Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो वातव्याधिनिदानं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਜ੍ਞਾਨਬੀਜਭੂਤੇਨ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧਸ੍ਯ ਵਿਵਰਣੇ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਾਨਿ, ਤੇਸੁ ਚ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤੇਸੁ ਸ੍ਵਾਧਿਕਾਰਿਣਾਂ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਤਯਾ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯਾਰਮ੍ਭਃ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਂ ਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੇਰਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦੇਰ੍ਨਿਦਾਨਂ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਅਥਾਤੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਥਮਮੇਵ ਸੂਤ੍ਰਮਸ੍ਤਿ ਤਥਾਪਿ ‘ਪ੍ਰਾਬ੍ਰਵੀਦ੍ਭਿਸਜਾਂਵਰਃ’ ਇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍, ਅਨੁਪਾਸਿਤਾਪ੍ਰਾਰ੍ਥਿਤਗੁਰੋਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇਨਧਿਕਾਰਾਤ੍||੧-੨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਂ ਧਰ੍ਮਭਤਾਂ ਵਰਿਸ੍ਠਮਮਤੋਦ੍ਭਵਮ੍ |
ਚਰਣਾਵੁਪਸਙ੍ਗਹ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ ਪਰਿਪਚ੍ਛਤਿ ||੩||
ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਚ ਕੋਪਨੈਃ |
ਸ੍ਥਾਨਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਵਦ ਮੇ ਵਦਤਾਂ ਵਰ ||੪||
View original
धन्वन्तरिं धर्मभृतां वरिष्ठममृतोद्भवम् |
चरणावुपसङ्गृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति ||३||
वायोः प्रकृतिभूतस्य व्यापन्नस्य च कोपनैः |
स्थानं कर्म च रोगांश्च वद मे वदतां वर ||४||
ਕਃ ਪੁਨਰੇਵਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਵਾਨਿਤਿ ਤਮੇਵ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਰ੍ਮਭਤਾਂ ਧਾਰ੍ਮਿਕਾਣਾਂ, ਵਰਿਸ੍ਠਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮ੍| ਅਮਤੇਨ ਸਹ ਉਦ੍ਭਵ ਉਤ੍ਪਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤਮ੍| ਚਰਣਾਵੁਪਸਙ੍ਗਹ੍ਯੇਤਿ ਪਾਦਪਤਨਂ ਕਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਂ ਪਰਿਪਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਾਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਾਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ, ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਕਤਸ੍ਯ| ਕੋਪਨੈਃ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕਰ੍ਮਭਿਰ੍ਵਾਯੁਸਮਾਨੈਃ| ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ਼੍ਰੋਣਿਗੁਦਾਦਿ, ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ; ਵਿਕਤਸ੍ਯ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਮ੍| ਕਰ੍ਮ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਚ; ਸਾਮਾਨ੍ਯਮ੍ ‘ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੋਪਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ‘ਸ ਪ੍ਰਾਣੋ ਨਾਮ ਦੇਹਧਕ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚੇਤਿ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਕਾਨ੍| ਯਦਾਹ- “ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕੁਰੁਤੇ ਦੁਸ੍ਟੋ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਕਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍” ਇਤਿ| ਚਕਾਰਾਨ੍ਨਾਮ ਚ| ਵਦਤਾਂ ਵਰ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠ! ‘ਕੋਪਨੈਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਭੂਪਤੇ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ‘ਵਦ ਮੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚ ‘ਵਦਸ੍ਵ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਭੂਪਤੇ ਇਤਿ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਸਮ੍ਬੋਧਨਂ; ਵਦਸ੍ਵ ਵਦੇਤਿ ਚੈਕ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਮੇ ਮਮ| ਕਰ੍ਮਗ੍ਰਹਣਂ ਕੇਚਿਨ੍ਨਾਧੀਯਤੇ; ਤਨ੍ਮਤੇ, ‘ਸ੍ਥਾਨਂ ਰੋਗਵਿਭਾਗਂ ਚ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ||੩-੪||
Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 9
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਬ੍ਰਵੀਦ੍ਭਿਸਜਾਂ ਵਰਃ |
ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਰੇਸ ਭਗਵਾਨ੍ ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਭਿਸ਼ਬ੍ਦਿਤਃ ||੫||
ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਭਾਵਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ |
ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕਨਮਸ੍ਕਤਃ ||੬||
ਸ੍ਥਿਤ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਿਨਾਸ਼ੇਸੁ ਭੂਤਾਨਾਮੇਸ ਕਾਰਣਮ੍ |
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਕਰ੍ਮਾ ਚ ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤੋ ਲਘੁਃ ਖਰਃ ||੭||
ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣਸ਼੍ਚੈਵ ਰਜੋਬਹੁਲ ਏਵ ਚ |
ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਵੀਰ੍ਯੋ ਦੋਸਾਣਾਂ ਨੇਤਾ ਰੋਗਸਮੂਹਰਾਟ੍ ||੮||
ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਾਰੀ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਗੁਦਾਲਯਃ |੯|
View original
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजां वरः |
स्वयम्भूरेष भगवान् वायुरित्यभिशब्दितः ||५||
स्वातन्त्र्यान्नित्यभावाच्च सर्वगत्वात्तथैव च |
सर्वेषामेव सर्वात्मा सर्वलोकनमस्कृतः ||६||
स्थित्युत्पत्तिविनाशेषु भूतानामेष कारणम् |
अव्यक्तो व्यक्तकर्मा च रूक्षः शीतो लघुः खरः ||७||
तिर्यग्गो द्विगुणश्चैव रजोबहुल एव च |
अचिन्त्यवीर्यो दोषाणां नेता रोगसमूहराट् ||८||
आशुकारी मुहुश्चारी पक्वाधानगुदालयः |९|
ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ| ਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਭਿਸਜਾਂ ਵਰੋ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ| ‘ਭਿਸਜਾਂ ਗੁਰੁਃ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ ਜਗਾਦ| ਏਸ ਵਾਯੁਰਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਭਗਵਾਨ੍ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਗੁਣਯੁਕ੍ਤਃ, ਅਣਿਮਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਭਿਸ਼ਬ੍ਦਿਤਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ| ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਤ੍ਰਿਤਯਮਾਹ- ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਵਿਸਯੇ ਨਾਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰੇਰ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਤ੍ਯਭਾਵਾਤ੍ ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਹਿ ਕਾਰਣਰਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਂ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਾਚ੍ਚੇਤਿ ਯੋ ਹਿ ਸਰ੍ਵਗਤਃ ਸ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਃ, ਆਕਾਸ਼ਵਤ੍| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਮਪਿ ਪਰਮਾਣੋਰਿਵ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੂਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਃ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਕਥਂ ਪੁਨਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਗਤ੍ਵਂ ਯਾਵਤਾ ਪਾਰ੍ਥਿਵਦ੍ਰਵ੍ਯਮੂਰ੍ਤ੍ਤਿਸੁ ਵਾਯੁਰ੍ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਨਾਂ, ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਕਾਰਣਕਾਰ੍ਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਃ, ‘ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯੋਜਨਹੇਤੁਃ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਸਰ੍ਵਲੋਕਨਮਸ੍ਕਤ ਇਤਿ ਕੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਥਿਤ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਿਨਾਸ਼ੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਤਿਃ ਜੀਵਨਮ੍| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤੋਦਸ਼੍ਯਮੂਰ੍ਤਿਃ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਕਰ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕਟਕ੍ਰਿਯਃ| ਸ਼ੀਤ ਇਤਿ ਅਸਂਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਗੁਣੋਯਂ ਸਂਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੂਸ੍ਣੋਪਿ| ਖਰਃ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਕਰ੍ਕੋਟਕਫਲਵਤ੍| ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਃ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਮੀ| ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣਃ| ਰਜੋਬਹੁਲ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਗੁਣਤ੍ਵੇਪ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਵਿਸ਼ੇਸਾਦ੍ਰਜਃ ਪ੍ਰਬਲਤ੍ਵਮਸ੍ਯ| ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਵੀਰ੍ਯੋਚਿਨ੍ਤ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਸਾ ਚਾਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਸ਼ਰੀਰਦੋਸਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦਿਵਿਭਾਗੋਵਯਵਾਦਿਸਂਸ੍ਥਾਨਕਾ(ਕ)ਰਣਂ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸਂਵਹਨਾਦਿਸ਼੍ਚ, ਸ਼ਰੀਰਾਦ੍ਬਹਿਸ੍ਤੁ ਸਞ੍ਚਰਤੋ ਧਰਣੀਧਾਰਣਾਦਿਃ| ਦੋਸਾਣਾਂ ਨੇਤਾ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਨਾਂ ਪ੍ਰੇਰਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਾਯੋਰਪਿ ਵਾਯੁਰੇਵ ਨੇਤੇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਸਮਰ੍ਥਯਨ੍ਤਿ| ਰੋਗਸਮੂਹਰਾਡਿਤਿ ਰੋਗਸਮੂਹੇ ਰੋਗਹੇਤੁਵਨ੍ਦੇ ਪਿਤ੍ਤਕਫਰਕ੍ਤਾਦੌ ਰਾਜਤੇ ਸ਼ੋਭਤੇ ਇਤਿ ਰੋਗਸਮੂਹਰਾਟ੍; ਨ ਤੁ ਰਾਟ੍ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਰਾਜਪਰ੍ਯਾਯਃ, ‘ਸ ਰੋਗਾਨੀਕਰਾਟ੍ ਸ੍ਮਤ’ ਇਤ੍ਯਗ੍ਰੇਤਨੇਨ ਸਹ ਵਿਰੋਧਾਪਤ੍ਤੇਃ| ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਤ੍ਯਯਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤੋਪਿ ਚਰਤੀਤਿ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਾਰੀ| ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਗੁਦਾਲਯ ਇਤਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗੁਦੌ ਸ੍ਥਾਨਮਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫-੮||-
Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10
ਦੇਹੇ ਵਿਚਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ ||੯||
ਦੋਸਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਿਸਮਤਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਵਿਸਯੇਸੁ ਚ |
ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਮਾਨੁਲੋਮ੍ਯਂ ਚ ਕਰੋਤ੍ਯਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ ||੧੦||
(ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੋਪਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਦੋਸਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨ੍ਯਵੈਕਤਮ੍|
ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਮਾਨੁਲੋਮ੍ਯਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਾਯੁਰਦੂਸਿਤਃ ||੧੦||) |
View original
देहे विचरतस्तस्य लक्षणानि निबोध मे ||९||
दोषधात्वग्निसमतां सम्प्राप्तिं विषयेषु च |
क्रियाणामानुलोम्यं च करोत्यकुपितोऽनिलः ||१०||
(इन्द्रियार्थोपसम्प्राप्तिं दोषधात्वग्न्यवैकृतम्|
क्रियाणामानुलोम्यं च कुर्याद्वायुरदूषितः ||१०||) |
ਨਿਬੋਧ ਮੇ ਇਤਿ ਨਿਬੋਧ ਜਾਨੀਹਿ, ਮੇ ਮਤ੍ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍| ਧਾਤੁਸ਼ਬ੍ਦਾਨਨ੍ਤਰਮਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਤੇਨ ਮਲੋਪਧਾਤੂਨਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍; ਅਥਵਾ ਧਾਤੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਲੋਪਧਾਤਵ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਕਾਰਣਾਤ੍| ਵਿਸਯੇਸੁ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧੇਸੁ| ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਾਨਸੀਨਾਮ੍| ਆਨੁਲੋਮ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਕਤ੍ਵਮ੍| ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਇਮਂ ਸ਼੍ਲੋਕਮ੍ ‘ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੋਪਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਕਤ੍ਵਾ ਪਠਤਿ, ਸ ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ||੯-੧੦||
Adhikarana 5 (11) · Śloka 11
ਯਥਾਗ੍ਨਿਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਭਿਨ੍ਨੋ ਨਾਮਸ੍ਥਾਨਕ੍ਰਿਯਾਮਯੈਃ |
ਭਿਨ੍ਨੋਨਿਲਸ੍ਤਸ੍ਥਾ ਹ੍ਯੇਕੋ ਨਾਮਸ੍ਥਾਨਕ੍ਰਿਯਾਮਯੈਃ ||੧੧||
View original
यथाऽग्निः पञ्चधा भिन्नो नामस्थानक्रियामयैः |
भिन्नोऽनिलस्तस्था ह्येको नामस्थानक्रियामयैः ||११||
ਤਦੇਵਂ ਸਰ੍ਵਾਨਿਲਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੋਪਾਧਿਭੇਦੇਨ ਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਨਾਮਾਨ੍ਤਰਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਵਸ੍ਥਕ੍ਰਿਯਾ ਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਥਾਗ੍ਨਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਗ੍ਨਿਃ ਪਿਤ੍ਤਗ ਏਕ ਏਵ ਪਾਚਕਰਞ੍ਜਕਾਲੋਚਕਭ੍ਰਾਜਕਸਾਧਕੇਤਿ ਨਾਮ੍ਨਾ, ਸ੍ਥਾਨੇਨਾਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦਿਨਾ, ਕ੍ਰਿਯਯਾ ਅਨ੍ਨਪਾਚਨਾਦਿਕਯਾ, ਆਮਯੇਨਾਮ੍ਲਪਾਕਾਦਿਨਾ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ; ਏਵਮਨਿਲੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵ ਨਾਮਾਦਿਭਿਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪੁਨਰਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਗਾਰ੍ਹਪਤ੍ਯਾਹਵਨੀਯਦਕ੍ਸਿਣਾਗ੍ਨ੍ਯਾਵਸਥ੍ਯਸਭ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਭੇਦਾਨਾਹੁਃ, ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯਃ||੧੧||
Adhikarana 6 (12) · Śloka 12
ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨੌ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਨਸ਼੍ਚਾਪਾਨ ਏਵ ਚ |
ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾ ਮਾਰੁਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਯਾਪਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰਿਣਮ੍ ||੧੨||
View original
प्राणोदानौ समानश्च व्यानश्चापान एव च |
स्थानस्था मारुताः पञ्च यापयन्ति शरीरिणम् ||१२||
ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੋਰ੍ਨਾਮਾਨ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾਃ ਸ੍ਥਾਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਸਾਮ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਾਪਯਨ੍ਤਿ ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ||੧੨||
Adhikarana 7 (13) · Śloka 14
ਯੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਸਞ੍ਚਾਰੀ ਸ ਪ੍ਰਾਣੋ ਨਾਮ ਦੇਹਧਕ੍ |
ਸੋਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯਤ੍ਯਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਵਲਮ੍ਬਤੇ ||੧੩||
ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕੁਰੁਤੇ ਦੁਸ੍ਟੋ ਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਕਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍ |੧੪|
View original
यो वायुर्वक्त्रसञ्चारी स प्राणो नाम देहधृक् |
सोऽन्नं प्रवेशयत्यन्तः प्राणांश्चाप्यवलम्बते ||१३||
प्रायशः कुरुते दुष्टो हिक्काश्वासादिकान् गदान् |१४|
ਵਕ੍ਤ੍ਰਸਞ੍ਚਾਰਿਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਮੂਰ੍ਧੋਰਃਕਣ੍ਠਨਾਸਿਕਾ ਅਪਿ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਅਨ੍ਤਃ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯਤਿ ਦੇਹਧਾਰਣਾਯ | ਪ੍ਰਾਣਾਂਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਵਲਮ੍ਬਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਨਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨ੍, ਅਵਲਮ੍ਬਤੇ ਸ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਯੋਜਯਤਿ| ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵੇਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮਗ੍ਨੀਸੋਮਾਦੀਨਾਮਵਲਮ੍ਬਨਵਚਨੇਨਾਧਾਰਭੂਤਹਦਯਾਵਲਮ੍ਬਨਮੇਵੋਚ੍ਯਤੇ, ਏਤੇਨ ਪ੍ਰਾਣਾਧਾਰਹਦਯਧਾਰਣੇਨ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰਣਮੇਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮਵਲਮ੍ਬਨੇਨ ਮਰਣਮੂਲਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤੌ- “ਯਥਾ ਹਿ ਸੈਨ੍ਧਵੋਸ਼੍ਵਃ ਸ਼ਙ੍ਕੁਮੁਤ੍ਪਾਟ੍ਯ ਧਾਵਤਿ, ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪ੍ਰਾਣੋ ਰੁਦ੍ਧਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਵਾਯੂਨੁਤ੍ਪਾਟ੍ਯ ਪ੍ਰਯਾਣਕਾਲੇ ਧਾਵਤਿ”- ਇਤਿ| ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਿਕਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ੍ਵਰਭੇਦਕਾਸਾਦਯਃ||੧੩||-
Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15
ਉਦਾਨੋ ਨਾਮ ਯਸ੍ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਪੈਤਿ ਪਵਨੋਤ੍ਤਮਃ ||੧੪||
ਤੇਨ ਭਾਸਿਤਗੀਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੋਭਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ |
ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਤਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੧੫||
View original
उदानो नाम यस्तूर्ध्वमुपैति पवनोत्तमः ||१४||
तेन भाषितगीतादिविशेषोऽभिप्रवर्तते |
ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् करोति च विशेषतः ||१५||
ਉਦਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਸ੍ਯ ਨਾਮਾਦਿ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਚ ਰੋਗਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਉਦਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪੈਤਿ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਸ੍ਥਾਨਂ ਪੁਨਰਨੁਕ੍ਤਮਪ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਭ੍ਯੁਰਃਕਣ੍ਠਾਦਿ | ਭਾਸਿਤਗੀਤਾਦਿਰਿਤਿ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਦਿ| ‘ਵਿਸ਼ੇਸੋਭਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਵਿਸਯੋਭਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਤਾਨਿਤਿ ਨਯਨਵਦਨਘ੍ਰਾਣਸ਼੍ਰਵਣਸ਼ਿਰਃਸਂਸ਼੍ਰਯਾਨ੍| ਚਕਾਰਾਦਨ੍ਯਾਨਪਿ ਕਾਸਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ||੧੪-੧੫||
Adhikarana 9 (16) · Śloka 17
ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਚਰਃ ਸਮਾਨੋ ਵਹ੍ਨਿਸਙ੍ਗਤਃ |
ਸੋਨ੍ਨਂ ਪਚਤਿ ਤਜ੍ਜਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਵਿਵਿਨਕ੍ਤਿ ਹਿ ||੧੬||
ਗੁਲ੍ਮਾਗ੍ਨਿਸਾਦਾਤੀਸਾਰਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਗਦਾਨ੍ |੧੭|
View original
आमपक्वाशयचरः समानो वह्निसङ्गतः |
सोऽन्नं पचति तज्जांश्च विशेषान्विविनक्ति हि ||१६||
गुल्माग्निसादातीसारप्रभृतीन् कुरुते गदान् |१७|
ਪਾਕਃ ਪਕ੍ਵਂ, ਨਪੁਂਸਕੇ ਭਾਵੇ ਕ੍ਤਃ; ਆਮਸ੍ਯ ਪਕ੍ਵਮਾਮਪਕ੍ਵਂ, ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਯਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਹਾਰਾਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਤ੍ਰ ਚਰਤੀਤਿ ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਚਰਃ| ‘ਵਹ੍ਨਿਸਙ੍ਗਤ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਅਗ੍ਨਿਸਹਾਯਵਾਨ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਸੋਨ੍ਨਂ ਪਚਤੀਤਿ ਅਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਦ੍ਭਕ੍ਤਕਾਰ ਇਵ| ਤਜ੍ਜਾਨ੍ ਅਨ੍ਨਪਾਕਜਾਨ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਰਸਦੋਸਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਿ| ਵਿਵਿਨਕ੍ਤਿ ਪਥਕ੍ ਕਰੋਤਿ||੧੬||-
Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18
ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਚਰੋ ਵ੍ਯਾਨੋ ਰਸਸਂਵਹਨੋਦ੍ਯਤਃ ||੧੭||
ਸ੍ਵੇਦਾਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵਣਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪਞ੍ਚਧਾ ਚੇਸ੍ਟਯਤ੍ਯਪਿ |
ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਕੁਰੁਤੇ ਰੋਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਦੇਹਗਾਨ੍ ||੧੮||
View original
कृत्स्नदेहचरो व्यानो रससंवहनोद्यतः ||१७||
स्वेदासृक्स्रावणश्चापि पञ्चधा चेष्टयत्यपि |
क्रुद्धश्च कुरुते रोगान् प्रायशः सर्वदेहगान् ||१८||
ਰਸਸਂਵਹਨੋਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਰਸਾਦਿਸਂਵਹਨੋਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸਂਵਹਨਂ ਪ੍ਰੇਰਣਮ੍| ਪਞ੍ਚਧਾ ਚੇਸ੍ਟਯਤ੍ਯਪੀਤਿ ਪ੍ਰਸਾਰਣਾਕੁਞ੍ਚਨਵਿਨਮਨੋਨ੍ਨਮਨਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਮਨਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਚੇਸ੍ਟਾਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਗਤਿਪ੍ਰਸਾਰਣੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਣਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸੈਃ ਪਞ੍ਚਭਿਃ ਪ੍ਰਕਾਰੈਃ ਪਞ੍ਚਧਾ’ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਸਰ੍ਵਦੇਹਗਾਨ੍ ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਭਤੀਨ੍||੧੭-੧੮||
Adhikarana 11 (19) · Śloka 20
ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਾਲਯੋਪਾਨਃ ਕਾਲੇ ਕਰ੍ਸਤਿ ਚਾਪ੍ਯਧਃ |
ਸਮੀਰਣਃ ਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਰ੍ਭਾਰ੍ਤਵਾਨਿ ਚ ||੧੯||
ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਕੁਰੁਤੇ ਰੋਗਾਨ੍ ਘੋਰਾਨ੍ ਬਸ੍ਤਿਗੁਦਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ |੨੦|
View original
पक्वाधानालयोऽपानः काले कर्षति चाप्यधः |
समीरणः शकृन्मूत्रं शुक्रगर्भार्तवानि च ||१९||
क्रुद्धश्च कुरुते रोगान् घोरान् बस्तिगुदाश्रयान् |२०|
ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਾਲਯਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਦੀਨ੍, ਗੁਦਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ ਭਗਨ੍ਦਰਾਦੀਨ੍||੧੯||-
Adhikarana 12 (20) · Śloka 20
ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸਪ੍ਰਮੇਹਾਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਨਾਪਾਨਪ੍ਰਕੋਪਜਾਃ ||੨੦||
View original
शुक्रदोषप्रमेहास्तु व्यानापानप्रकोपजाः ||२०||
ਇਦਾਨੀਮੁਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਵਿਕਤਵਾਤਦ੍ਵਯਾਦਿਕਰ੍ਮ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਮੇਹਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਦੇਹਗਤਰਸਾਦਿਦੂਸ੍ਯਪ੍ਰਭਵਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਨਕਤਤ੍ਵਂ, ਮੇਢ੍ਰਦ੍ਵਾਰਸਂਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਦਪਾਨਕਤਤ੍ਵਂ ਚ||੨੦||
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
ਯੁਗਪਤ੍ ਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਦੇਹਂ ਭਿਨ੍ਦ੍ਯੁਰਸਂਸ਼ਯਮ੍ |੨੧|
View original
युगपत् कुपिताश्चापि देहं भिन्द्युरसंशयम् |२१|
ਤੇਸਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਯੁਗਪਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪੇ ਨਿਯਮੇਨ ਦੇਹਨਾਸ਼ਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਯੁਗਪਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੁਗਪਤ੍ ਏਕਕਾਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭਿਨ੍ਦ੍ਯੁਰਿਤਿ ਭੇਦੋਤ੍ਰ ਦੇਹਵਿਨਾਸ਼ੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ|੨੧|-
Adhikarana 14 (21-24) · Śloka 24
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਨਾਨਾਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ||੨੧||
ਬਹੁਸ਼ਃ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਹਿ ਯਾਨ੍ |
ਵਾਯੁਰਾਮਾਸ਼ਯੇ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਗਦਾਨ੍ ||੨੨||
ਮੋਹਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਂ ਪਿਪਾਸਾਂ ਚ ਹਦ੍ਗ੍ਰਹਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਵੇਦਨਾਮ੍ |
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੋਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਂ ਸ਼ੂਲਂ ਨਾਭੌ ਕਰੋਤਿ ਚ ||੨੩||
ਕਚ੍ਛ੍ਰਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤ੍ਵਮਾਨਾਹਂ ਤ੍ਰਿਕਵੇਦਨਾਮ੍ |
ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਧਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸਮੀਰਣਃ ||੨੪||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नानास्थानान्तराश्रितः ||२१||
बहुशः कुपितो वायुर्विकारान् कुरुते हि यान् |
वायुरामाशये क्रुद्धश्छर्द्यादीन् कुरुते गदान् ||२२||
मोहं मूर्च्छां पिपासां च हृद्ग्रहं पार्श्ववेदनाम् |
पक्वाशयस्थोऽन्त्रकूजं शूलं नाभौ करोति च ||२३||
कृच्छ्रमूत्रपुरीषत्वमानाहं त्रिकवेदनाम् |
श्रोत्रादिष्विन्द्रियवधं कुर्यात् क्रुद्धः समीरणः ||२४||
ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਨਾਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਕੁਪਿਤਃ ਸਨ੍ ਵਾਯੁਰ੍ਬਹੁਸ਼ੋ ਯਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦੀਨਿਤਿ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਰੁਜਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰਹਤ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਤੋਦਾਦਿਕਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ, ਅਥਵਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਕਾਃ| ਮੋਹੋ ਨੈਵਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਃ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚੇਤਨਾਚ੍ਯੁਤਿਃ| ਪਕ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਂ ਅਨ੍ਤ੍ਰੇਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਮ੍| ਚਕਾਰਾਦ੍ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਂ ਜਙ੍ਘੋਰੁਤ੍ਰਿਕਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ੂਲਂ ਚ ਕੁਰੁਤੇ| ‘ਸ਼ੂਲਂ ਨਾਭੌ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸ਼ੂਲਾਨਾਹੌ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯ ਆਨਹ੍ਯਤੇ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਵਿਬਧ੍ਯਤ ਇਵੇਤਿ ਵੇਦਨਾਪ੍ਰਕਾਰ ਏਕ ਆਨਾਹਃ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਤੁ ਵਿਸੂਚਿਕਾਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣ ਏਵ| ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸੁ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸਨ੍ ਸਮੀਰਣ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਧਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸੁ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਘ੍ਰਾਣਦਰ੍ਸ਼ਨਰਸਨਤ੍ਵਕ੍ਸੁ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਧਮਿਤ੍ਯਨੇਨਾਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਘ੍ਰਾਣਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰਸਨਾਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨਿ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਾਨਿ||੨੧-੨੪||
Adhikarana 15 (25-29) · Śloka 29
ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਸ੍ਫੁਰਣਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਸੁਪ੍ਤਿਂ ਚੁਮੁਚੁਮਾਯਨਮ੍ |
ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥੋ ਨਿਸ੍ਤੋਦਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਵਗ੍ਭੇਦਂ ਪਰਿਪੋਟਨਮ੍ ||੨੫||
ਵ੍ਰਣਾਂਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਗੋ, ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ ਸਸ਼ੂਲਾਨ੍ ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ |
ਤਥਾ ਮੇਦਃਸ਼੍ਰਿਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ਮਨ੍ਦਰੁਜੋਵ੍ਰਣਾਨ੍ ||੨੬||
ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਰਾਗਤਃ ਸ਼ੂਲਂ ਸਿਰਾਕੁਞ੍ਚਨਪੂਰਣਮ੍ |
ਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਕਮ੍ਪੌ ਸ਼ੂਲਮਾਕ੍ਸੇਪਣਂ ਤਥਾ ||੨੭||
ਹਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਧਿਗਤਃ ਸਨ੍ਧੀਨ੍ ਸ਼ੂਲਸ਼ੋਫੌ ਕਰੋਤਿ ਚ |
ਅਸ੍ਥਿਸ਼ੋਸਂ ਪ੍ਰਭੇਦਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛੂਲਂ ਚ ਤਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ ||੨੮||
ਤਥਾ ਮਜ੍ਜਗਤੇ ਰੁਕ੍ ਚ ਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ |
ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਵਿਕਤਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗੇਨਿਲੇ ||੨੯||
View original
वैवर्ण्यं स्फुरणं रौक्ष्यं सुप्तिं चुमुचुमायनम् |
त्वक्स्थो निस्तोदनं कुर्यात् त्वग्भेदं परिपोटनम् ||२५||
व्रणांश्च रक्तगो, ग्रन्थीन् सशूलान् मांससंश्रितः |
तथा मेदःश्रितः कुर्याद्ग्रन्थीन्मन्दरुजोऽव्रणान् ||२६||
कुर्यात् सिरागतः शूलं सिराकुञ्चनपूरणम् |
स्नायुप्राप्तः स्तम्भकम्पौ शूलमाक्षेपणं तथा ||२७||
हन्ति सन्धिगतः सन्धीन् शूलशोफौ करोति च |
अस्थिशोषं प्रभेदं च कुर्याच्छूलं च तच्छ्रितः ||२८||
तथा मज्जगते रुक् च न कदाचित् प्रशाम्यति |
अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा विकृता शुक्रगेऽनिले ||२९||
ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥੋ ਰਸਸ੍ਥਃ ਸਮੀਰਣੋ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਾਦਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸੁਪ੍ਤਿਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਚੁਮੁਚੁਮਾਯਨਂ ਸਰ੍ਸਪਕਲ੍ਕਾਵਲਿਪ੍ਤਾਨਾਮਿਵਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਵੇਦਨਾਮ੍| ਤ੍ਵਗ੍ਭੇਦਂ ਤ੍ਵਚੋ ਭੇਦਮੇਵ| ਪਰਿਪੋਟਨਂ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪੁਟਨਂ ਤ੍ਵਚ ਏਵ| ਵ੍ਰਣਾਂਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਗਃ ‘ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਮੁਂ ਪਾਠਂ ਕੇਚਿਨ੍ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮ੍ਮਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਨ੍ ਸਸ਼ੂਲਾਨ੍ ਮਾਂਸਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸਮੀਰਣ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਵ੍ਰਣਾਨ੍ ਵ੍ਰਣਰਹਿਤਾਨ੍| ਸਿਰਾਕੁਞ੍ਚਨਂ ‘ਕੁਟਿਲਾ ਸਿਰਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਵਦਨ੍ਤਿ | ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਨਿਸ਼੍ਚਲੀਕਰਣਮ੍| ਆਕ੍ਸੇਪਣਂ ਚਾਲਨਮ੍| ਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ ਏਤੇਨਾਕੁਞ੍ਚਨਪ੍ਰਸਾਰਣਯੋਰਭਾਵ ਉਕ੍ਤਃ| ਤਚ੍ਛ੍ਰਿਤ ਇਤਿ ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਮਜ੍ਜਗਤੇ ਯਥਾ ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤੋਸ੍ਥਿਸ਼ੋਸਂ, ਤਥਾ ਮਜ੍ਜਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਮਜ੍ਜਸ਼ੋਸਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਕਤਾ; ਅਤਿਸ਼ੀਘ੍ਰਾਤਿਮਨ੍ਦਗ੍ਰਥਿਤਵਿਵਰ੍ਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੫-੨੯||
Adhikarana 16 (30) · Śloka 30
ਹਸ੍ਤਪਾਦਸ਼ਿਰੋਧਾਤੂਂਸ੍ਤਥਾ ਸਞ੍ਚਰਤਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ |
ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਯਾਦ੍ਵਾਖਿਲਂ ਦੇਹਂ ਵਾਯੁਃ ਸਰ੍ਵਗਤੋ ਨਣਾਮ੍ ||੩੦||
View original
हस्तपादशिरोधातूंस्तथा सञ्चरति क्रमात् |
व्याप्नुयाद्वाऽखिलं देहं वायुः सर्वगतो नृणाम् ||३०||
ਏਕਾਙ੍ਗਗਤ ਏਕਧਾਤੁਗਤੋ ਵਾਪ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਤਃ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਗਤੋ ਵਾ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਹਸ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਯੁਸ੍ਤਥਾ ਹਸ੍ਤਪਾਦਸ਼ਿਰਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਰਤਿ ਯਥਾ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤਃ ਸਨ੍ਨਖਿਲਂ ਦੇਹਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍, ਤਥਾ ਧਾਤੂਨ੍ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਸਞ੍ਚਰਤਿ ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਗਤੋ ਵਾ ਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਗਤੋ ਵਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਯਾਦ੍ਵੇਤਿ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ, ਸਰ੍ਵਗਤੋ ਵੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ||੩੦||
