1. vātavyādhinidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಜ್ಞಾನಬೀಜಭೂತೇನ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇನ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೋದ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧಸ್ಯ ವಿವರಣೇ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಪ್ರಸ್ತುತಾನಿ, ತೇಷು ಚ ಪ್ರಸ್ತುತೇಷು ಸ್ವಾಧಿಕಾರಿಣಾಂ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಹೇತುಲಕ್ಷಣಪ್ರತಿಪಾದಕತಯಾ ನಿದಾನಸ್ಥಾನಸ್ಯಾರಮ್ಭಃ, ತತ್ರಾಪಿ ದೋಷಾಣಾಂ ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ತದ್ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಹೇತುಲಕ್ಷಣಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರತಿಪಾದನಂ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತವ್ಯಾಧೇರಾಕ್ಷೇಪಕಾದೇರ್ನಿದಾನಂ ಹೇತುಲಕ್ಷಣನಿರ್ದೇಶಃ| ಅಥಾತೋ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಮಿತ್ಯಾದಿ ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರಥಮಮೇವ ಸೂತ್ರಮಸ್ತಿ ತಥಾಽಪಿ ‘ಪ್ರಾಬ್ರವೀದ್ಭಿಷಜಾಂವರಃ’ ಇತ್ಯನನ್ತರಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್, ಅನುಪಾಸಿತಾಪ್ರಾರ್ಥಿತಗುರೋಃ ಶಿಷ್ಯಾಣಾಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನೇಽನಧಿಕಾರಾತ್||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ಧನ್ವನ್ತರಿಂ ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ವರಿಷ್ಠಮಮೃತೋದ್ಭವಮ್ | ಚರಣಾವುಪಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ಸುಶ್ರುತಃ ಪರಿಪೃಚ್ಛತಿ ||೩|| ವಾಯೋಃ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಸ್ಯ ವ್ಯಾಪನ್ನಸ್ಯ ಚ ಕೋಪನೈಃ | ಸ್ಥಾನಂ ಕರ್ಮ ಚ ರೋಗಾಂಶ್ಚ ವದ ಮೇ ವದತಾಂ ವರ ||೪||

ಕಃ ಪುನರೇವಂ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾತವಾನಿತಿ ತಮೇವ ಪ್ರಕಾರೇಣ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಧನ್ವನ್ತರಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ಧಾರ್ಮಿಕಾಣಾಂ, ವರಿಷ್ಠಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್| ಅಮೃತೇನ ಸಹ ಉದ್ಭವ ಉತ್ಪತಿರ್ಯಸ್ಯ ತಮ್| ಚರಣಾವುಪಸಙ್ಗೃಹ್ಯೇತಿ ಪಾದಪತನಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂ ಪರಿಪೃಚ್ಛತೀತ್ಯಾಹ- ವಾಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವಾವಸ್ಥಿತಸ್ಯ, ವ್ಯಾಪನ್ನಸ್ಯ ವಿಕೃತಸ್ಯ| ಕೋಪನೈಃ ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮಭಿರ್ವಾಯುಸಮಾನೈಃ| ಸ್ಥಾನಂ ಶ್ರೋಣಿಗುದಾದಿ, ತಚ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಸ್ಯ ವಾಯೋಃ; ವಿಕೃತಸ್ಯ ತು ಸರ್ವಶರೀರಮ್| ಕರ್ಮ ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಚ; ಸಾಮಾನ್ಯಮ್ ‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೋಪಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ’ ಇತ್ಯಾದಿ, ವಿಶಿಷ್ಟಂ ‘ಸ ಪ್ರಾಣೋ ನಾಮ ದೇಹಧೃಕ್’ ಇತ್ಯಾದಿ| ರೋಗಾಂಶ್ಚೇತಿ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾದಿಕಾನ್| ಯದಾಹ- “ಪ್ರಾಯಶಃ ಕುರುತೇ ದುಷ್ಟೋ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾದಿಕಾನ್ ಗದಾನ್” ಇತಿ| ಚಕಾರಾನ್ನಾಮ ಚ| ವದತಾಂ ವರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತೄಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ! ‘ಕೋಪನೈಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಭೂಪತೇ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ‘ವದ ಮೇ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಚ ‘ವದಸ್ವ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಭೂಪತೇ ಇತಿ ಧನ್ವನ್ತರಿಸಮ್ಬೋಧನಂ; ವದಸ್ವ ವದೇತಿ ಚೈಕ ಏವಾರ್ಥಃ| ಮೇ ಮಮ| ಕರ್ಮಗ್ರಹಣಂ ಕೇಚಿನ್ನಾಧೀಯತೇ; ತನ್ಮತೇ, ‘ಸ್ಥಾನಂ ರೋಗವಿಭಾಗಂ ಚ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ||೩-೪||

Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 9

ತಸ್ಯ ತದ್ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಪ್ರಾಬ್ರವೀದ್ಭಿಷಜಾಂ ವರಃ | ಸ್ವಯಮ್ಭೂರೇಷ ಭಗವಾನ್ ವಾಯುರಿತ್ಯಭಿಶಬ್ದಿತಃ ||೫|| ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಾನ್ನಿತ್ಯಭಾವಾಚ್ಚ ಸರ್ವಗತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಚ | ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಲೋಕನಮಸ್ಕೃತಃ ||೬|| ಸ್ಥಿತ್ಯುತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶೇಷು ಭೂತಾನಾಮೇಷ ಕಾರಣಮ್ | ಅವ್ಯಕ್ತೋ ವ್ಯಕ್ತಕರ್ಮಾ ಚ ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತೋ ಲಘುಃ ಖರಃ ||೭|| ತಿರ್ಯಗ್ಗೋ ದ್ವಿಗುಣಶ್ಚೈವ ರಜೋಬಹುಲ ಏವ ಚ | ಅಚಿನ್ತ್ಯವೀರ್ಯೋ ದೋಷಾಣಾಂ ನೇತಾ ರೋಗಸಮೂಹರಾಟ್ ||೮|| ಆಶುಕಾರೀ ಮುಹುಶ್ಚಾರೀ ಪಕ್ವಾಧಾನಗುದಾಲಯಃ |೯|

ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಸುಶ್ರುತಸ್ಯ| ತತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮ್| ಭಿಷಜಾಂ ವರೋ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ| ‘ಭಿಷಜಾಂ ಗುರುಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಪ್ರಾಬ್ರವೀತ್ ಜಗಾದ| ಏಷ ವಾಯುರಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಭಗವಾನ್ ಸಮಸ್ತೈಶ್ವರ್ಯಗುಣಯುಕ್ತಃ, ಅಣಿಮಾದಿಗುಣಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಭಿಶಬ್ದಿತಃ ಕೀರ್ತ್ತಿತಃ| ಸ್ವಯಮ್ಭೂತ್ವೇ ಹೇತುತ್ರಿತಯಮಾಹ- ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಾದಿತಿ ಸ್ವಕರ್ಮವಿಷಯೇ ನಾನ್ಯೇನ ಪ್ರೇರ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿತ್ಯಭಾವಾತ್ ನಿತ್ಯಸ್ಯ ಹಿ ಕಾರಣರಹಿತತ್ವೇನ ಸ್ವತನ್ತ್ರತ್ವಂ, ತತಶ್ಚ ಸ್ವಯಮ್ಭೂತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಸರ್ವಗತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ ಯೋ ಹಿ ಸರ್ವಗತಃ ಸ ಸ್ವಯಮ್ಭೂಃ, ಆಕಾಶವತ್| ಚಕಾರಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಮಪಿ ಪರಮಾಣೋರಿವ ಸ್ವಯಮ್ಭೂತ್ವೇ ಹೇತುಃ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಕಥಂ ಪುನರಸ್ಯ ಸರ್ವಗತ್ವಂ ಯಾವತಾ ಪಾರ್ಥಿವದ್ರವ್ಯಮೂರ್ತ್ತಿಷು ವಾಯುರ್ನಾಸ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಸರ್ವೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾನಾಂ, ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಕಾರಣಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವೇನ ಸರ್ವಸ್ವರೂಪಃ, ‘ಸರ್ವಪ್ರಯೋಜನಹೇತುಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ಸರ್ವಲೋಕನಮಸ್ಕೃತ ಇತಿ ಕುತ ಇತ್ಯಾಹ- ಸ್ಥಿತ್ಯುತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಿತಿಃ ಜೀವನಮ್| ಅವ್ಯಕ್ತೋಽದೃಶ್ಯಮೂರ್ತಿಃ| ವ್ಯಕ್ತಕರ್ಮಾ ಪ್ರಕಟಕ್ರಿಯಃ| ಶೀತ ಇತಿ ಅಸಂಯುಕ್ತಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಗುಣೋಽಯಂ ಸಂಯುಕ್ತಸ್ತೂಷ್ಣೋಽಪಿ| ಖರಃ ಖರಸ್ಪರ್ಶಃ, ಕರ್ಕೋಟಕಫಲವತ್| ತಿರ್ಯಗ್ಗಃ ತಿರ್ಯಗ್ಗಾಮೀ| ದ್ವಿಗುಣಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶಗುಣಃ| ರಜೋಬಹುಲ ಇತಿ ತ್ರಿಗುಣತ್ವೇಽಪ್ಯುತ್ಕರ್ಷವಿಶೇಷಾದ್ರಜಃ ಪ್ರಬಲತ್ವಮಸ್ಯ| ಅಚಿನ್ತ್ಯವೀರ್ಯೋಽಚಿನ್ತ್ಯಶಕ್ತಿಃ, ಸಾ ಚಾಸ್ಯ ಶಕ್ತಿಃ ಶರೀರದೋಷಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದಿವಿಭಾಗೋಽವಯವಾದಿಸಂಸ್ಥಾನಕಾ(ಕ)ರಣಂ ದೋಷಧಾತುಮಲಸಂವಹನಾದಿಶ್ಚ, ಶರೀರಾದ್ಬಹಿಸ್ತು ಸಞ್ಚರತೋ ಧರಣೀಧಾರಣಾದಿಃ| ದೋಷಾಣಾಂ ನೇತಾ ದೋಷಧಾತುಮಲಾನಾಂ ಪ್ರೇರಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ವಾಯೋರಪಿ ವಾಯುರೇವ ನೇತೇತಿ ಬಹುವಚನಂ ಸಮರ್ಥಯನ್ತಿ| ರೋಗಸಮೂಹರಾಡಿತಿ ರೋಗಸಮೂಹೇ ರೋಗಹೇತುವೃನ್ದೇ ಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಾದೌ ರಾಜತೇ ಶೋಭತೇ ಇತಿ ರೋಗಸಮೂಹರಾಟ್; ನ ತು ರಾಟ್ಶಬ್ದೋ ರಾಜಪರ್ಯಾಯಃ, ‘ಸ ರೋಗಾನೀಕರಾಟ್ ಸ್ಮೃತ’ ಇತ್ಯಗ್ರೇತನೇನ ಸಹ ವಿರೋಧಾಪತ್ತೇಃ| ಆಶುಕಾರೀ ಶೀಘ್ರಮತ್ಯಯಕಾರಿತ್ವಾತ್| ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತೋಽಪಿ ಚರತೀತಿ ಮುಹುಶ್ಚಾರೀ| ಪಕ್ವಾಧಾನಗುದಾಲಯ ಇತಿ ಪಕ್ವಾಶಯಗುದೌ ಸ್ಥಾನಮಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫-೮||-

Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10

ದೇಹೇ ವಿಚರತಸ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ನಿಬೋಧ ಮೇ ||೯|| ದೋಷಧಾತ್ವಗ್ನಿಸಮತಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ವಿಷಯೇಷು ಚ | ಕ್ರಿಯಾಣಾಮಾನುಲೋಮ್ಯಂ ಚ ಕರೋತ್ಯಕುಪಿತೋಽನಿಲಃ ||೧೦|| (ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೋಪಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ದೋಷಧಾತ್ವಗ್ನ್ಯವೈಕೃತಮ್| ಕ್ರಿಯಾಣಾಮಾನುಲೋಮ್ಯಂ ಚ ಕುರ್ಯಾದ್ವಾಯುರದೂಷಿತಃ ||೧೦||) |

ನಿಬೋಧ ಮೇ ಇತಿ ನಿಬೋಧ ಜಾನೀಹಿ, ಮೇ ಮತ್ಸಕಾಶಾತ್| ಧಾತುಶಬ್ದಾನನ್ತರಮಾದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ತೇನ ಮಲೋಪಧಾತೂನಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್; ಅಥವಾ ಧಾತುಶಬ್ದೇನ ಮಲೋಪಧಾತವ ಉಚ್ಯನ್ತೇ, ಶರೀರಧಾರಣಕಾರಣಾತ್| ವಿಷಯೇಷು ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧೇಷು| ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಕಾಯವಾಙ್ಮಾನಸೀನಾಮ್| ಆನುಲೋಮ್ಯಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತಕತ್ವಮ್| ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯಸ್ತು ಇಮಂ ಶ್ಲೋಕಮ್ ‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೋಪಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಕೃತ್ವಾ ಪಠತಿ, ಸ ಚ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ||೯-೧೦||

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

ಯಥಾಽಗ್ನಿಃ ಪಞ್ಚಧಾ ಭಿನ್ನೋ ನಾಮಸ್ಥಾನಕ್ರಿಯಾಮಯೈಃ | ಭಿನ್ನೋಽನಿಲಸ್ತಸ್ಥಾ ಹ್ಯೇಕೋ ನಾಮಸ್ಥಾನಕ್ರಿಯಾಮಯೈಃ ||೧೧||

ತದೇವಂ ಸರ್ವಾನಿಲಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಹೇತುತ್ವಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಸ್ಥಾನೋಪಾಧಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಸ್ಯ ನಾಮಾನ್ತರವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಪ್ರತಿಸ್ಥಾನಂ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ವಸ್ಥಕ್ರಿಯಾ ರೋಗಾಂಶ್ಚ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯಥಾಽಗ್ನಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಽಗ್ನಿಃ ಪಿತ್ತಗ ಏಕ ಏವ ಪಾಚಕರಞ್ಜಕಾಲೋಚಕಭ್ರಾಜಕಸಾಧಕೇತಿ ನಾಮ್ನಾ, ಸ್ಥಾನೇನಾಮಪಕ್ವಾಶಯಾದಿನಾ, ಕ್ರಿಯಯಾ ಅನ್ನಪಾಚನಾದಿಕಯಾ, ಆಮಯೇನಾಮ್ಲಪಾಕಾದಿನಾ ಪಞ್ಚವಿಧಃ; ಏವಮನಿಲೋಽಪ್ಯೇಕ ಏವ ನಾಮಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚವಿಧಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪುನರತ್ರ ಬಾಹ್ಯಾಗ್ನೇರ್ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾಹವನೀಯದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನ್ಯಾವಸಥ್ಯಸಭ್ಯಲಕ್ಷಣಾನ್ ಪಞ್ಚ ಭೇದಾನಾಹುಃ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯಃ||೧೧||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 12

ಪ್ರಾಣೋದಾನೌ ಸಮಾನಶ್ಚ ವ್ಯಾನಶ್ಚಾಪಾನ ಏವ ಚ | ಸ್ಥಾನಸ್ಥಾ ಮಾರುತಾಃ ಪಞ್ಚ ಯಾಪಯನ್ತಿ ಶರೀರಿಣಮ್ ||೧೨||

ತತ್ರ ವಾಯೋರ್ನಾಮಾನ್ಯಾಹ- ಪ್ರಾಣೋದಾನಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಸ್ಥಾಃ ಸ್ಥಾನಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಸಾಮ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ಯಾಪಯನ್ತಿ ಧಾರಯನ್ತಿ||೧೨||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 14

ಯೋ ವಾಯುರ್ವಕ್ತ್ರಸಞ್ಚಾರೀ ಸ ಪ್ರಾಣೋ ನಾಮ ದೇಹಧೃಕ್ | ಸೋಽನ್ನಂ ಪ್ರವೇಶಯತ್ಯನ್ತಃ ಪ್ರಾಣಾಂಶ್ಚಾಪ್ಯವಲಮ್ಬತೇ ||೧೩|| ಪ್ರಾಯಶಃ ಕುರುತೇ ದುಷ್ಟೋ ಹಿಕ್ಕಾಶ್ವಾಸಾದಿಕಾನ್ ಗದಾನ್ |೧೪|

