ઇતિ પાદજઙ્ઘાસન્ધિસંશ્રય ઇત્યર્થઃ, ‘પાર્ષ્ણ્યાશ્રયઃ’ ઇત્યન્યે||૭૯||

Adhikarana 42 (80) · Śloka 80

પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃક્સહિતોઽનિલઃ | વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમણાત્ પાદદાહં તમાદિશેત્ ||૮૦||

પાદદાહમાહ- પાદયોરિત્યાદિ| વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમણાદિતિ વિશેષેણ ગચ્છતઃ, તિષ્ઠતસ્તુ સામાન્યેન||૮૦||

Adhikarana 43 (81) · Śloka 81

હૃષ્યતશ્ચરણૌ યસ્ય ભવતશ્ચ પ્રસુપ્તવત્ | પાદહર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફવાતપ્રકોપજઃ ||૮૧||

પાદહર્ષમાહ- હૃષ્યત ઇત્યાદિ| હૃષત ઇતિ હર્ષો રોમાઞ્ચપ્રાયો વેદનાવિશેષોઽન્તઃશીતકરઃ| ભવતશ્ચ પ્રસુપ્તવદિતિ સ્પર્શાજ્ઞાનાત્ સુપ્તાવિવ ભવત ઇત્યર્થઃ||૮૧||

Adhikarana 44 (82) · Śloka 82

અંસદેશસ્થિતો વાયુઃ શોષયિત્વાંઽસબન્ધનમ્ | સિરાશ્ચાકુઞ્ચ્ય તત્રસ્થો જનયત્યવબાહુકમ્ ||૮૨||

અંસશોષાવબાહુકાવાહ- અંસદેશેત્યાદિ| અંસસમીપોપલક્ષિતો દેશોંઽસદેશઃ; અંસો બાહુશિરઃ| અંસબન્ધનં શ્લેષ્માણમિત્યર્થઃ| અંસબન્ધનં શોષયિત્વા ‘અંસશોષં રોગં કરોતિ’ ઇતિ વાક્યશેષો જ્ઞેયઃ| તત્રસ્થઃ અંસદેશસ્થિત ઇત્યર્થઃ||૮૨||

Adhikarana 45 (83) · Śloka 83

યદા શબ્દવહં સ્રોતો વાયુરાવૃત્ય તિષ્ઠતિ | શુદ્ધઃ શ્લેષ્માન્વિતો વાઽપિ બાધિર્યં તેન જાયતે ||૮૩||

બાધિર્યમાહ- યદેત્યાદિ| શુદ્ધઃ કેવલઃ| અપિશબ્દાદ્રક્તપિત્તાવરણયોરુપસઙ્ગ્રહઃ| યદ્યપ્યયં વ્યાધિઃ શાલાક્યેઽપિ પઠ્યતે, તથાઽપ્યત્રાપિ પઠનીયઃ, વૃદ્ધસમ્મતત્વાત્||૮૩||

Adhikarana 46 (84) · Śloka 84

હનુશઙ્ખશિરોગ્રીવં યસ્ય ભિન્દન્નિવાનિલઃ | કર્ણયોઃ કુરુતે શૂલં કર્ણશૂલં તદુચ્યતે ||૮૪||

કર્ણશૂલમાહ- હનુશઙ્ખેત્યાદિ||૮૪||

Adhikarana 47 (85) · Śloka 85

આવૃત્ય સકફો વાયુર્ધમનીઃ શબ્દવાહિનીઃ | નરાન્ કરોત્યક્રિયકાન્મૂકમિન્મિણગદ્ગદાન્ ||૮૫||

જિહ્વાગતવાતરોગં દર્શયન્નાહ- આવૃત્યેત્યાદિ| આવૃત્ય અવરુન્ધ્યેત્યર્થઃ| મૂકો વચનરહિતઃ, મિન્મિણઃ સાનુનાસિકવાક્, ગદ્ગદોઽવ્યક્તવાક્||૮૫||