Adhikarana 17 (31) · Śloka 31
ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਕ੍ਸੇਪਣਸ੍ਵਾਪਸ਼ੋਫਸ਼ੂਲਾਨਿ ਸਰ੍ਵਗਃ |੩੧|
View original
स्तम्भनाक्षेपणस्वापशोफशूलानि सर्वगः |३१|
ਤਸ੍ਯੇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਤਮ੍ਭਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਗੋ ਵਾਯੁਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਦਿਕਂ ਕਰੋਤਿ|੩੧|-
Adhikarana 18 (31) · Śloka 31
ਸ੍ਥਾਨੇਸੂਕ੍ਤੇਸੁ ਸਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਃ ਸਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾਃ ਕੁਰੁਤੇ ਰੁਜਃ ||੩੧||
View original
स्थानेषूक्तेषु सम्मिश्रः सम्मिश्राः कुरुते रुजः ||३१||
ਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਸਰਣੇ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸਂਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯਾਵਰਣਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਿਸ਼੍ਰਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਭਿਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਮੌਸ੍ਣ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਭਾਵਲਿਙ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਦਾਹਾਦਿਕਾਰ੍ਯਲਿਙ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯਾਵਰਣਂ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਕੇਵਲਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਸ਼ੀਤਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਦ੍ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਿਨਾ ਨੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ||੩੧||
Adhikarana 19 (32) · Śloka 32
ਕੁਰ੍ਯਾਦਵਯਵਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਮਾਰੁਤਸ੍ਤ੍ਵਮਿਤਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍ |੩੨|
View original
कुर्यादवयवप्राप्तो मारुतस्त्वमितान् गदान् |३२|
ਤਸ੍ਯੇਦਾਨੀਮਵਯਵਗਤਸ੍ਯਾਨੇਕਰੋਗਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|੩੨|-
Adhikarana 20 (32-39) · Śloka 39
ਦਾਹਸਨ੍ਤਾਪਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਾਯੌ ਪਿਤ੍ਤਸਮਨ੍ਵਿਤੇ ||੩੨||
ਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼ੋਫਗੁਰੁਤ੍ਵਾਨਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕਫਾਵਤੇ |
ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਨਿਸ੍ਤੋਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਦ੍ਵੇਸਃ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਤਾ ||੩੩||
ਸ਼ੇਸਾਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਮਾਰੁਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤਾਨ੍ਵਿਤੇ |
ਪ੍ਰਾਣੇ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਦਾਹਸ਼੍ਚੈਵੋਪਜਾਯਤੇ ||੩੪||
ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਸਦਨਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਚ ਕਫਾਵਤੇ |
ਉਦਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਸਂਯੁਕ੍ਤੇ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਾਹਭ੍ਰਮਕ੍ਲਮਾਃ ||੩੫||
ਅਸ੍ਵੇਦਹਰ੍ਸੌ ਮਨ੍ਦੋਗ੍ਨਿਃ ਸ਼ੀਤਸ੍ਤਮ੍ਭੌ ਕਫਾਵਤੇ |
ਸਮਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਸਂਯੁਕ੍ਤੇ ਸ੍ਵੇਦਦਾਹੌਸ੍ਣ੍ਯਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਮ੍ ||੩੬||
ਕਫਾਧਿਕਂ ਚ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਰੋਮਹਰ੍ਸਃ ਕਫਾਵਤੇ |
ਅਪਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਸਂਯੁਕ੍ਤੇ ਦਾਹੌਸ੍ਣ੍ਯੇ ਸ੍ਯਾਦਸਗ੍ਦਰਃ ||੩੭||
ਅਧਃਕਾਯਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕਫਾਵਤੇ |
ਵ੍ਯਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਦਾਹੋ ਗਾਤ੍ਰਵਿਕ੍ਸੇਪਣਂ ਕ੍ਲਮਃ ||੩੮||
ਗੁਰੂਣਿ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਚਾਸ੍ਥਿਪਰ੍ਵਣਾਮ੍ |
ਲਿਙ੍ਗਂ ਕਫਾਵਤੇ ਵ੍ਯਾਨੇ ਚੇਸ੍ਟਾਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ||੩੯||
View original
दाहसन्तापमूर्च्छाः स्युर्वायौ पित्तसमन्विते ||३२||
शैत्यशोफगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफावृते |
सूचीभिरिव निस्तोदः स्पर्शद्वेषः प्रसुप्तता ||३३||
शेषाः पित्तविकाराः स्युर्मारुते शोणितान्विते |
प्राणे पित्तावृते छर्दिर्दाहश्चैवोपजायते ||३४||
दौर्बल्यं सदनं तन्द्रा वैवर्ण्यं च कफावृते |
उदाने पित्तसंयुक्ते मूर्च्छादाहभ्रमक्लमाः ||३५||
अस्वेदहर्षौ मन्दोऽग्निः शीतस्तम्भौ कफावृते |
समाने पित्तसंयुक्ते स्वेददाहौष्ण्यमूर्च्छनम् ||३६||
कफाधिकं च विण्मूत्रं रोमहर्षः कफावृते |
अपाने पित्तसंयुक्ते दाहौष्ण्ये स्यादसृग्दरः ||३७||
अधःकायगुरुत्वं च तस्मिन्नेव कफावृते |
व्याने पित्तावृते दाहो गात्रविक्षेपणं क्लमः ||३८||
गुरूणि सर्वगात्राणि स्तम्भनं चास्थिपर्वणाम् |
लिङ्गं कफावृते व्याने चेष्टास्तम्भस्तथैव च ||३९||
ਇਦਾਨੀਂ ਸਮ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾਃ ਕੁਰੁਤੇ ਰੁਜ ਇਤਿ ਸੂਤ੍ਰਿਤਮਾਵਰਣਂ ਵਿਵਣ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਹੋਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਸ੍ਯੇਵ, ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਘਰ੍ਮਾਦਿਸਂਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੇਵ| ਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼ੋਫੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਵਾਯੌ| ਸੂਚੀਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਦਨਮ੍ ਅਙ੍ਗਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਕ੍ਲਮੋਨਾਯਾਸਸ਼੍ਰਮਃ| ਹਰ੍ਸੋ ਰੋਮਹਰ੍ਸਃ| ਕਫਾਧਿਕਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਬਹੁਲਂ ਵਿਸ੍ਠਾਮੂਤ੍ਰਮ੍| ਅਸਗ੍ਦਰਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੇਵ| ਅਸ੍ਥਿਪਰ੍ਵਣਾਮ੍ ਅਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧੀਨਾਮ੍| ਚੇਸ੍ਟਾ ਗਮਨਾਦਿਕਾਃ||੩੨-੩੯||
Adhikarana 21 (40-41) · Śloka 41
(ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਿਣਾਮ੍ |
ਰੋਗਾਧ੍ਵਪ੍ਰਮਦਾਮਦ੍ਯਵ੍ਯਾਯਾਮੈਸ਼੍ਚਾਤਿਪੀਡਨਾਤ੍ ||੪੦||
ਤੁਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਪਰ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਾਂ ਚ ਵਿਭ੍ਰਮਾਤ੍ |
ਅਵ੍ਯਵਾਯੇ ਤਥਾ ਸ੍ਥੂਲੇ ਵਾਤਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ) ||੪੧||
View original
(प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याऽऽहारविहारिणाम् |
रोगाध्वप्रमदामद्यव्यायामैश्चातिपीडनात् ||४०||
ऋतुसात्म्यविपर्यासात् स्नेहादीनां च विभ्रमात् |
अव्यवाये तथा स्थूले वातरक्तं प्रकुप्यति ) ||४१||
ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਨਿਸ੍ਤੋਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯੇਨਾਪ੍ਰਕੁਪਿਤਸ਼ੋਣਿਤਾਵਤਵਾਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ, ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਸ਼ੋਣਿਤਾਵਤਵਾਤਜਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪਕਾਰਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਾਯਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਿਣਾਮਿਤਿ ਮਿਥ੍ਯਾ ਅਨੁਚਿਤਃ, ਵਿਹਾਰਃ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰਃ| ਅਧ੍ਵਾ ਮਾਰ੍ਗਃ, ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ ਸ਼ਰੀਰਾਯਾਸਜਨਨਂ ਕਰ੍ਮ| ਵਿਭ੍ਰਮਃ ਅਨ੍ਯਥਾਕਰਣਮ੍| ਅਵ੍ਯਵਾਯੇ ਮੈਥੁਨਵਰ੍ਜਿਤੇ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸੁਕੁਮਾਰਾਣਾਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ‘ਵਾਤਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ’ ਇਤਿ ਯਾਵਨ੍ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਪਠਿਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍||੪੦-੪੧||
Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44
ਹਸ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਵੋਸ੍ਟ੍ਰੈਰ੍ਗਚ੍ਛਤੋਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਃ ਕੋਪਂ ਯਾਤਃ ਕਾਰਣੈ ਸੇਵਿਤੈਃ ਸ੍ਵੈਃ |
ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਮ੍ਲਕ੍ਸਾਰਸ਼ਾਕਾਦਿਭੋਜ੍ਯੈਃ ਸਨ੍ਤਾਪਾਦ੍ਯੈਰ੍ਭੂਯਸਾ ਸੇਵਿਤੈਸ਼੍ਚ ||੪੨||
ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਰਕ੍ਤਂ ਦੁਸ੍ਟਿਮਾਯਾਤਿ ਤਚ੍ਚ ਵਾਯੋਰ੍ਮਾਰ੍ਗਂ ਸਂਰੁਣਦ੍ਧ੍ਯਾਸ਼ੁ ਯਾਤਃ |
ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਾਰ੍ਗਰੋਧਾਤ੍ ਸ ਵਾਯੁਰਤ੍ਯੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਂ ਦੂਸਯੇਦ੍ਰਕ੍ਤਮਾਸ਼ੁ ||੪੩||
ਤਤ੍ ਸਮ੍ਪਕ੍ਤਂ ਵਾਯੁਨਾ ਦੂਸਿਤੇਨ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯਾਦੁਚ੍ਯਤੇ ਵਾਤਰਕ੍ਤਮ੍ |
ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਦੂਸਿਤੇਨਾਸਜਾਕ੍ਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਦੁਸ੍ਟੋ ਦੂਸਿਤੇਨਾਸਜਾਕ੍ਤਃ ||੪੪||
View original
हस्त्यश्वोष्ट्रैर्गच्छतोऽन्यैश्च वायुः कोपं यातः कारणै सेवितैः स्वैः |
तीक्ष्णोष्णाम्लक्षारशाकादिभोज्यैः सन्तापाद्यैर्भूयसा सेवितैश्च ||४२||
क्षिप्रं रक्तं दुष्टिमायाति तच्च वायोर्मार्गं संरुणद्ध्याशु यातः |
क्रुद्धोऽत्यर्थं मार्गरोधात् स वायुरत्युद्रिक्तं दूषयेद्रक्तमाशु ||४३||
तत् सम्पृक्तं वायुना दूषितेन तत्प्राबल्यादुच्यते वातरक्तम् |
तद्वत् पित्तं दूषितेनासृजाऽऽक्तं श्लेष्मा दुष्टो दूषितेनासृजाऽऽक्तः ||४४||
ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਹਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਪਰੈਰ੍ਭਾਰਹਰਣਾਦਿਭਿਃ ਕਾਰਣੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੋਪਂ ਯਾਤਃ ਕੋਪਂ ਗਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਰਣੈਃ ਸੇਵਿਤੈਃ ਸ੍ਵੈਰ੍ਵਿਦਾਹ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਤਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਵਾਯੋਰ੍ਮਾਰ੍ਗਂ ਸਂਰੁਣਦ੍ਧਿ| ਕਥਮ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਆਸ਼ੁ ਯਾਤਃ, ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਗਚ੍ਛਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਯੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਮ੍ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਵਦ੍ਧਿਙ੍ਗਤਂ ਰਕ੍ਤਮ੍| ਤਤ੍ ਸਮ੍ਪਕ੍ਤਮਿਤਿ ਤਦ੍ਰਕ੍ਤਂ, ਸਮ੍ਪਕ੍ਤਂ ਸਂਸਸ੍ਟਮ੍| ਵਾਯੁਨਾ ਦੂਸਿਤੇਨੇਤਿ ਦੂਸਿਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਸਹ| ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯਾਤ੍ ਵਾਤਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯਾਚ੍ਛੋਣਿਤਸ੍ਯਾਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯਾਤ੍, ਤਯੋਰ੍ਵਾਤਰਕ੍ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯਾਦਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਤਦ੍ਵਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਦੁਸ੍ਟਂ ਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਦੂਸਿਤੇਨਾਸਜਾਕ੍ਤਮਿਤਿ ਦੂਸਿਤੇਨ ਰਕ੍ਤੇਨ ਮਿਸ਼੍ਰਮ੍||੪੨-੪੪||