ವಕ್ತ್ರಸಞ್ಚಾರಿತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಮೂರ್ಧೋರಃಕಣ್ಠನಾಸಿಕಾ ಅಪಿ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮ್| ಅನ್ತಃ ಅಭ್ಯನ್ತರಮನ್ನಂ ಪ್ರವೇಶಯತಿ ದೇಹಧಾರಣಾಯ | ಪ್ರಾಣಾಂಶ್ಚಾಪ್ಯವಲಮ್ಬತ ಇತಿ ಪ್ರಾಣಾನಗ್ನ್ಯಾದೀನ್, ಅವಲಮ್ಬತೇ ಸ್ವಕ್ರಿಯಾಸು ಯೋಜಯತಿ| ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯಸ್ತ್ವೇವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಪ್ರಾಣಾನಾಮಗ್ನೀಷೋಮಾದೀನಾಮವಲಮ್ಬನವಚನೇನಾಧಾರಭೂತಹೃದಯಾವಲಮ್ಬನಮೇವೋಚ್ಯತೇ, ಏತೇನ ಪ್ರಾಣಾಧಾರಹೃದಯಧಾರಣೇನ ಪ್ರಾಣಧಾರಣಮೇವೋಕ್ತಮ್| ಅತ ಏವ ಪ್ರಾಣಾನಾಮವಲಮ್ಬನೇನ ಮರಣಮೂಲತ್ವಮುಚ್ಯತೇ| ಯದುಕ್ತಂ ಶ್ರುತೌ- “ಯಥಾ ಹಿ ಸೈನ್ಧವೋಽಶ್ವಃ ಶಙ್ಕುಮುತ್ಪಾಟ್ಯ ಧಾವತಿ, ತದ್ವತ್ ಪ್ರಾಣೋ ರುದ್ಧಃ ಸರ್ವಾನ್ ವಾಯೂನುತ್ಪಾಟ್ಯ ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಧಾವತಿ”- ಇತಿ| ಶ್ವಾಸಾದಿಕಾನಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾತ್ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಸ್ವರಭೇದಕಾಸಾದಯಃ||೧೩||-

Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15

ಉದಾನೋ ನಾಮ ಯಸ್ತೂರ್ಧ್ವಮುಪೈತಿ ಪವನೋತ್ತಮಃ ||೧೪|| ತೇನ ಭಾಷಿತಗೀತಾದಿವಿಶೇಷೋಽಭಿಪ್ರವರ್ತತೇ | ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗತಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಕರೋತಿ ಚ ವಿಶೇಷತಃ ||೧೫||

ಉದಾನಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಸ್ಯ ನಾಮಾದಿ ವ್ಯಾಪನ್ನಸ್ಯ ಚ ರೋಗಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಉದಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪೈತಿ ಗಚ್ಛತಿ| ಸ್ಥಾನಂ ಪುನರನುಕ್ತಮಪ್ಯಸ್ಯ ನಾಭ್ಯುರಃಕಣ್ಠಾದಿ | ಭಾಷಿತಗೀತಾದಿರಿತಿ ಆದಿಶಬ್ದಾದುಚ್ಛ್ವಾಸಾದಿ| ‘ವಿಶೇಷೋಽಭಿಪ್ರವರ್ತತೇ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ವಿಷಯೋಽಭಿಪ್ರವರ್ತತೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಊರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗತಾನಿತಿ ನಯನವದನಘ್ರಾಣಶ್ರವಣಶಿರಃಸಂಶ್ರಯಾನ್| ಚಕಾರಾದನ್ಯಾನಪಿ ಕಾಸಾದೀನ್ ಕರೋತಿ||೧೪-೧೫||

Adhikarana 9 (16) · Śloka 17

ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಚರಃ ಸಮಾನೋ ವಹ್ನಿಸಙ್ಗತಃ | ಸೋಽನ್ನಂ ಪಚತಿ ತಜ್ಜಾಂಶ್ಚ ವಿಶೇಷಾನ್ವಿವಿನಕ್ತಿ ಹಿ ||೧೬|| ಗುಲ್ಮಾಗ್ನಿಸಾದಾತೀಸಾರಪ್ರಭೃತೀನ್ ಕುರುತೇ ಗದಾನ್ |೧೭|

ಪಾಕಃ ಪಕ್ವಂ, ನಪುಂಸಕೇ ಭಾವೇ ಕ್ತಃ; ಆಮಸ್ಯ ಪಕ್ವಮಾಮಪಕ್ವಂ, ತಸ್ಯಾಶಯಃ ಪಚ್ಯಮಾನಾಹಾರಾಶಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ತತ್ರ ಚರತೀತಿ ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಚರಃ| ‘ವಹ್ನಿಸಙ್ಗತ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಅಗ್ನಿಸಹಾಯವಾನ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಸೋಽನ್ನಂ ಪಚತೀತಿ ಅಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾದ್ಭಕ್ತಕಾರ ಇವ| ತಜ್ಜಾನ್ ಅನ್ನಪಾಕಜಾನ್| ವಿಶೇಷಾನ್ ರಸದೋಷಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ| ವಿವಿನಕ್ತಿ ಪೃಥಕ್ ಕರೋತಿ||೧೬||-

Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18

ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಚರೋ ವ್ಯಾನೋ ರಸಸಂವಹನೋದ್ಯತಃ ||೧೭|| ಸ್ವೇದಾಸೃಕ್ಸ್ರಾವಣಶ್ಚಾಪಿ ಪಞ್ಚಧಾ ಚೇಷ್ಟಯತ್ಯಪಿ | ಕ್ರುದ್ಧಶ್ಚ ಕುರುತೇ ರೋಗಾನ್ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸರ್ವದೇಹಗಾನ್ ||೧೮||

ರಸಸಂವಹನೋದ್ಯತ ಇತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ರಸಾದಿಸಂವಹನೋದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಸಂವಹನಂ ಪ್ರೇರಣಮ್| ಪಞ್ಚಧಾ ಚೇಷ್ಟಯತ್ಯಪೀತಿ ಪ್ರಸಾರಣಾಕುಞ್ಚನವಿನಮನೋನ್ನಮನತಿರ್ಯಗ್ಗಮನಾನಿ ಪಞ್ಚ ಚೇಷ್ಟಾಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಗತಿಪ್ರಸಾರಣೋತ್ಕ್ಷೇಪಣನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷೈಃ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಪ್ರಕಾರೈಃ ಪಞ್ಚಧಾ’ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಸರ್ವದೇಹಗಾನ್ ಜ್ವರಾತೀಸಾರರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಭೃತೀನ್||೧೭-೧೮||

Adhikarana 11 (19) · Śloka 20

ಪಕ್ವಾಧಾನಾಲಯೋಽಪಾನಃ ಕಾಲೇ ಕರ್ಷತಿ ಚಾಪ್ಯಧಃ | ಸಮೀರಣಃ ಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಂ ಶುಕ್ರಗರ್ಭಾರ್ತವಾನಿ ಚ ||೧೯|| ಕ್ರುದ್ಧಶ್ಚ ಕುರುತೇ ರೋಗಾನ್ ಘೋರಾನ್ ಬಸ್ತಿಗುದಾಶ್ರಯಾನ್ |೨೦|

ಪಕ್ವಾಧಾನಾಲಯಃ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಾನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಸ್ತ್ಯಾಶ್ರಯಾನ್ ಅಶ್ಮರ್ಯಾದೀನ್, ಗುದಾಶ್ರಯಾನ್ ಭಗನ್ದರಾದೀನ್||೧೯||-

Adhikarana 12 (20) · Śloka 20

ಶುಕ್ರದೋಷಪ್ರಮೇಹಾಸ್ತು ವ್ಯಾನಾಪಾನಪ್ರಕೋಪಜಾಃ ||೨೦||

ಇದಾನೀಮುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ವಿಕೃತವಾತದ್ವಯಾದಿಕರ್ಮ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶುಕ್ರದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗತತ್ವಾತ್ ಪ್ರಮೇಹಸ್ಯ ಸರ್ವದೇಹಗತರಸಾದಿದೂಷ್ಯಪ್ರಭವತ್ವಾದ್ವ್ಯಾನಕೃತತ್ವಂ, ಮೇಢ್ರದ್ವಾರಸಂಶ್ರಿತತ್ವಾದಪಾನಕೃತತ್ವಂ ಚ||೨೦||

Adhikarana 13 (21) · Śloka 21

ಯುಗಪತ್ ಕುಪಿತಾಶ್ಚಾಪಿ ದೇಹಂ ಭಿನ್ದ್ಯುರಸಂಶಯಮ್ |೨೧|

ತೇಷಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಯುಗಪತ್ ಪ್ರಕೋಪೇ ನಿಯಮೇನ ದೇಹನಾಶಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯುಗಪದಿತ್ಯಾದಿ| ಯುಗಪತ್ ಏಕಕಾಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಭಿನ್ದ್ಯುರಿತಿ ಭೇದೋಽತ್ರ ದೇಹವಿನಾಶೋಽಭಿಪ್ರೇತಃ|೨೧|-