Adhikarana 48 (86-87) · Śloka 87

અધો યા વેદના યાતિ વર્ચોમૂત્રાશયોત્થિતા | ભિન્દતીવ ગુદોપસ્થં સા તૂનીત્યભિધીયતે ||૮૬|| ગુદોપસ્થોત્થિતા સૈવ પ્રતિલોમવિસર્પિણી | વેગૈઃ પક્વાશયં યાતિ પ્રતિતૂનીતિ સા સ્મૃતા ||૮૭||

તૂનીવાતમાહ- અધો યેત્યાદિ| ભિન્દતીવ ગુદોપસ્થમિતિ ભેદં કુર્વતીવ ગુદોપસ્થસ્યેત્યર્થઃ| પ્રતિલોમવિસર્પિણી અધ-ઉત્થિતોર્ધ્વગામિની| વેગૈરિતિ વેદનાવેગૈર્મુહુર્મુહુઃ સ્વભાવોપશમોપલક્ષિતૈઃ, ‘પ્રતિલોમં પ્રધાવિતા ’ ઇતિ કેચિત્||૮૬-૮૭||

Adhikarana 49 (88) · Śloka 88

સાટોપમત્યુગ્રરુજમાધ્માતમુદરં ભૃશમ્ | આધ્માનમિતિ જાનીયાદ્ઘોરં વાતનિરોધજમ્ ||૮૮||

આધ્માનમાહ- સાટોપમિત્યાદિ| આટોપં સઞ્ચલનં, તેન સહ વર્તત ઇતિ સાટોપમ્| ઉદરમત્ર પક્વાશયઃ| ઘોરં કષ્ટકારિ||૮૮||

Adhikarana 50 (89) · Śloka 89

વિમુક્તપાર્શ્વહૃદયં તદેવામાશયોત્થિતમ્ | પ્રત્યાધ્માનં વિજાનીયાત્ કફવ્યાકુલિતાનિલમ્ ||૮૯||

પ્રત્યાધ્માનમાહ- વિમુક્તેત્યાદિ| તદેવ આધ્માનમેવ| આમાશયોત્થિતં નાભિસ્તનાન્તરોત્થિતમ્| અત એવ હૃદયપાર્શ્વયોરપ્યધિષ્ઠાનમસ્ય પ્રાપ્તં નિરસન્નાહ- વિમુક્તપાર્શ્વહૃદયમિતિ| વ્યાકુલિત આવૃતઃ||૮૯||

Adhikarana 51 (90-91) · Śloka 91

અષ્ઠીલાવદ્ઘનં ગ્રન્થિમૂર્ધ્વમાયતમુન્નતમ્ | વાતાષ્ઠીલાં વિજાનીયાદ્બહિર્માર્ગાવરોધિનીમ્ ||૯૦|| એનામેવ રુજાયુક્તાં વાતવિણ્મૂત્રરોધિનીમ્ | પ્રત્યષ્ઠીલામિતિ વદેજ્જઠરે તિર્યગુત્થિતામ્ ||૯૧||

વાતાષ્ઠીલામાહ- અષ્ઠીલાવદિત્યાદિ| “અષ્ઠીલા ઉત્તરાપથે દીર્ઘવર્તુલપાષાણવિશેષઃ” ઇત્યેકે, “ચર્મકારાણાં વર્તુલદીર્ઘા લૌહી ભાણ્ડિઃ” ઇત્યપરે| ઘનઃ સંહતાવયવઃ| આયતો દીર્ઘઃ| બહિર્માર્ગાણિ વાતવિણ્મૂત્રાણિ| અન્યેઽત્ર ‘નાભેરધસ્તાત્ સઞ્જાતં ચલં વા યદિ વાઽચલમ્’ ઇતિ પઠન્તિ| પ્રત્યષ્ઠીલામાહ- એનામેવેત્યાદિ| એનામેવ અષ્ઠીલામ્| તિર્યગુત્થિતત્વેનાષ્ઠીલાયાઃ સકાશાત્ પ્રત્યષ્ઠીલાયા ભેદઃ| અસ્યાગ્રે કેચિદૂરુસ્તમ્ભં પઠન્તિ, તન્ન, ચિકિત્સાયાં પઠિષ્યમાણત્વાન્નિબન્ધકારાણામસમ્મતત્વાચ્ચ||૯૦-૯૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને વાતવ્યાધિનિદાનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ||૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||