Adhikarana 23 (45-46) · Śloka 46
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਦ੍ਵਿਗ੍ਨੌ ਤੋਦਭੇਦਪ੍ਰਸ਼ੋਸਸ੍ਵਾਪੋਪੇਤੌ ਵਾਤਰਕ੍ਤੇਨ ਪਾਦੌ |
ਪਿਤ੍ਤਾਸਗ੍ਭ੍ਯਾਮੁਗ੍ਰਦਾਹੌ ਭਵੇਤਾਮਤ੍ਯਰ੍ਥੋਸ੍ਣੌ ਰਕ੍ਤਸ਼ੋਫੌ ਮਦੂ ਚ ||੪੫||
ਕਣ੍ਡੂਮਨ੍ਤੌ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼ੀਤੌ ਸਸ਼ੋਫੌ ਪੀਨਸ੍ਤਬ੍ਧੌ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਦੁਸ੍ਟੇ ਤੁ ਰਕ੍ਤੇ |
ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਦੁਸ੍ਟੇ ਸ਼ੋਣਿਤੇ ਚਾਪਿ ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਰੂਪਂ ਪਾਦਯੋਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ||੪੬||
View original
स्पर्शोद्विग्नौ तोदभेदप्रशोषस्वापोपेतौ वातरक्तेन पादौ |
पित्तासृग्भ्यामुग्रदाहौ भवेतामत्यर्थोष्णौ रक्तशोफौ मृदू च ||४५||
कण्डूमन्तौ श्वेतशीतौ सशोफौ पीनस्तब्धौ श्लेष्मदुष्टे तु रक्ते |
सर्वैर्दुष्टे शोणिते चापि दोषाः स्वं स्वं रूपं पादयोर्दर्शयन्ति ||४६||
ਤਸ੍ਯੇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਿਙ੍ਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਦ੍ਵਿਗ੍ਨਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਦ੍ਵਿਗ੍ਨੌ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹੌ ਪਾਦਾਵਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪ੍ਰਸ਼ੋਸਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾ, ਸ੍ਵਾਪਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਏਤੇਨ ਵਾਤਪ੍ਰਬਲਵਾਤਰਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਸਗ੍ਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤ ਏਵ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਮਸਕ੍ ਚ ਬਲਵਤ੍ਤਰਂ ਭਵਤਿ ਤਦੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤਸ਼ੋਫੌ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਸ਼ੋਫੌ| ਕਣ੍ਡੂਮਨ੍ਤੌ ਪਾਦਾਵਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪੀਨੌ ਸ੍ਥੂਲੌ||੪੫-੪੬||
Adhikarana 24 (47) · Śloka 47
ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪੇ ਸ਼ਿਥਿਲੌ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨੌ ਸ਼ੀਤਲੌ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯੌ |
ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਤੋਦਸੁਪ੍ਤਤ੍ਵਗੁਰੁਤ੍ਵੌਸਸਮਨ੍ਵਿਤੌ ||੪੭||
View original
प्राग्रूपे शिथिलौ स्विन्नौ शीतलौ सविपर्ययौ |
वैवर्ण्यतोदसुप्तत्वगुरुत्वौषसमन्वितौ ||४७||
ਤਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਾਵਿਤਿ ਕਠਿਨਾਸ੍ਵਿਨ੍ਨੋਸ੍ਣੌ, ‘ਪਾਦੌ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਓਸੋ ਦਾਹਃ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਪਠਿਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍||੪੭||
Adhikarana 25 (48) · Śloka 48
ਪਾਦਯੋਰ੍ਮੂਲਮਾਸ੍ਥਾਯ ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਸ੍ਤਯੋਰਪਿ |
ਆਖੋਰ੍ਵਿਸਮਿਵ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਤਦ੍ਦੇਹਮਨੁਸਰ੍ਪਤਿ ||੪੮||
View original
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि |
आखोर्विषमिव क्रुद्धं तद्देहमनुसर्पति ||४८||
ਤਸ੍ਯੇਦਾਨੀਂ ਪਾਦਮਾਤ੍ਰੇਭਿਜਾਤਸ੍ਯ ਕਾਲੇਨਾਵਯਵਾਨ੍ਤਰਾਨੁਸਰਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਪਾਦਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਲਮਾਸ੍ਥਾਯ ਤਲਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ| ਆਖੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ ਉਨ੍ਦੁਰਸ੍ਯ ਵਿਸਂ ਮੂਲਮਾਸ੍ਥਾਯ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਕੁਪਿਤਂ ਸਦ੍ਦੇਹਂ ਸਕਲਮੇਵਾਨੁਯਾਤਿ||੪੮||
Adhikarana 26 (49) · Śloka 50
ਆਜਾਨੁਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਯਚ੍ਚ ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਂ ਚ ਯਤ੍ |
ਉਪਦ੍ਰਵੈਸ਼੍ਚ ਯਜ੍ਜੁਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਾਣਮਾਂਸਕ੍ਸਯਾਦਿਭਿਃ ||੪੯||
ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਤਦਸਾਧ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ |੫੦|
View original
आजानुस्फुटितं यच्च प्रभिन्नं प्रस्रुतं च यत् |
उपद्रवैश्च यज्जुष्टं प्राणमांसक्षयादिभिः ||४९||
शोणितं तदसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोत्थितम् |५०|
ਤਸ੍ਯੇਦਾਨੀਮਸਾਧ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਆਜਾਨੁਸ੍ਫੁਟਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਜਾਨੁਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਜਾਨੁਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮੁਚ੍ਚਟਿਤਮ੍| ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਂ ਵਿਦੀਰ੍ਣਮ੍| ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਂ ਸ੍ਰਾਵਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਉਪਦ੍ਰਵੈਃ ਪ੍ਰਾਣਮਾਂਸਕ੍ਸਯਾਦਿਭਿਰਵਾਰਣੀਯੋਕ੍ਤੈਃ | ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਦਙ੍ਗੁਲਿਵਕ੍ਰਤਾਰ੍ਬੁਦਾਦਯੋਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਜੁਸ੍ਟਂ ਸਹਿਤਮ੍| ਯਜ੍ਜਾਨੁਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ੍ਫੁਟਿਤਂ ਵਾਤਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯਾਤ੍, ਯਚ੍ਚ ਜਾਨੁਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਪ੍ਰਾਬਲ੍ਯਾਤ੍, ਤਦਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਮੇਵ||੪੯||-
Adhikarana 27 (50-51) · Śloka 51
ਯਦਾ ਤੁ ਧਮਨੀਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕੁਪਿਤੋਭ੍ਯੇਤਿ ਮਾਰੁਤਃ ||੫੦||
ਤਦਾਕ੍ਸਿਪਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਦੇਹਂ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਰਃ |
ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਸ੍ਤਦਾਕ੍ਸੇਪਾਦਾਕ੍ਸੇਪਕ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ ||੫੧||
View original
यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितोऽभ्येति मारुतः ||५०||
तदाक्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्देहं मुहुश्चरः |
मुहुर्मुहुस्तदाक्षेपादाक्षेपक इति स्मृतः ||५१||
ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਮਭਿਧਾਯਾਕ੍ਸੇਪਕਮਾਹ- ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਮਨ੍ਯੋ ਨਾਡ੍ਯਃ| ਅਭ੍ਯੇਤਿ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਆਕ੍ਸਿਪਤਿ ਚਾਲਯਤਿ| ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਰ ਇਤਿ ਵਾਰਂਵਾਰਂ ਚਲਨਸ਼ੀਲੋ ਵਾਯੁਃ, ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਰਤ੍ਵੇਨੈਵ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਾਕ੍ਸੇਪਣਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਬਹਿਸ਼੍ਚਰ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯਃ| ਤਦਾਕ੍ਸੇਪਾਤ੍ ਦੇਹਾਕ੍ਸੇਪਾਤ੍| ਇਦਮਾਕ੍ਸੇਪਕਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍||੫੦-੫੧||
Adhikarana 28 (52-58) · Śloka 58
ਸੋਪਤਾਨਕਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਯਃ ਪਾਤਯਤ੍ਯਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰਾ |
ਕਫਾਨ੍ਵਿਤੋ ਭਸ਼ਂ ਵਾਯੁਸ੍ਤਾਸ੍ਵੇਵ ਯਦਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ||੫੨||
ਸ ਦਣ੍ਡਵਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋ ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਃ |
ਹਨੁਗ੍ਰਹਸ੍ਤਦਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸੋਨ੍ਨਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਨਿਸੇਵਤੇ ||੫੩||
ਧਨੁਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਨਮੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਧਨੁਃਸ੍ਤਮ੍ਭਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ |
ਅਙ੍ਗੁਲੀਗੁਲ੍ਫਜਠਰਹਦ੍ਵਕ੍ਸੋਗਲਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ ||੫੪||
ਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਮਨਿਲੋ ਯਦਾਕ੍ਸਿਪਤਿ ਵੇਗਵਾਨ੍ |
ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਾਕ੍ਸਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਹਨੁਰ੍ਭਗ੍ਨਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਃ ਕਫਂ ਵਮਨ੍ ||੫੫||
ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਧਨੁਰਿਵ ਯਦਾ ਨਮਤਿ ਮਾਨਵਃ |
ਤਦਾਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਮਂ ਕੁਰੁਤੇ ਮਾਰੁਤੋ ਬਲੀ ||੫੬||
ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਸ੍ਥੋ ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਂ ਕਰੋਤਿ ਚ |
ਤਮਸਾਧ੍ਯਂ ਬੁਧਾਃ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵਕ੍ਸਃਕਟ੍ਯੂਰੁਭਞ੍ਜਨਮ੍ ||੫੭||
ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਯੁਰੇਵ ਚ ਕੇਵਲਃ |
ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਕ੍ਸੇਪਕਂ ਤ੍ਵਨ੍ਯਂ ਚਤੁਰ੍ਥਮਭਿਘਾਤਜਮ੍ ||੫੮||
View original
सोऽपतानकसञ्ज्ञो यः पातयत्यन्तराऽन्तरा |
कफान्वितो भृशं वायुस्तास्वेव यदि तिष्ठति ||५२||
स दण्डवत् स्तम्भयति कृच्छ्रो दण्डापतानकः |
हनुग्रहस्तदाऽत्यर्थं सोऽन्नं कृच्छ्रान्निषेवते ||५३||
धनुस्तुल्यं नमेद्यस्तु स धनुःस्तम्भसञ्ज्ञकः |
अङ्गुलीगुल्फजठरहृद्वक्षोगलसंश्रितः ||५४||
स्नायुप्रतानमनिलो यदाऽऽक्षिपति वेगवान् |
विष्टब्धाक्षः स्तब्धहनुर्भग्नपार्श्वः कफं वमन् ||५५||
अभ्यन्तरं धनुरिव यदा नमति मानवः |
तदाऽस्याभ्यन्तरायामं कुरुते मारुतो बली ||५६||
बाह्यस्नायुप्रतानस्थो बाह्यायामं करोति च |
तमसाध्यं बुधाः प्राहुर्वक्षःकट्यूरुभञ्जनम् ||५७||
कफपित्तान्वितो वायुर्वायुरेव च केवलः |
कुर्यादाक्षेपकं त्वन्यं चतुर्थमभिघातजम् ||५८||