Adhikarana 14 (21-24) · Śloka 24

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ನಾನಾಸ್ಥಾನಾನ್ತರಾಶ್ರಿತಃ ||೨೧|| ಬಹುಶಃ ಕುಪಿತೋ ವಾಯುರ್ವಿಕಾರಾನ್ ಕುರುತೇ ಹಿ ಯಾನ್ | ವಾಯುರಾಮಾಶಯೇ ಕ್ರುದ್ಧಶ್ಛರ್ದ್ಯಾದೀನ್ ಕುರುತೇ ಗದಾನ್ ||೨೨|| ಮೋಹಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಪಿಪಾಸಾಂ ಚ ಹೃದ್ಗ್ರಹಂ ಪಾರ್ಶ್ವವೇದನಾಮ್ | ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೋಽನ್ತ್ರಕೂಜಂ ಶೂಲಂ ನಾಭೌ ಕರೋತಿ ಚ ||೨೩|| ಕೃಚ್ಛ್ರಮೂತ್ರಪುರೀಷತ್ವಮಾನಾಹಂ ತ್ರಿಕವೇದನಾಮ್ | ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯವಧಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸಮೀರಣಃ ||೨೪||

ಅತ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾಸ್ಥಾನಾನ್ತರಾಶ್ರಿತಃ ಕುಪಿತಃ ಸನ್ ವಾಯುರ್ಬಹುಶೋ ಯಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಕುರುತೇ ತಾನ್ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಛರ್ದ್ಯಾದೀನಿತಿ ಆದಿಶಬ್ದಾದ್ರುಜಃ ಪಾರ್ಶ್ವೋದರಹೃತ್ಸ್ತಮ್ಭತೋದಾದಿಕಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ, ಅಥವಾ ಊರ್ಧ್ವಗರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿಕಾಃ| ಮೋಹೋ ನೈವಾತ್ಯನ್ತಂ ಚಿತ್ತನಾಶಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚೇತನಾಚ್ಯುತಿಃ| ಪಕ್ವೇತ್ಯಾದಿ ಅನ್ತ್ರಕೂಜಂ ಅನ್ತ್ರೇಽವ್ಯಕ್ತಶಬ್ದಮ್| ಚಕಾರಾದ್ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಙ್ಗಂ ಜಙ್ಘೋರುತ್ರಿಕಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಾದೀನ್ ಪ್ರತಿ ಶೂಲಂ ಚ ಕುರುತೇ| ‘ಶೂಲಂ ನಾಭೌ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಶೂಲಾನಾಹೌ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಪಕ್ವಾಶಯ ಆನಹ್ಯತೇ ಸಮನ್ತಾದ್ವಿಬಧ್ಯತ ಇವೇತಿ ವೇದನಾಪ್ರಕಾರ ಏಕ ಆನಾಹಃ, ದ್ವಿತೀಯಸ್ತು ವಿಸೂಚಿಕಾಪ್ರತಿಷೇಧೇ ಪ್ರೋಕ್ತಲಕ್ಷಣ ಏವ| ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಷು ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸನ್ ಸಮೀರಣ ಇನ್ದ್ರಿಯವಧಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಷು ಶ್ರೋತ್ರಘ್ರಾಣದರ್ಶನರಸನತ್ವಕ್ಷು| ಇನ್ದ್ರಿಯವಧಮಿತ್ಯನೇನಾಶ್ರುತ್ಯಘ್ರಾಣಾದರ್ಶನಾರಸನಾಸ್ಪರ್ಶಾನಿ ವೇದಿತವ್ಯಾನಿ||೨೧-೨೪||

Adhikarana 15 (25-29) · Śloka 29

ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಸ್ಫುರಣಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಸುಪ್ತಿಂ ಚುಮುಚುಮಾಯನಮ್ | ತ್ವಕ್ಸ್ಥೋ ನಿಸ್ತೋದನಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ತ್ವಗ್ಭೇದಂ ಪರಿಪೋಟನಮ್ ||೨೫|| ವ್ರಣಾಂಶ್ಚ ರಕ್ತಗೋ, ಗ್ರನ್ಥೀನ್ ಸಶೂಲಾನ್ ಮಾಂಸಸಂಶ್ರಿತಃ | ತಥಾ ಮೇದಃಶ್ರಿತಃ ಕುರ್ಯಾದ್ಗ್ರನ್ಥೀನ್ಮನ್ದರುಜೋಽವ್ರಣಾನ್ ||೨೬|| ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಿರಾಗತಃ ಶೂಲಂ ಸಿರಾಕುಞ್ಚನಪೂರಣಮ್ | ಸ್ನಾಯುಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸ್ತಮ್ಭಕಮ್ಪೌ ಶೂಲಮಾಕ್ಷೇಪಣಂ ತಥಾ ||೨೭|| ಹನ್ತಿ ಸನ್ಧಿಗತಃ ಸನ್ಧೀನ್ ಶೂಲಶೋಫೌ ಕರೋತಿ ಚ | ಅಸ್ಥಿಶೋಷಂ ಪ್ರಭೇದಂ ಚ ಕುರ್ಯಾಚ್ಛೂಲಂ ಚ ತಚ್ಛ್ರಿತಃ ||೨೮|| ತಥಾ ಮಜ್ಜಗತೇ ರುಕ್ ಚ ನ ಕದಾಚಿತ್ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ | ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಾ ವಿಕೃತಾ ಶುಕ್ರಗೇಽನಿಲೇ ||೨೯||

ತ್ವಕ್ಸ್ಥೋ ರಸಸ್ಥಃ ಸಮೀರಣೋ ವೈವರ್ಣ್ಯಾದಿ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸುಪ್ತಿಂ ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞಾನಮ್| ಚುಮುಚುಮಾಯನಂ ಸರ್ಷಪಕಲ್ಕಾವಲಿಪ್ತಾನಾಮಿವಾಙ್ಗಾನಾಂ ವೇದನಾಮ್| ತ್ವಗ್ಭೇದಂ ತ್ವಚೋ ಭೇದಮೇವ| ಪರಿಪೋಟನಂ ಸರ್ವತಃ ಪುಟನಂ ತ್ವಚ ಏವ| ವ್ರಣಾಂಶ್ಚ ರಕ್ತಗಃ ‘ಕುರ್ಯಾತ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಮುಂ ಪಾಠಂ ಕೇಚಿನ್ನ ಪಠನ್ತಿ; ತನ್ನ, ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಸಮ್ಮತತ್ವಾತ್| ಗ್ರನ್ಥೀನ್ ಸಶೂಲಾನ್ ಮಾಂಸಸಮಾಶ್ರಿತಃ ಸಮೀರಣ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅವ್ರಣಾನ್ ವ್ರಣರಹಿತಾನ್| ಸಿರಾಕುಞ್ಚನಂ ‘ಕುಟಿಲಾ ಸಿರಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ವದನ್ತಿ | ಸ್ತಮ್ಭೋ ನಿಶ್ಚಲೀಕರಣಮ್| ಆಕ್ಷೇಪಣಂ ಚಾಲನಮ್| ಹನ್ತೀತ್ಯಾದಿ ಏತೇನಾಕುಞ್ಚನಪ್ರಸಾರಣಯೋರಭಾವ ಉಕ್ತಃ| ತಚ್ಛ್ರಿತ ಇತಿ ಅಸ್ಥ್ಯಾಶ್ರಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಮಜ್ಜಗತೇ ಯಥಾ ಅಸ್ಥ್ಯಾಶ್ರಿತೋಽಸ್ಥಿಶೋಷಂ, ತಥಾ ಮಜ್ಜಾಶ್ರಿತೋ ಮಜ್ಜಶೋಷಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತ್ಯಾಹ- ವಿಕೃತಾ; ಅತಿಶೀಘ್ರಾತಿಮನ್ದಗ್ರಥಿತವಿವರ್ಣಾದಿಯುಕ್ತೇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೫-೨೯||

Adhikarana 16 (30) · Śloka 30

ಹಸ್ತಪಾದಶಿರೋಧಾತೂಂಸ್ತಥಾ ಸಞ್ಚರತಿ ಕ್ರಮಾತ್ | ವ್ಯಾಪ್ನುಯಾದ್ವಾಽಖಿಲಂ ದೇಹಂ ವಾಯುಃ ಸರ್ವಗತೋ ನೃಣಾಮ್ ||೩೦||