ਆਕ੍ਸੇਪਕਵਿਸ਼ੇਸਾਨਾਹ- ਸੋਪਤਾਨਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯ ਆਕ੍ਸੇਪਕੋਨ੍ਤਰਾਨ੍ਤਰਾ ਪਾਤਯਤਿ ਸੋਪਤਾਨਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਦਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਪਤਾਨਕਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ; ਗਯਦਾਸੇਨਾਪਤਾਨਕਲਕ੍ਸਣਂ ‘ਯੇਨਾਪਤਾਮ੍ਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯੇਨਾਭਿਧਾਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਂ, ਯਥਾ- “ਯੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਕਰ੍ਤਭੂਤੇਨ ਹੇਤੁਭੂਤੇਨ ਵਾ ਪੁਮਾਨਪਤਾਮ੍ਯਤੇ ਤਮੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਮੋਹ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍ ਸੋਪਤਾਨਕ ਇਤਿ; ਸੋਯਂ ਹਦਿਸ੍ਥਮਨੋਧਿਸ੍ਠਾਨੇਨ ਸਕਫੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਜਨ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਸ ਏਵਾਪਤਾਨਕਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ- ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਃ, ਅਨ੍ਤਰਾਯਾਮਃ, ਬਹਿਰਾਯਾਮਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਕਫਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਸ੍ਵੇਵ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਧਮਨੀਸੁ, ਭਸ਼ਂ ਤਿਸ੍ਠਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਚ੍ਛ੍ਰਃ ਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਃ| ਹਨੁਗ੍ਰਹਸ੍ਤੁ ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕੇਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਾਯੌ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਵਾਨ੍ ਪੁਰੁਸਃ| ਧਨੁਃਸ੍ਤਮ੍ਭਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮਨ੍ਤਰਾਯਾਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਧਨੁਸ੍ਤੁਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯੈਵ ਭਾਸ੍ਯਂ ਵਕ੍ਤੁਮਾਹ- ਅਙ੍ਗੁਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋਤ੍ਰ ਪਾਦਗਤਾਃ, ਗੁਲ੍ਫਃ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣੇਰੁਪਰਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ, ਜਠਰਮੁਦਰਂ, ਹਤ੍ ਹਦਯਂ, ਵਕ੍ਸਃ ਸ੍ਤਨਯੋਰਨ੍ਤਰਾਲਂ, ਗਲਃ ਕਣ੍ਠਃ; ਏਤੇਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ ਆਸ਼੍ਰਿਤੋ ਵਾਯੁਃ| ਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਂ ਸ੍ਨਾਯੁਵਿਸ੍ਤਾਰਮ੍| ਬਹਿਰਾਯਾਮਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਸ੍ਥੋ ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਨਾਯੁਵਿਸ੍ਤਾਰਸ੍ਥਃ, ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਨਾਯਵਃ ਪਾਦਮੂਲਪਿਣ੍ਡਿਕਾਕਟੀਪਸ੍ਠਗ੍ਰੀਵਾਪਸ਼੍ਚਿਮਭਾਗਾਸ਼੍ਰਯਾਃ| ਵਕ੍ਸਃਕਟ੍ਯੂਰੁਭਞ੍ਜਨਮਿਤਿ ਵਕ੍ਸਃਕਟ੍ਯੂਰੁਭਞ੍ਜਨਤ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯੇਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍, ਅਭਗ੍ਨਵਕ੍ਸਃਕਟ੍ਯਾਦਿਕਸ੍ਤੁ ਨਵ ਉਪਕ੍ਰਮ੍ਯ ਏਵ| ਤਸ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪਕਸ੍ਯੇਤਰਦੋਸਸਂਸਰ੍ਗੇਣ ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਃ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤਃ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤਃ, ਤਤੀਯਃ ਕੇਵਲਵਾਤਕਤਃ, ਚਤੁਰ੍ਥੋਭਿਘਾਤਜਃ| ਚਤੁਰ੍ਥਮਭਿਘਾਤਜਮਿਤਿ ਨਿਦਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍| ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਪੁਨਰਭਿਘਾਤਜ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਜੇਜ੍ਝਟਃ; ਤਨ੍ਨੇਚ੍ਛਤਿ ਗਯੀ, ਗਰ੍ਭਪਾਤਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਭੇਦੇਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਾਤ੍| ਸ਼੍ਰੀਬਹ੍ਮਦੇਵਸ੍ਤੁ “ਆਕ੍ਸੇਪਕਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ- ਅਪਤਾਨਕਃ, ਸਂਸਸ੍ਟਾਕ੍ਸੇਪਕਃ, ਕੇਵਲਾਕ੍ਸੇਪਕਃ, ਅਭਿਘਾਤਜਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰਾਪਤਾਨਕਃ ‘ਸੋਪਤਾਨਕ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ‘ਵਕ੍ਸਃਕਟ੍ਯੂਰੁਭਞ੍ਜਨਮ੍’ ਇਤਿ ਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇਨੋਕ੍ਤਃ, ‘ਕਫਾਨ੍ਵਿਤੋ ਵਾਯੁਃ’ ਇਤਿ ਸਂਸਸ੍ਟਾਕ੍ਸੇਪਕਃ, ‘ਵਾਯੁਰੇਵ ਚ ਕੇਵਲਃ’ ਇਤਿ ਕੇਵਲਾਕ੍ਸੇਪਕਃ, ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਪੁਨਰਭਿਘਾਤਜਃ” ਇਤ੍ਯਾਹ||੫੨-੫੮||
Adhikarana 29 (59) · Śloka 59
ਗਰ੍ਭਪਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਸ੍ਰਵਾਚ੍ਚ ਯਃ |
ਅਭਿਘਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯਪਤਾਨਕਃ ||੫੯||
View original
गर्भपातनिमित्तश्च शोणितातिस्रवाच्च यः |
अभिघातनिमित्तश्च न सिध्यत्यपतानकः ||५९||
ਤਸ੍ਯੈਵਾਕ੍ਸੇਪਕਸ੍ਯਾਪਤਾਨਕਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਗਰ੍ਭਪਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਰ੍ਭਪਾਤਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਪ੍ਯਾਗਨ੍ਤਵੋਸਾਧ੍ਯਾਃ; ਯਦਿ ਕਥਞ੍ਚਿਦ੍ਦੈਵਯੋਗਾਤ੍ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਵੈਕਲ੍ਯਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ||੫੯||
Adhikarana 30 (60-62) · Śloka 62
ਅਧੋਗਮਾਃ ਸਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾ ਧਮਨੀਰੂਰ੍ਧ੍ਵਦੇਹਗਾਃ |
ਯਦਾ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ||੬੦||
ਤਦਾਨ੍ਯਤਰਪਕ੍ਸਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਵਿਮੋਕ੍ਸਯਨ੍ |
ਹਨ੍ਤਿ ਪਕ੍ਸਂ ਤਮਾਹੁਰ੍ਹਿ ਪਕ੍ਸਾਘਾਤਂ ਭਿਸਗ੍ਵਰਾਃ ||੬੧||
ਯਸ੍ਯ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਾਰ੍ਧਮਕਰ੍ਮਣ੍ਯਮਚੇਤਨਮ੍ |
ਤਤਃ ਪਤਤ੍ਯਸੂਨ੍ ਵਾਪਿ ਤ੍ਯਜਤ੍ਯਨਿਲਪੀਡਿਤਃ ||੬੨||
View original
अधोगमाः सतिर्यग्गा धमनीरूर्ध्वदेहगाः |
यदा प्रकुपितोऽत्यर्थं मातरिश्वा प्रपद्यते ||६०||
तदाऽन्यतरपक्षस्य सन्धिबन्धान् विमोक्षयन् |
हन्ति पक्षं तमाहुर्हि पक्षाघातं भिषग्वराः ||६१||
यस्य कृत्स्नं शरीरार्धमकर्मण्यमचेतनम् |
ततः पतत्यसून् वाऽपि त्यजत्यनिलपीडितः ||६२||
ਪਕ੍ਸਾਘਾਤਮਾਹ- ਅਧੋਗਮਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਤਰਸ਼ਰੀਰਾਰ੍ਧਧਮਨੀਰੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾ ਯਦਾ ਸ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾ ਵਾਯੁਃ, ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ਆਸ਼੍ਰਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਤਦਾਨ੍ਯਤਰਪਕ੍ਸਸ੍ਯੈਕਤਰਸ਼ਰੀਰਾਰ੍ਧਸ੍ਯ, ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਵਿਮੋਕ੍ਸਯਨ੍ ਵਿਮੋਚਯਨ੍, ਪਕ੍ਸਂ ਸ਼ਰੀਰਾਰ੍ਧਂ ਹਨ੍ਤਿ| ਯਸ੍ਯ ਕਤ੍ਸ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕਰ੍ਮਣ੍ਯਮ੍ ਈਸਤ੍ਕਰ੍ਮਕ੍ਸਮਮ੍, ਅਚੇਤਨਮ੍ ਅਲ੍ਪਚੇਤਨਮ੍; ਯਦਾ ਅਕਰ੍ਮਣ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਪਤਤਿ; ਯਦਾ ਅਚੇਤਨਂ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਅਸੂਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਜਤਿ||੬੦-੬੨||
Adhikarana 31 (63) · Śloka 63
ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਹਤਂ ਪਕ੍ਸਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਮਂ ਵਿਦੁਃ |
ਸਾਧ੍ਯਮਨ੍ਯੇਨ ਸਂਸਸ੍ਟਮਸਾਧ੍ਯਂ ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਕਮ੍ ||੬੩||
View original
शुद्धवातहतं पक्षं कृच्छ्रसाध्यतमं विदुः |
साध्यमन्येन संसृष्टमसाध्यं क्षयहेतुकम् ||६३||
ਪਕ੍ਸਾਘਾਤਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਹਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਕਫਾਦ੍ਯਸਂਸਸ੍ਟਃ| ਅਨ੍ਯੇਨ ਸਂਸਸ੍ਟਮ੍ ਇਤਰਦੋਸਸਮ੍ਬਦ੍ਧਮ੍||੬੩||
Adhikarana 32 (64-66) · Śloka 66
ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਕੁਪਿਤੋ ਹਦਯਂ ਸ਼ਿਰਃ |
ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚ ਪੀਡਯਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਕ੍ਸਿਪੇਨ੍ਨਮਯੇਚ੍ਚ ਸਃ ||੬੪||
ਨਿਮੀਲਿਤਾਕ੍ਸੋ ਨਿਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਕ੍ਸੋ ਵਾਪਿ ਕੂਜਤਿ |
ਨਿਰੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸੋਥਵਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਟਚੇਤਨਃ ||੬੫||
ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਦਯੇ ਮੁਕ੍ਤੇ ਹ੍ਯਾਵਤੇ ਤੁ ਪ੍ਰਮੁਹ੍ਯਤਿ |
ਕਫਾਨ੍ਵਿਤੇਨ ਵਾਤੇਨ ਜ੍ਞੇਯ ਏਸੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ ||੬੬||
View original
वायुरूर्ध्वं व्रजेत् स्थानात् कुपितो हृदयं शिरः |
शङ्खौ च पीडयत्यङ्गान्याक्षिपेन्नमयेच्च सः ||६४||
निमीलिताक्षो निश्चेष्टः स्तब्धाक्षो वाऽपि कूजति |
निरुच्छ्वासोऽथवा कृच्छ्रादुच्छ्वस्यान्नष्टचेतनः ||६५||
स्वस्थः स्याद्धृदये मुक्ते ह्यावृते तु प्रमुह्यति |
कफान्वितेन वातेन ज्ञेय एषोऽपतन्त्रकः ||६६||
ਅਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਮਾਹ- ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦਯਂ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚ ਪੀਡਯਤੀਤਿ ਹਦਯਂ ਕਮਲਮੁਕੁਲਾਕਾਰਮਧੋਮੁਖਂ, ਭ੍ਰੁਵੋਰਨ੍ਤੋਪਰਿ ਕਰ੍ਣਲਲਾਟਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ਙ੍ਖੌ, ਅਙ੍ਗਾਨਿ ਹਸ੍ਤਪਾਦਾਦੀਨਿ| ਆਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ ਪਾਤਯੇਤ੍ | ਕੂਜਤਿ ਕਪੋਤ ਇਵ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਰੋਤਿ; ਅਥਵਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਕਸ੍ਟੇਨੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕੇਚਿਦਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਮਮੁਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਅਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਪਤਾਨਕਯੋਰੈਕ੍ਯਾਤ੍||੬੪-੬੬||
Adhikarana 33 (67) · Śloka 67
ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਸਨਸ੍ਥਾਨਵਿਵਤਾਧ੍ਵਨਿਰੀਕ੍ਸਣੈਃ |
ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਪ੍ਰਕੁਰੁਤੇ ਸ ਏਵ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਵਤਃ ||੬੭||
View original
दिवास्वप्नासनस्थानविवृताध्वनिरीक्षणैः |
मन्यास्तम्भं प्रकुरुते स एव श्लेष्मणाऽऽवृतः ||६७||
ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਮਾਹ- ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸਨਮ੍ ਉਪਵੇਸ਼ਨਂ, ਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵੀਭਵਨਂ| ਵਿਵਤਾਧ੍ਵਨਿਰੀਕ੍ਸਣੈਃ ਵਕ੍ਰਮਾਰ੍ਗਾਵਲੋਕਨੈਃ| ਸ ਏਵ ਵਾਯੁਃ| ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਕੇਚਿਦਪਤਾਨਕਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ||੬੭||
Adhikarana 34 (68-72) · Śloka 72
(ਗਰ੍ਭਿਣੀਸੂਤਿਕਾਬਾਲਵਦ੍ਧਕ੍ਸੀਣੇਸ੍ਵਸਕ੍ਕ੍ਸਯੇ |) ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਵ੍ਯਾਹਰਤੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਖਾਦਤਃ ਕਠਿਨਾਨਿ ਵਾ |
ਹਸਤੋ ਜਮ੍ਭਤੋ ਭਾਰਾਦ੍ਵਿਸਮਾਚ੍ਛਯਨਾਦਪਿ ||੬੮||
ਸ਼ਿਰੋਨਾਸੌਸ੍ਠਚਿਬੁਕਲਲਾਟੇਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਗਃ |
ਅਰ੍ਦਯਿਤ੍ਵਾਨਿਲੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਰ੍ਦਿਤਂ ਜਨਯਤ੍ਯਤਃ ||੬੯||
ਵਕ੍ਰੀਭਵਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਧਂ ਗ੍ਰੀਵਾ ਚਾਪ੍ਯਪਵਰ੍ਤਤੇ |
ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚਲਤਿ ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗੋ ਨੇਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਚ ਵੈਕਤਮ੍ ||੭੦||
ਗ੍ਰੀਵਾਚਿਬੁਕਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਤੁ ਵੇਦਨਾ |
ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰਜੋ ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ ਵੇਪਥੁਰ੍ਨੇਤ੍ਰਮਾਵਿਲਮ੍ ||੭੧||
ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਵਾਪਸ੍ਤੋਦੋ ਮਨ੍ਯਾਹਨੁਗ੍ਰਹਃ |
ਤਮਰ੍ਦਿਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ਾਰਦਾਃ ||੭੨||
View original
(गर्भिणीसूतिकाबालवृद्धक्षीणेष्वसृक्क्षये |) उच्चैर्व्याहरतोऽत्यर्थं खादतः कठिनानि वा |
हसतो जृम्भतो भाराद्विषमाच्छयनादपि ||६८||
शिरोनासौष्ठचिबुकललाटेक्षणसन्धिगः |
अर्दयित्वाऽनिलो वक्त्रमर्दितं जनयत्यतः ||६९||
वक्रीभवति वक्त्रार्धं ग्रीवा चाप्यपवर्तते |
शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनां च वैकृतम् ||७०||
ग्रीवाचिबुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे तु वेदना |
यस्याग्रजो रोमहर्षो वेपथुर्नेत्रमाविलम् ||७१||
वायुरूर्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रहः |
तमर्दितमिति प्राहुर्व्याधिं व्याधिविशारदाः ||७२||
ਅਰ੍ਦਿਤਮਾਹ- ਗਰ੍ਭਿਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੂਤਿਕਾ ਪ੍ਰਸੂਤਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ| ਵ੍ਯਾਹਰਤਃ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕੁਰ੍ਵਤਃ| ਭਾਰਾਦ੍ਵਿਸਮਾਚ੍ਛਯਨਾਦਪੀਤਿ ਵਿਸਮਾਦ੍ਭਾਰਾਤ੍, ਵਿਸਮਾਚ੍ਛਯਨਾਚ੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਵਿਸਮੋਚ੍ਛ੍ਵਸਨਾਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਰ੍ਦਯਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਥਯਿਤ੍ਵਾ| ਅਪਵਰ੍ਤਤੇ ਵਕ੍ਰੀਭਵਤਿ| ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗੋ ਵਾਚੋਨਿਰ੍ਗਮਃ| ਨੇਤ੍ਰਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ ਭ੍ਰੂਗਣ੍ਡਾਦ੍ਯੁਪਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਇਤਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਰ੍ਦਿਤਂ ਭਵਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਗ੍ਰੀਵਾਦਯੋ ਵਕ੍ਰੀਭਵਨ੍ਤਿ| ਚਿਬੁਕਂ ਮੁਖਕੁਹਰਸ੍ਯਾਧੋਭਾਗਃ| ਤਸ੍ਯ (ਪੂਰ੍ਵ)ਰੂਪਮਾਹ- ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਰਜਃ ਪੂਰ੍ਵਭਾਵੀ| ਆਵਿਲਂ ਸਮਲਮ੍| ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ‘ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਵਾਪਃ ਤ੍ਵਚਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨਮ੍||੬੮-੭੨||
Adhikarana 35 (73) · Śloka 73
ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯਾਨਿਮਿਸਾਕ੍ਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਸਕ੍ਤਭਾਸਿਣਃ |
ਨ ਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯਰ੍ਦਿਤਂ ਬਾਢਂ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਸਂ ਵੇਪਨਸ੍ਯ ਚ ||੭੩||
View original
क्षीणस्यानिमिषाक्षस्य प्रसक्तं सक्तभाषिणः |
न सिध्यत्यर्दितं बाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च ||७३||
ਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ- ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਮਿਸਾਕ੍ਸਸ੍ਯ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਕ੍ਸਸ੍ਯ| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਸਤਤਂ, ਸਕ੍ਤਭਾਸਿਣਃ ਪੀਡਿਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਪਦਭਾਸਿਣਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਭਾਸਿਣਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਲਗ੍ਨਮਿਤਿ ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ| ਬਾਢਮਤਿਸ਼ਯੇਨ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਸਮਿਤਿ ਸਂਵਤ੍ਸਰਤ੍ਰਯਾਤੀਤਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਨਾਸਾਕ੍ਸਿਮੁਖਸ੍ਰਾਵਿਣਂ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਸਮਾਹੁਃ| ਵੇਪਨਸ੍ਯ ਕਮ੍ਪਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯ| “ਗਰ੍ਭਿਣੀਸੂਤਿਕਾਬਾਲਵਦ੍ਧਕ੍ਸੀਣੇਸ੍ਵਸਕ੍ਕ੍ਸਯੇ” ਇਤ੍ਯਮੁਂ ਪਾਠਂ ਜੇਜ੍ਝਟਾਦਯ ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ‘ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਵ੍ਯਾਹਰਤੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਕਤ੍ਵਾ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਬਹੁਵੈਦ੍ਯਪਠਿਤਤ੍ਵਾਦਸ੍ਮਾਭਿਃ ਪਠਿਤਃ||੭੩||
Adhikarana 36 (74) · Śloka 74
ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਤੁ ਕਣ੍ਡਰਾ ਯਾਨਿਲਾਰ੍ਦਿਤਾ |
ਸਕ੍ਥ੍ਨਃ ਕ੍ਸੇਪਂ ਨਿਗਹ੍ਣੀਯਾਦ੍ਗਧ੍ਰਸੀਤਿ ਹਿ ਸਾ ਸ੍ਮਤਾ ||੭੪||
View original
पार्ष्णिप्रत्यङ्गुलीनां तु कण्डरा याऽनिलार्दिता |
सक्थ्नः क्षेपं निगृह्णीयाद्गृध्रसीति हि सा स्मृता ||७४||
ਗਧ੍ਰਸੀਮਾਹ- ਪਾਰ੍ਸ੍ਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾ ਕਣ੍ਡਰਾ ਸਕ੍ਥ੍ਨਃ ਕ੍ਸੇਪਂ ਨਿਗਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ ਸਾ ਗਧ੍ਰਸੀਤਿ ਸ੍ਮਤੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਰ੍ਗੁਲ੍ਫਸ੍ਯ ਪਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯਾਧੋਭਾਗਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋਙ੍ਗੁਲ੍ਯ ਏਵ; ਏਤੇਨੋਪਰ੍ਯਧੋਭਾਗਗਤਂ ਕਣ੍ਡਰਾਦ੍ਵਯਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਕਣ੍ਡਰਾ ਮਹਾਸ੍ਨਾਯੁਃ| ਗੁਲ੍ਫਾਦਿਵਿਟਪਾਨ੍ਤਂ ਸਕ੍ਥਿ, ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸੇਪਃ ਪ੍ਰਸਾਰਣਂ, ਤਂ ਨਿਗਹ੍ਣੀਯਾਦਵਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਧ੍ਰਸੀ ‘ਰਙ੍ਘਿਣੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਸਾ ਚ ਵਾਤਾਦ੍ ਵਾਤਕਫਾਚ੍ਚ| ਖਞ੍ਜਨਵਾਤੇ ਨ ਸਾਤਿਸ਼ਯਾ ਵ੍ਯਥਾ ਯਥਾ ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਮ੍’ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਨ੍ਤਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਂ ਲਕ੍ਸੀਕਤ੍ਯ ਯਾ ਕਣ੍ਡਰਾ, ਅਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਚ ਯਾ ਕਣ੍ਡਰੇਤਿ ਕਣ੍ਡਰਾਦ੍ਵਯਮ੍||੭੪||
Adhikarana 37 (75) · Śloka 75
ਤਲਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਤੁ ਕਣ੍ਡਰਾ ਬਾਹੁਪਸ੍ਠਤਃ |
ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਕਰੀ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀਤਿ ਹਿ ਸਾ ਸ੍ਮਤਾ ||੭੫||
View original
तलप्रत्यङ्गुलीनां तु कण्डरा बाहुपृष्ठतः |
बाह्वोः कर्मक्षयकरी विश्वाचीति हि सा स्मृता ||७५||
ਗਧ੍ਰਸੀਸਦਸ਼ੀਮੇਕਬਾਹੁਗਤਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀਮਾਹ- ਤਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਲਸ਼ਬ੍ਦੋਯਮੁਪਰਿ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਤੇਨ ਕਰਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਕਣ੍ਡਰਾ ਗਹੀਤਾ, ਬਾਹੁਪਸ੍ਠਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਬਾਹ੍ਯਕਣ੍ਡਰਾ ਗਹੀਤਾ| ਬਾਹ੍ਵੋਰਿਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ , ਕਦਾਚਿਤ੍ ਕਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਿਦ੍ਬਾਹੌ ਭਵਤਿ| ‘ਅਨਿਲਾਰ੍ਦਿਤਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਚਕਾਰੋਤ੍ਰ ਗਧ੍ਰਸੀਵਿਸ਼੍ਵਾਚ੍ਯੋਰ੍ਨਾਮਾਨ੍ਤਰਮਨੁਕ੍ਤਂ ਖਲ੍ਲ੍ਯਭਿਧਾਨਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰਾਪਿ ‘ਤਲਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਮ੍’ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਨ੍ਤਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਤਲਂ ਲਕ੍ਸੀਕਤ੍ਯ ਯਾ ਕਣ੍ਡਰਾ ਬਾਹੁਪਸ੍ਠਤਸ਼੍ਚ ਯਾ ਕਣ੍ਡਰੇਤਿ ਕਣ੍ਡਰਾਦ੍ਵਯਂ ਗਹ੍ਯਤੇ||੭੫||
Adhikarana 38 (76) · Śloka 76
ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਜਃ ਸ਼ੋਫੋ ਜਾਨੁਮਧ੍ਯੇ ਮਹਾਰੁਜਃ |
ਸ਼ਿਰਃ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਸ੍ਥੂਲਃ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਮੂਰ੍ਧਵਤ੍ ||੭੬||
View original
वातशोणितजः शोफो जानुमध्ये महारुजः |
शिरः क्रोष्टुकपूर्वं तु स्थूलः क्रोष्टुकमूर्धवत् ||७६||
ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ਿਰ ਆਹ- ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋ ਜਾਨੁਮਧ੍ਯੇ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਜੋ ਮਹਾਰੁਜਃ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਮੂਰ੍ਧਵਤ੍ ਸ੍ਥੂਲਃ ਸ਼ੋਫੋ ਭਵਤਿ ਸ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ਿਰ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਜ ਇਤਿ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਭ੍ਯਾਂ ਜਾਤੋ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਜਃ, ਨ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਰਕ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾ ਜਨਿਤਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਾਤੇਨ ਸ਼ੋਣਿਤੇਨ ਚ ਜਾਤ ਇਤਿ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਵਾਤਰਕ੍ਤਜ ਇਤਿ ਰੋਗਕਾਰਣਮੇਵ ਰੋਗਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਸ਼ਿਰਃ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ਬ੍ਦਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਃ, ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ‘ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ਿਰ’ ਇਤਿ ਨਾਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਮੂਰ੍ਧਵਤ੍ ਸ਼ਗਾਲਮਸ੍ਤਕਵਤ੍||੭੬||
Adhikarana 39 (77) · Śloka 77
ਵਾਯੁਃ ਕਟ੍ਯਾਂ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨਃ ਕਣ੍ਡਰਾਮਾਕ੍ਸਿਪੇਦ੍ਯਦਾ |
ਖਞ੍ਜਸ੍ਤਦਾ ਭਵੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਃ, ਪਙ੍ਗੁਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਧਾਤ੍ ||੭੭||
View original
वायुः कट्यां स्थितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षिपेद्यदा |
खञ्जस्तदा भवेज्जन्तुः, पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात् ||७७||
ਖਞ੍ਜਪਙ੍ਗੁਲਵਾਤਾਵਾਹ- ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਕ੍ਸਿਪੇਦਿਤਿ ਈਸਤ੍ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍, ਖਞ੍ਜੇ ਵਿਕਲਗਤੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਧਾਦਿਤਿ ਸਰ੍ਵਥਾ ਗਤਿਵਿਘਾਤਾਤ੍ ਪਙ੍ਗੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਵਯੋਰਿਤਿ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦ੍ਯੁਗਪਤ੍ ਸਕ੍ਥਿਦ੍ਵਯਵਧਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭੭||
Adhikarana 40 (78) · Śloka 78
ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਮਨ੍ ਵੇਪਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਖਞ੍ਜਨ੍ਨਿਵ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ |
ਕਲਾਯਖਞ੍ਜਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਮ੍ ||੭੮||