ಏಕಾಙ್ಗಗತ ಏಕಧಾತುಗತೋ ವಾಽಪ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗತಃ ಸರ್ವಧಾತುಗತೋ ವಾ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಹಸ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುಸ್ತಥಾ ಹಸ್ತಪಾದಶಿರಃ ಕ್ರಮಾತ್ ಸಞ್ಚರತಿ ಯಥಾ ಉಪೇಕ್ಷಿತಃ ಸನ್ನಖಿಲಂ ದೇಹಂ ವ್ಯಾಪ್ನುಯಾತ್, ತಥಾ ಧಾತೂನ್ ಕ್ರಮಾತ್ ಸಞ್ಚರತಿ ಯಥಾ ಸರ್ವಗತೋ ವಾ ಭವತಿ ಸರ್ವಧಾತುಗತೋ ವಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ವ್ಯಾಪ್ನುಯಾದ್ವೇತಿ ವಾಶಬ್ದೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ, ಸರ್ವಗತೋ ವೇತ್ಯತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ||೩೦||

Adhikarana 17 (31) · Śloka 31

ಸ್ತಮ್ಭನಾಕ್ಷೇಪಣಸ್ವಾಪಶೋಫಶೂಲಾನಿ ಸರ್ವಗಃ |೩೧|

ತಸ್ಯೇದಾನೀಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಗತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ತಮ್ಭನೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಗೋ ವಾಯುಃ ಸರ್ವಸ್ಮಿಞ್ ಶರೀರೇ ಸ್ತಮ್ಭನಾದಿಕಂ ಕರೋತಿ|೩೧|-

Adhikarana 18 (31) · Śloka 31

ಸ್ಥಾನೇಷೂಕ್ತೇಷು ಸಮ್ಮಿಶ್ರಃ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಾಃ ಕುರುತೇ ರುಜಃ ||೩೧||

ತಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಪ್ರಸರಣೇ ಪಿತ್ತಾದಿಸಂಯುಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಾದ್ಯಾವರಣಪ್ರತಿಪತ್ತಿಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ಥಾನೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಮಿಶ್ರಃ ಪಿತ್ತಾದಿಭಿಃ| ಪಿತ್ತಾದೀನಾಮೌಷ್ಣ್ಯಾದಿಸ್ವಭಾವಲಿಙ್ಗದರ್ಶನಾದ್ದಾಹಾದಿಕಾರ್ಯಲಿಙ್ಗದರ್ಶನಾಚ್ಚ ಪಿತ್ತಾದ್ಯಾವರಣಂ ಜ್ಞೇಯಂ; ಕೇವಲಸ್ಯ ವಾಯೋಃ ಶೀತಸ್ವಭಾವತ್ವಾದ್ದಾಹಃ ಪಿತ್ತಂ ವಿನಾ ನೋತ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ||೩೧||

Adhikarana 19 (32) · Śloka 32

ಕುರ್ಯಾದವಯವಪ್ರಾಪ್ತೋ ಮಾರುತಸ್ತ್ವಮಿತಾನ್ ಗದಾನ್ |೩೨|

ತಸ್ಯೇದಾನೀಮವಯವಗತಸ್ಯಾನೇಕರೋಗಕಾರಣತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ|೩೨|-

Adhikarana 20 (32-39) · Śloka 39

ದಾಹಸನ್ತಾಪಮೂರ್ಚ್ಛಾಃ ಸ್ಯುರ್ವಾಯೌ ಪಿತ್ತಸಮನ್ವಿತೇ ||೩೨|| ಶೈತ್ಯಶೋಫಗುರುತ್ವಾನಿ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕಫಾವೃತೇ | ಸೂಚೀಭಿರಿವ ನಿಸ್ತೋದಃ ಸ್ಪರ್ಶದ್ವೇಷಃ ಪ್ರಸುಪ್ತತಾ ||೩೩|| ಶೇಷಾಃ ಪಿತ್ತವಿಕಾರಾಃ ಸ್ಯುರ್ಮಾರುತೇ ಶೋಣಿತಾನ್ವಿತೇ | ಪ್ರಾಣೇ ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ಛರ್ದಿರ್ದಾಹಶ್ಚೈವೋಪಜಾಯತೇ ||೩೪|| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಸದನಂ ತನ್ದ್ರಾ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಚ ಕಫಾವೃತೇ | ಉದಾನೇ ಪಿತ್ತಸಂಯುಕ್ತೇ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಾಹಭ್ರಮಕ್ಲಮಾಃ ||೩೫|| ಅಸ್ವೇದಹರ್ಷೌ ಮನ್ದೋಽಗ್ನಿಃ ಶೀತಸ್ತಮ್ಭೌ ಕಫಾವೃತೇ | ಸಮಾನೇ ಪಿತ್ತಸಂಯುಕ್ತೇ ಸ್ವೇದದಾಹೌಷ್ಣ್ಯಮೂರ್ಚ್ಛನಮ್ ||೩೬|| ಕಫಾಧಿಕಂ ಚ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ರೋಮಹರ್ಷಃ ಕಫಾವೃತೇ | ಅಪಾನೇ ಪಿತ್ತಸಂಯುಕ್ತೇ ದಾಹೌಷ್ಣ್ಯೇ ಸ್ಯಾದಸೃಗ್ದರಃ ||೩೭|| ಅಧಃಕಾಯಗುರುತ್ವಂ ಚ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕಫಾವೃತೇ | ವ್ಯಾನೇ ಪಿತ್ತಾವೃತೇ ದಾಹೋ ಗಾತ್ರವಿಕ್ಷೇಪಣಂ ಕ್ಲಮಃ ||೩೮|| ಗುರೂಣಿ ಸರ್ವಗಾತ್ರಾಣಿ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಚಾಸ್ಥಿಪರ್ವಣಾಮ್ | ಲಿಙ್ಗಂ ಕಫಾವೃತೇ ವ್ಯಾನೇ ಚೇಷ್ಟಾಸ್ತಮ್ಭಸ್ತಥೈವ ಚ ||೩೯||

ಇದಾನೀಂ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಾಃ ಕುರುತೇ ರುಜ ಇತಿ ಸೂತ್ರಿತಮಾವರಣಂ ವಿವೃಣ್ವನ್ನಾಹ- ದಾಹೇತ್ಯಾದಿ| ದಾಹೋಽಗ್ನಿದಗ್ಧಸ್ಯೇವ, ಸನ್ತಾಪೋ ಘರ್ಮಾದಿಸಂಸ್ಥಿತಸ್ಯೇವ| ಶೈತ್ಯಶೋಫೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ವಾಯೌ| ಸೂಚೀಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸದನಮ್ ಅಙ್ಗಗ್ಲಾನಿಃ| ಕ್ಲಮೋಽನಾಯಾಸಶ್ರಮಃ| ಹರ್ಷೋ ರೋಮಹರ್ಷಃ| ಕಫಾಧಿಕಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಬಹುಲಂ ವಿಷ್ಠಾಮೂತ್ರಮ್| ಅಸೃಗ್ದರಃ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮೇವ| ಅಸ್ಥಿಪರ್ವಣಾಮ್ ಅಸ್ಥಿಸನ್ಧೀನಾಮ್| ಚೇಷ್ಟಾ ಗಮನಾದಿಕಾಃ||೩೨-೩೯||

Adhikarana 21 (40-41) · Śloka 41

(ಪ್ರಾಯಶಃ ಸುಕುಮಾರಾಣಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಽಽಹಾರವಿಹಾರಿಣಾಮ್ | ರೋಗಾಧ್ವಪ್ರಮದಾಮದ್ಯವ್ಯಾಯಾಮೈಶ್ಚಾತಿಪೀಡನಾತ್ ||೪೦|| ಋತುಸಾತ್ಮ್ಯವಿಪರ್ಯಾಸಾತ್ ಸ್ನೇಹಾದೀನಾಂ ಚ ವಿಭ್ರಮಾತ್ | ಅವ್ಯವಾಯೇ ತಥಾ ಸ್ಥೂಲೇ ವಾತರಕ್ತಂ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ ) ||೪೧||