View original
प्रक्रामन् वेपते यस्तु खञ्जन्निव च गच्छति |
कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम् ||७८||
ਕਲਾਯਖਞ੍ਜਮਾਹ- ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਮਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਮਨ੍ ਪਾਦਵਿਕ੍ਰਮਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍, ਗਮਨਾਰਮ੍ਭ ਏਵ ਵੇਪਤੇ ਕਲਾਯਖਞ੍ਜ ਇਤ੍ਯਯਂ ਖਞ੍ਜਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਮਿਤਿ ਸ਼ਿਥਿਲਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੭੮||
Adhikarana 41 (79) · Śloka 79
ਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਤੁ ਵਿਸਮਂ(ਮੇ) ਪਾਦੇ ਰੁਜਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਮੀਰਣਃ |
ਵਾਤਕਣ੍ਟਕ ਇਤ੍ਯੇਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਖਡੁ(ਲ)ਕਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ||੭੯||
View original
न्यस्ते तु विषमं(मे) पादे रुजः कुर्यात् समीरणः |
वातकण्टक इत्येष विज्ञेयः खडु(ल)काश्रितः ||७९||
ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮਾਹ- ਨ੍ਯਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਤੁ ਵਿਸਮਂ ਪਾਦ ਇਤਿ ਵਿਸਮਸ੍ਥਾਨੇ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਪਾਦੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਖੁਡੁ(ਲ)ਕਾਸ਼੍ਰਿਤ ਇਤਿ ਪਾਦਜਙ੍ਘਾਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਰਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ‘ਪਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੭੯||
Adhikarana 42 (80) · Śloka 80
ਪਾਦਯੋਃ ਕੁਰੁਤੇ ਦਾਹਂ ਪਿਤ੍ਤਾਸਕ੍ਸਹਿਤੋਨਿਲਃ |
ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਾਤ੍ ਪਾਦਦਾਹਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੮੦||
View original
पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितोऽनिलः |
विशेषतश्चङ्क्रमणात् पाददाहं तमादिशेत् ||८०||
ਪਾਦਦਾਹਮਾਹ- ਪਾਦਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਾਦਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਗਚ੍ਛਤਃ, ਤਿਸ੍ਠਤਸ੍ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ||੮੦||
Adhikarana 43 (81) · Śloka 81
ਹਸ੍ਯਤਸ਼੍ਚਰਣੌ ਯਸ੍ਯ ਭਵਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਵਤ੍ |
ਪਾਦਹਰ੍ਸਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਫਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਜਃ ||੮੧||
View original
हृष्यतश्चरणौ यस्य भवतश्च प्रसुप्तवत् |
पादहर्षः स विज्ञेयः कफवातप्रकोपजः ||८१||
ਪਾਦਹਰ੍ਸਮਾਹ- ਹਸ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸਤ ਇਤਿ ਹਰ੍ਸੋ ਰੋਮਾਞ੍ਚਪ੍ਰਾਯੋ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸੋਨ੍ਤਃਸ਼ੀਤਕਰਃ| ਭਵਤਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਵਦਿਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ ਸੁਪ੍ਤਾਵਿਵ ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮੧||
Adhikarana 44 (82) · Śloka 82
ਅਂਸਦੇਸ਼ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੋਸਯਿਤ੍ਵਾਂਸਬਨ੍ਧਨਮ੍ |
ਸਿਰਾਸ਼੍ਚਾਕੁਞ੍ਚ੍ਯ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥੋ ਜਨਯਤ੍ਯਵਬਾਹੁਕਮ੍ ||੮੨||
View original
अंसदेशस्थितो वायुः शोषयित्वांऽसबन्धनम् |
सिराश्चाकुञ्च्य तत्रस्थो जनयत्यवबाहुकम् ||८२||
ਅਂਸਸ਼ੋਸਾਵਬਾਹੁਕਾਵਾਹ- ਅਂਸਦੇਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਂਸਸਮੀਪੋਪਲਕ੍ਸਿਤੋ ਦੇਸ਼ੋਂਸਦੇਸ਼ਃ; ਅਂਸੋ ਬਾਹੁਸ਼ਿਰਃ| ਅਂਸਬਨ੍ਧਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਂਸਬਨ੍ਧਨਂ ਸ਼ੋਸਯਿਤ੍ਵਾ ‘ਅਂਸਸ਼ੋਸਂ ਰੋਗਂ ਕਰੋਤਿ’ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਃ ਅਂਸਦੇਸ਼ਸ੍ਥਿਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮੨||
Adhikarana 45 (83) · Śloka 83
ਯਦਾ ਸ਼ਬ੍ਦਵਹਂ ਸ੍ਰੋਤੋ ਵਾਯੁਰਾਵਤ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ |
ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਵਿਤੋ ਵਾਪਿ ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਤੇਨ ਜਾਯਤੇ ||੮੩||
View original
यदा शब्दवहं स्रोतो वायुरावृत्य तिष्ठति |
शुद्धः श्लेष्मान्वितो वाऽपि बाधिर्यं तेन जायते ||८३||
ਬਾਧਿਰ੍ਯਮਾਹ- ਯਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਕੇਵਲਃ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਵਰਣਯੋਰੁਪਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪਠਨੀਯਃ, ਵਦ੍ਧਸਮ੍ਮਤਤ੍ਵਾਤ੍||੮੩||
Adhikarana 46 (84) · Śloka 84
ਹਨੁਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਂ ਯਸ੍ਯ ਭਿਨ੍ਦਨ੍ਨਿਵਾਨਿਲਃ |
ਕਰ੍ਣਯੋਃ ਕੁਰੁਤੇ ਸ਼ੂਲਂ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ ||੮੪||
View original
हनुशङ्खशिरोग्रीवं यस्य भिन्दन्निवानिलः |
कर्णयोः कुरुते शूलं कर्णशूलं तदुच्यते ||८४||
ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਮਾਹ- ਹਨੁਸ਼ਙ੍ਖੇਤ੍ਯਾਦਿ||੮੪||
Adhikarana 47 (85) · Śloka 85
ਆਵਤ੍ਯ ਸਕਫੋ ਵਾਯੁਰ੍ਧਮਨੀਃ ਸ਼ਬ੍ਦਵਾਹਿਨੀਃ |
ਨਰਾਨ੍ ਕਰੋਤ੍ਯਕ੍ਰਿਯਕਾਨ੍ਮੂਕਮਿਨ੍ਮਿਣਗਦ੍ਗਦਾਨ੍ ||੮੫||
View original
आवृत्य सकफो वायुर्धमनीः शब्दवाहिनीः |
नरान् करोत्यक्रियकान्मूकमिन्मिणगद्गदान् ||८५||
ਜਿਹ੍ਵਾਗਤਵਾਤਰੋਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਆਵਤ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਵਤ੍ਯ ਅਵਰੁਨ੍ਧ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮੂਕੋ ਵਚਨਰਹਿਤਃ, ਮਿਨ੍ਮਿਣਃ ਸਾਨੁਨਾਸਿਕਵਾਕ੍, ਗਦ੍ਗਦੋਵ੍ਯਕ੍ਤਵਾਕ੍||੮੫||
Adhikarana 48 (86-87) · Śloka 87
ਅਧੋ ਯਾ ਵੇਦਨਾ ਯਾਤਿ ਵਰ੍ਚੋਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਿਤਾ |
ਭਿਨ੍ਦਤੀਵ ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਂ ਸਾ ਤੂਨੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ||੮੬||
ਗੁਦੋਪਸ੍ਥੋਤ੍ਥਿਤਾ ਸੈਵ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਵਿਸਰ੍ਪਿਣੀ |
ਵੇਗੈਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਤਿਤੂਨੀਤਿ ਸਾ ਸ੍ਮਤਾ ||੮੭||
View original
अधो या वेदना याति वर्चोमूत्राशयोत्थिता |
भिन्दतीव गुदोपस्थं सा तूनीत्यभिधीयते ||८६||
गुदोपस्थोत्थिता सैव प्रतिलोमविसर्पिणी |
वेगैः पक्वाशयं याति प्रतितूनीति सा स्मृता ||८७||
ਤੂਨੀਵਾਤਮਾਹ- ਅਧੋ ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਿਨ੍ਦਤੀਵ ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਮਿਤਿ ਭੇਦਂ ਕੁਰ੍ਵਤੀਵ ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਵਿਸਰ੍ਪਿਣੀ ਅਧ-ਉਤ੍ਥਿਤੋਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿਨੀ| ਵੇਗੈਰਿਤਿ ਵੇਦਨਾਵੇਗੈਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋਪਸ਼ਮੋਪਲਕ੍ਸਿਤੈਃ, ‘ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਪ੍ਰਧਾਵਿਤਾ ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍||੮੬-੮੭||
Adhikarana 49 (88) · Śloka 88
ਸਾਟੋਪਮਤ੍ਯੁਗ੍ਰਰੁਜਮਾਧ੍ਮਾਤਮੁਦਰਂ ਭਸ਼ਮ੍ |
ਆਧ੍ਮਾਨਮਿਤਿ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਘੋਰਂ ਵਾਤਨਿਰੋਧਜਮ੍ ||੮੮||
View original
साटोपमत्युग्ररुजमाध्मातमुदरं भृशम् |
आध्मानमिति जानीयाद्घोरं वातनिरोधजम् ||८८||
ਆਧ੍ਮਾਨਮਾਹ- ਸਾਟੋਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਟੋਪਂ ਸਞ੍ਚਲਨਂ, ਤੇਨ ਸਹ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਾਟੋਪਮ੍| ਉਦਰਮਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ| ਘੋਰਂ ਕਸ੍ਟਕਾਰਿ||੮੮||
Adhikarana 50 (89) · Śloka 89
ਵਿਮੁਕ੍ਤਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਹਦਯਂ ਤਦੇਵਾਮਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ |
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕਫਵ੍ਯਾਕੁਲਿਤਾਨਿਲਮ੍ ||੮੯||
View original
विमुक्तपार्श्वहृदयं तदेवामाशयोत्थितम् |
प्रत्याध्मानं विजानीयात् कफव्याकुलितानिलम् ||८९||
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਮਾਹ- ਵਿਮੁਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਵ ਆਧ੍ਮਾਨਮੇਵ| ਆਮਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਿਤਂ ਨਾਭਿਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰੋਤ੍ਥਿਤਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਹਦਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰਪ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਨਿਰਸਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਮੁਕ੍ਤਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਹਦਯਮਿਤਿ| ਵ੍ਯਾਕੁਲਿਤ ਆਵਤਃ||੮੯||
Adhikarana 51 (90-91) · Śloka 91
ਅਸ੍ਠੀਲਾਵਦ੍ਘਨਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਯਤਮੁਨ੍ਨਤਮ੍ |
ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲਾਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧਿਨੀਮ੍ ||੯੦||
ਏਨਾਮੇਵ ਰੁਜਾਯੁਕ੍ਤਾਂ ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਿਨੀਮ੍ |
ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲਾਮਿਤਿ ਵਦੇਜ੍ਜਠਰੇ ਤਿਰ੍ਯਗੁਤ੍ਥਿਤਾਮ੍ ||੯੧||
View original
अष्ठीलावद्घनं ग्रन्थिमूर्ध्वमायतमुन्नतम् |
वाताष्ठीलां विजानीयाद्बहिर्मार्गावरोधिनीम् ||९०||
एनामेव रुजायुक्तां वातविण्मूत्ररोधिनीम् |
प्रत्यष्ठीलामिति वदेज्जठरे तिर्यगुत्थिताम् ||९१||
ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲਾਮਾਹ- ਅਸ੍ਠੀਲਾਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| “ਅਸ੍ਠੀਲਾ ਉਤ੍ਤਰਾਪਥੇ ਦੀਰ੍ਘਵਰ੍ਤੁਲਪਾਸਾਣਵਿਸ਼ੇਸਃ” ਇਤ੍ਯੇਕੇ, “ਚਰ੍ਮਕਾਰਾਣਾਂ ਵਰ੍ਤੁਲਦੀਰ੍ਘਾ ਲੌਹੀ ਭਾਣ੍ਡਿਃ” ਇਤ੍ਯਪਰੇ| ਘਨਃ ਸਂਹਤਾਵਯਵਃ| ਆਯਤੋ ਦੀਰ੍ਘਃ| ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਾਣਿ ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਣਿ| ਅਨ੍ਯੇਤ੍ਰ ‘ਨਾਭੇਰਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਸਞ੍ਜਾਤਂ ਚਲਂ ਵਾ ਯਦਿ ਵਾਚਲਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲਾਮਾਹ- ਏਨਾਮੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਨਾਮੇਵ ਅਸ੍ਠੀਲਾਮ੍| ਤਿਰ੍ਯਗੁਤ੍ਥਿਤਤ੍ਵੇਨਾਸ੍ਠੀਲਾਯਾਃ ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲਾਯਾ ਭੇਦਃ| ਅਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਕੇਚਿਦੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਨ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਪਠਿਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰਾਣਾਮਸਮ੍ਮਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ||੯੦-੯੧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने वातव्याधिनिदानं नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||