ಸೂಚೀಭಿರಿವ ನಿಸ್ತೋದ ಇತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯೇನಾಪ್ರಕುಪಿತಶೋಣಿತಾವೃತವಾತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತ್ವಾ, ಇದಾನೀಂ ಪ್ರಕುಪಿತಶೋಣಿತಾವೃತವಾತಜನ್ಯಸ್ಯ ವಾತರಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಕೋಪಕಾರಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಾಯಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುಕುಮಾರಾಣಾಂ ವಾತರಕ್ತಂ ಪ್ರಕುಪ್ಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರಿಣಾಮಿತಿ ಮಿಥ್ಯಾ ಅನುಚಿತಃ, ವಿಹಾರಃ ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋವ್ಯಾಪಾರಃ| ಅಧ್ವಾ ಮಾರ್ಗಃ, ವ್ಯಾಯಾಮಃ ಶರೀರಾಯಾಸಜನನಂ ಕರ್ಮ| ವಿಭ್ರಮಃ ಅನ್ಯಥಾಕರಣಮ್| ಅವ್ಯವಾಯೇ ಮೈಥುನವರ್ಜಿತೇ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಪ್ರಾಯಶಃ ಸುಕುಮಾರಾಣಾಂ’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಂ ‘ವಾತರಕ್ತಂ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ’ ಇತಿ ಯಾವನ್ನ ಪಠನ್ತಿ, ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಪಠಿಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್||೪೦-೪೧||

Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44

ಹಸ್ತ್ಯಶ್ವೋಷ್ಟ್ರೈರ್ಗಚ್ಛತೋಽನ್ಯೈಶ್ಚ ವಾಯುಃ ಕೋಪಂ ಯಾತಃ ಕಾರಣೈ ಸೇವಿತೈಃ ಸ್ವೈಃ | ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಾಮ್ಲಕ್ಷಾರಶಾಕಾದಿಭೋಜ್ಯೈಃ ಸನ್ತಾಪಾದ್ಯೈರ್ಭೂಯಸಾ ಸೇವಿತೈಶ್ಚ ||೪೨|| ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ರಕ್ತಂ ದುಷ್ಟಿಮಾಯಾತಿ ತಚ್ಚ ವಾಯೋರ್ಮಾರ್ಗಂ ಸಂರುಣದ್ಧ್ಯಾಶು ಯಾತಃ | ಕ್ರುದ್ಧೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಮಾರ್ಗರೋಧಾತ್ ಸ ವಾಯುರತ್ಯುದ್ರಿಕ್ತಂ ದೂಷಯೇದ್ರಕ್ತಮಾಶು ||೪೩|| ತತ್ ಸಮ್ಪೃಕ್ತಂ ವಾಯುನಾ ದೂಷಿತೇನ ತತ್ಪ್ರಾಬಲ್ಯಾದುಚ್ಯತೇ ವಾತರಕ್ತಮ್ | ತದ್ವತ್ ಪಿತ್ತಂ ದೂಷಿತೇನಾಸೃಜಾಽಽಕ್ತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ದುಷ್ಟೋ ದೂಷಿತೇನಾಸೃಜಾಽಽಕ್ತಃ ||೪೪||

ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಹಸ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೈಶ್ಚೇತಿ ಅಪರೈರ್ಭಾರಹರಣಾದಿಭಿಃ ಕಾರಣೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೋಪಂ ಯಾತಃ ಕೋಪಂ ಗತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾರಣೈಃ ಸೇವಿತೈಃ ಸ್ವೈರ್ವಿದಾಹ್ಯಾದಿಭಿಃ| ತಚ್ಚ ರಕ್ತಂ ವಾಯೋರ್ಮಾರ್ಗಂ ಸಂರುಣದ್ಧಿ| ಕಥಮ್ಭೂತಸ್ಯ ವಾಯೋರಿತ್ಯಾಹ- ಆಶು ಯಾತಃ, ಶೀಘ್ರಂ ಗಚ್ಛತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ಯುದ್ರಿಕ್ತಮ್ ಅತಿಶಯೇನ ವೃದ್ಧಿಙ್ಗತಂ ರಕ್ತಮ್| ತತ್ ಸಮ್ಪೃಕ್ತಮಿತಿ ತದ್ರಕ್ತಂ, ಸಮ್ಪೃಕ್ತಂ ಸಂಸೃಷ್ಟಮ್| ವಾಯುನಾ ದೂಷಿತೇನೇತಿ ದೂಷಿತೇನ ವಾಯುನಾ ಸಹ| ತತ್ಪ್ರಾಬಲ್ಯಾತ್ ವಾತಪ್ರಾಬಲ್ಯಾಚ್ಛೋಣಿತಸ್ಯಾಪ್ರಾಬಲ್ಯಾತ್, ತಯೋರ್ವಾತರಕ್ತಯೋಃ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಾದಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ತದ್ವತ್ ಪಿತ್ತಮಿತಿ ದುಷ್ಟಂ ಪಿತ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ದೂಷಿತೇನಾಸೃಜಾಽಽಕ್ತಮಿತಿ ದೂಷಿತೇನ ರಕ್ತೇನ ಮಿಶ್ರಮ್||೪೨-೪೪||

Adhikarana 23 (45-46) · Śloka 46

ಸ್ಪರ್ಶೋದ್ವಿಗ್ನೌ ತೋದಭೇದಪ್ರಶೋಷಸ್ವಾಪೋಪೇತೌ ವಾತರಕ್ತೇನ ಪಾದೌ | ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಮುಗ್ರದಾಹೌ ಭವೇತಾಮತ್ಯರ್ಥೋಷ್ಣೌ ರಕ್ತಶೋಫೌ ಮೃದೂ ಚ ||೪೫|| ಕಣ್ಡೂಮನ್ತೌ ಶ್ವೇತಶೀತೌ ಸಶೋಫೌ ಪೀನಸ್ತಬ್ಧೌ ಶ್ಲೇಷ್ಮದುಷ್ಟೇ ತು ರಕ್ತೇ | ಸರ್ವೈರ್ದುಷ್ಟೇ ಶೋಣಿತೇ ಚಾಪಿ ದೋಷಾಃ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ರೂಪಂ ಪಾದಯೋರ್ದರ್ಶಯನ್ತಿ ||೪೬||

ತಸ್ಯೇದಾನೀಂ ವಾತಾದಿವಿಶೇಷೇಣ ವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ಪರ್ಶೋದ್ವಿಗ್ನಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಪರ್ಶೋದ್ವಿಗ್ನೌ ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹೌ ಪಾದಾವಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪ್ರಶೋಷಃ ಶುಷ್ಕತಾ, ಸ್ವಾಪಃ ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞಾನಮ್| ಏತೇನ ವಾತಪ್ರಬಲವಾತರಕ್ತಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಮಿತಿ ವಾತಶೋಣಿತ ಏವ ಯದಾ ಪಿತ್ತಮಸೃಕ್ ಚ ಬಲವತ್ತರಂ ಭವತಿ ತದೇತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತಶೋಫೌ ರಕ್ತವರ್ಣಶೋಫೌ| ಕಣ್ಡೂಮನ್ತೌ ಪಾದಾವಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪೀನೌ ಸ್ಥೂಲೌ||೪೫-೪೬||

Adhikarana 24 (47) · Śloka 47

ಪ್ರಾಗ್ರೂಪೇ ಶಿಥಿಲೌ ಸ್ವಿನ್ನೌ ಶೀತಲೌ ಸವಿಪರ್ಯಯೌ | ವೈವರ್ಣ್ಯತೋದಸುಪ್ತತ್ವಗುರುತ್ವೌಷಸಮನ್ವಿತೌ ||೪೭||

ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ- ಪ್ರಾಗ್ರೂಪೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸವಿಪರ್ಯಯಾವಿತಿ ಕಠಿನಾಸ್ವಿನ್ನೋಷ್ಣೌ, ‘ಪಾದೌ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಓಷೋ ದಾಹಃ| ಕೇಚಿದತ್ರ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಪಠಿಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್||೪೭||

Adhikarana 25 (48) · Śloka 48

ಪಾದಯೋರ್ಮೂಲಮಾಸ್ಥಾಯ ಕದಾಚಿದ್ಧಸ್ತಯೋರಪಿ | ಆಖೋರ್ವಿಷಮಿವ ಕ್ರುದ್ಧಂ ತದ್ದೇಹಮನುಸರ್ಪತಿ ||೪೮||

ತಸ್ಯೇದಾನೀಂ ಪಾದಮಾತ್ರೇಽಭಿಜಾತಸ್ಯ ಕಾಲೇನಾವಯವಾನ್ತರಾನುಸರಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಪಾದಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಮೂಲಮಾಸ್ಥಾಯ ತಲಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ| ಆಖೋರಿತ್ಯಾದಿ ಉನ್ದುರಸ್ಯ ವಿಷಂ ಮೂಲಮಾಸ್ಥಾಯ ಪಶ್ಚಾತ್ ಕುಪಿತಂ ಸದ್ದೇಹಂ ಸಕಲಮೇವಾನುಯಾತಿ||೪೮||

Adhikarana 26 (49) · Śloka 50

ಆಜಾನುಸ್ಫುಟಿತಂ ಯಚ್ಚ ಪ್ರಭಿನ್ನಂ ಪ್ರಸ್ರುತಂ ಚ ಯತ್ | ಉಪದ್ರವೈಶ್ಚ ಯಜ್ಜುಷ್ಟಂ ಪ್ರಾಣಮಾಂಸಕ್ಷಯಾದಿಭಿಃ ||೪೯|| ಶೋಣಿತಂ ತದಸಾಧ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ಯಾಪ್ಯಂ ಸಂವತ್ಸರೋತ್ಥಿತಮ್ |೫೦|

ತಸ್ಯೇದಾನೀಮಸಾಧ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆಜಾನುಸ್ಫುಟಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಜಾನುಸ್ಫುಟಿತಂ ಜಾನುಪರ್ಯನ್ತಮುಚ್ಚಟಿತಮ್| ಪ್ರಭಿನ್ನಂ ವಿದೀರ್ಣಮ್| ಪ್ರಸ್ರುತಂ ಸ್ರಾವಯುಕ್ತಮ್| ಉಪದ್ರವೈಃ ಪ್ರಾಣಮಾಂಸಕ್ಷಯಾದಿಭಿರವಾರಣೀಯೋಕ್ತೈಃ | ಆದಿಗ್ರಹಣಾದಙ್ಗುಲಿವಕ್ರತಾರ್ಬುದಾದಯೋಽಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಜುಷ್ಟಂ ಸಹಿತಮ್| ಯಜ್ಜಾನುಪರ್ಯನ್ತಂ ಸ್ಫುಟಿತಂ ವಾತಪ್ರಾಬಲ್ಯಾತ್, ಯಚ್ಚ ಜಾನುಪರ್ಯನ್ತಂ ಪ್ರಭಿನ್ನಂ ಪ್ರಸ್ರುತಂ ಚ ಪಿತ್ತರಕ್ತಪ್ರಾಬಲ್ಯಾತ್, ತದಪ್ಯಸಾಧ್ಯಮೇವ||೪೯||-

Adhikarana 27 (50-51) · Śloka 51

ಯದಾ ತು ಧಮನೀಃ ಸರ್ವಾಃ ಕುಪಿತೋಽಭ್ಯೇತಿ ಮಾರುತಃ ||೫೦|| ತದಾಕ್ಷಿಪತ್ಯಾಶು ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ದೇಹಂ ಮುಹುಶ್ಚರಃ | ಮುಹುರ್ಮುಹುಸ್ತದಾಕ್ಷೇಪಾದಾಕ್ಷೇಪಕ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ ||೫೧||

ಇದಾನೀಂ ವಾತರಕ್ತಮಭಿಧಾಯಾಕ್ಷೇಪಕಮಾಹ- ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಧಮನ್ಯೋ ನಾಡ್ಯಃ| ಅಭ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ| ಆಕ್ಷಿಪತಿ ಚಾಲಯತಿ| ಮುಹುಶ್ಚರ ಇತಿ ವಾರಂವಾರಂ ಚಲನಶೀಲೋ ವಾಯುಃ, ಮುಹುಶ್ಚರತ್ವೇನೈವ ಮುಹುರ್ಮುಹುರಾಕ್ಷೇಪಣಂ ಯುಕ್ತಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಬಹಿಶ್ಚರ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯಃ| ತದಾಕ್ಷೇಪಾತ್ ದೇಹಾಕ್ಷೇಪಾತ್| ಇದಮಾಕ್ಷೇಪಕಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್||೫೦-೫೧||

Adhikarana 28 (52-58) · Śloka 58

ಸೋಽಪತಾನಕಸಞ್ಜ್ಞೋ ಯಃ ಪಾತಯತ್ಯನ್ತರಾಽನ್ತರಾ | ಕಫಾನ್ವಿತೋ ಭೃಶಂ ವಾಯುಸ್ತಾಸ್ವೇವ ಯದಿ ತಿಷ್ಠತಿ ||೫೨|| ಸ ದಣ್ಡವತ್ ಸ್ತಮ್ಭಯತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ದಣ್ಡಾಪತಾನಕಃ | ಹನುಗ್ರಹಸ್ತದಾಽತ್ಯರ್ಥಂ ಸೋಽನ್ನಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ನಿಷೇವತೇ ||೫೩|| ಧನುಸ್ತುಲ್ಯಂ ನಮೇದ್ಯಸ್ತು ಸ ಧನುಃಸ್ತಮ್ಭಸಞ್ಜ್ಞಕಃ | ಅಙ್ಗುಲೀಗುಲ್ಫಜಠರಹೃದ್ವಕ್ಷೋಗಲಸಂಶ್ರಿತಃ ||೫೪|| ಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಮನಿಲೋ ಯದಾಽಽಕ್ಷಿಪತಿ ವೇಗವಾನ್ | ವಿಷ್ಟಬ್ಧಾಕ್ಷಃ ಸ್ತಬ್ಧಹನುರ್ಭಗ್ನಪಾರ್ಶ್ವಃ ಕಫಂ ವಮನ್ ||೫೫|| ಅಭ್ಯನ್ತರಂ ಧನುರಿವ ಯದಾ ನಮತಿ ಮಾನವಃ | ತದಾಽಸ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಾಯಾಮಂ ಕುರುತೇ ಮಾರುತೋ ಬಲೀ ||೫೬|| ಬಾಹ್ಯಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಸ್ಥೋ ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಂ ಕರೋತಿ ಚ | ತಮಸಾಧ್ಯಂ ಬುಧಾಃ ಪ್ರಾಹುರ್ವಕ್ಷಃಕಟ್ಯೂರುಭಞ್ಜನಮ್ ||೫೭|| ಕಫಪಿತ್ತಾನ್ವಿತೋ ವಾಯುರ್ವಾಯುರೇವ ಚ ಕೇವಲಃ | ಕುರ್ಯಾದಾಕ್ಷೇಪಕಂ ತ್ವನ್ಯಂ ಚತುರ್ಥಮಭಿಘಾತಜಮ್ ||೫೮||

ಆಕ್ಷೇಪಕವಿಶೇಷಾನಾಹ- ಸೋಽಪತಾನಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯ ಆಕ್ಷೇಪಕೋಽನ್ತರಾಽನ್ತರಾ ಪಾತಯತಿ ಸೋಽಪತಾನಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇದಂ ಸಾಮಾನ್ಯಾಪತಾನಕಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ; ಗಯದಾಸೇನಾಪತಾನಕಲಕ್ಷಣಂ ‘ಯೇನಾಪತಾಮ್ಯತೇ’ ಇತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯೇನಾಭಿಧಾಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ, ಯಥಾ- “ಯೇನ ವಾಯುನಾ ಕರ್ತೃಭೂತೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ವಾ ಪುಮಾನಪತಾಮ್ಯತೇ ತಮೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಮೋಹ್ಯತೇ ಇತಿ ಯಾವತ್ ಸೋಽಪತಾನಕ ಇತಿ; ಸೋಽಯಂ ಹೃದಿಸ್ಥಮನೋಽಧಿಷ್ಠಾನೇನ ಸಕಫೇನ ವಾಯುನಾ ಜನ್ಯತೇ” ಇತಿ| ಸ ಏವಾಪತಾನಕಸ್ತ್ರಿಧಾ- ದಣ್ಡಾಪತಾನಕಃ, ಅನ್ತರಾಯಾಮಃ, ಬಹಿರಾಯಾಮಶ್ಚ; ತತ್ರ ದಣ್ಡಾಪತಾನಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಕಫಾನ್ವಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಸ್ವೇವ ಸರ್ವಾಸು ಧಮನೀಷು, ಭೃಶಂ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೃಚ್ಛ್ರಃ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಃ| ಹನುಗ್ರಹಸ್ತು ದಣ್ಡಾಪತಾನಕೇಽನ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಾಯೌ ಸ್ಯಾತ್| ಸ ದಣ್ಡಾಪತಾನಕವಾನ್ ಪುರುಷಃ| ಧನುಃಸ್ತಮ್ಭಸಞ್ಜ್ಞಕಮನ್ತರಾಯಾಮಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಧನುಸ್ತುಲ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯೈವ ಭಾಷ್ಯಂ ವಕ್ತುಮಾಹ- ಅಙ್ಗುಲೀತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗುಲ್ಯೋಽತ್ರ ಪಾದಗತಾಃ, ಗುಲ್ಫಃ ಪಾರ್ಷ್ಣೇರುಪರಿ ಗ್ರನ್ಥಿಃ, ಜಠರಮುದರಂ, ಹೃತ್ ಹೃದಯಂ, ವಕ್ಷಃ ಸ್ತನಯೋರನ್ತರಾಲಂ, ಗಲಃ ಕಣ್ಠಃ; ಏತೇಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ಸಂಶ್ರಿತ ಆಶ್ರಿತೋ ವಾಯುಃ| ಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಂ ಸ್ನಾಯುವಿಸ್ತಾರಮ್| ಬಹಿರಾಯಾಮಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಬಾಹ್ಯಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಸ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಾಹ್ಯಸ್ನಾಯುಪ್ರತಾನಸ್ಥೋ ಬಾಹ್ಯಸ್ನಾಯುವಿಸ್ತಾರಸ್ಥಃ, ಬಾಹ್ಯಸ್ನಾಯವಃ ಪಾದಮೂಲಪಿಣ್ಡಿಕಾಕಟೀಪೃಷ್ಠಗ್ರೀವಾಪಶ್ಚಿಮಭಾಗಾಶ್ರಯಾಃ| ವಕ್ಷಃಕಟ್ಯೂರುಭಞ್ಜನಮಿತಿ ವಕ್ಷಃಕಟ್ಯೂರುಭಞ್ಜನತ್ವೇ ಸತ್ಯೇವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್, ಅಭಗ್ನವಕ್ಷಃಕಟ್ಯಾದಿಕಸ್ತು ನವ ಉಪಕ್ರಮ್ಯ ಏವ| ತಸ್ಯಾಕ್ಷೇಪಕಸ್ಯೇತರದೋಷಸಂಸರ್ಗೇಣ ನಿದಾನವಿಶೇಷಾಚ್ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾಭೇದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕಫಪಿತ್ತಾನ್ವಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಕಃ ಕಫಾನ್ವಿತಃ, ದ್ವಿತೀಯಃ ಪಿತ್ತಾನ್ವಿತಃ, ತೃತೀಯಃ ಕೇವಲವಾತಕೃತಃ, ಚತುರ್ಥೋಽಭಿಘಾತಜಃ| ಚತುರ್ಥಮಭಿಘಾತಜಮಿತಿ ನಿದಾನವಿಶೇಷಾತ್| ದಣ್ಡಾಪತಾನಕಾದಯಸ್ತ್ರಯಶ್ಚತುರ್ಥಃ ಪುನರಭಿಘಾತಜ ಇತಿ ಶ್ರೀಜೇಜ್ಝಟಃ; ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ, ಗರ್ಭಪಾತಾದಿನಿಮಿತ್ತಭೇದೇನ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಾತ್| ಶ್ರೀಬಹ್ಮದೇವಸ್ತು “ಆಕ್ಷೇಪಕಶ್ಚತುರ್ಧಾ- ಅಪತಾನಕಃ, ಸಂಸೃಷ್ಟಾಕ್ಷೇಪಕಃ, ಕೇವಲಾಕ್ಷೇಪಕಃ, ಅಭಿಘಾತಜಶ್ಚ; ತತ್ರಾಪತಾನಕಃ ‘ಸೋಽಪತಾನಕ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ‘ವಕ್ಷಃಕಟ್ಯೂರುಭಞ್ಜನಮ್’ ಇತಿ ಪರ್ಯನ್ತೇನೋಕ್ತಃ, ‘ಕಫಾನ್ವಿತೋ ವಾಯುಃ’ ಇತಿ ಸಂಸೃಷ್ಟಾಕ್ಷೇಪಕಃ, ‘ವಾಯುರೇವ ಚ ಕೇವಲಃ’ ಇತಿ ಕೇವಲಾಕ್ಷೇಪಕಃ, ಚತುರ್ಥಃ ಪುನರಭಿಘಾತಜಃ” ಇತ್ಯಾಹ||೫೨-೫೮||

Adhikarana 29 (59) · Śloka 59

ಗರ್ಭಪಾತನಿಮಿತ್ತಶ್ಚ ಶೋಣಿತಾತಿಸ್ರವಾಚ್ಚ ಯಃ | ಅಭಿಘಾತನಿಮಿತ್ತಶ್ಚ ನ ಸಿಧ್ಯತ್ಯಪತಾನಕಃ ||೫೯||

ತಸ್ಯೈವಾಕ್ಷೇಪಕಸ್ಯಾಪತಾನಕಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಗರ್ಭಪಾತನಿಮಿತ್ತಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಗರ್ಭಪಾತಾದಿನಿಮಿತ್ತಾಸ್ತ್ರಯೋಽಪ್ಯಾಗನ್ತವೋಽಸಾಧ್ಯಾಃ; ಯದಿ ಕಥಞ್ಚಿದ್ದೈವಯೋಗಾತ್ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ತದಾ ವೈಕಲ್ಯಂ ಜನಯನ್ತಿ||೫೯||

Adhikarana 30 (60-62) · Śloka 62

ಅಧೋಗಮಾಃ ಸತಿರ್ಯಗ್ಗಾ ಧಮನೀರೂರ್ಧ್ವದೇಹಗಾಃ | ಯದಾ ಪ್ರಕುಪಿತೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಮಾತರಿಶ್ವಾ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ||೬೦|| ತದಾಽನ್ಯತರಪಕ್ಷಸ್ಯ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧಾನ್ ವಿಮೋಕ್ಷಯನ್ | ಹನ್ತಿ ಪಕ್ಷಂ ತಮಾಹುರ್ಹಿ ಪಕ್ಷಾಘಾತಂ ಭಿಷಗ್ವರಾಃ ||೬೧|| ಯಸ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಶರೀರಾರ್ಧಮಕರ್ಮಣ್ಯಮಚೇತನಮ್ | ತತಃ ಪತತ್ಯಸೂನ್ ವಾಽಪಿ ತ್ಯಜತ್ಯನಿಲಪೀಡಿತಃ ||೬೨||

ಪಕ್ಷಾಘಾತಮಾಹ- ಅಧೋಗಮಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಕತರಶರೀರಾರ್ಧಧಮನೀರೂರ್ಧ್ವಾಧಸ್ತಿರ್ಯಗ್ಗತಾ ಯದಾ ಸ ಮಾತರಿಶ್ವಾ ವಾಯುಃ, ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ಆಶ್ರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ತದಾಽನ್ಯತರಪಕ್ಷಸ್ಯೈಕತರಶರೀರಾರ್ಧಸ್ಯ, ಸನ್ಧಿಬನ್ಧಾನ್ ವಿಮೋಕ್ಷಯನ್ ವಿಮೋಚಯನ್, ಪಕ್ಷಂ ಶರೀರಾರ್ಧಂ ಹನ್ತಿ| ಯಸ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಕರ್ಮಣ್ಯಮ್ ಈಷತ್ಕರ್ಮಕ್ಷಮಮ್, ಅಚೇತನಮ್ ಅಲ್ಪಚೇತನಮ್; ಯದಾ ಅಕರ್ಮಣ್ಯಂ ಭವತಿ ತದಾ ಪತತಿ; ಯದಾ ಅಚೇತನಂ ಭವತಿ ತದಾ ಅಸೂನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜತಿ||೬೦-೬೨||

Adhikarana 31 (63) · Śloka 63

ಶುದ್ಧವಾತಹತಂ ಪಕ್ಷಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಮಂ ವಿದುಃ | ಸಾಧ್ಯಮನ್ಯೇನ ಸಂಸೃಷ್ಟಮಸಾಧ್ಯಂ ಕ್ಷಯಹೇತುಕಮ್ ||೬೩||

ಪಕ್ಷಾಘಾತಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶುದ್ಧವಾತಹತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುದ್ಧಃ ಕಫಾದ್ಯಸಂಸೃಷ್ಟಃ| ಅನ್ಯೇನ ಸಂಸೃಷ್ಟಮ್ ಇತರದೋಷಸಮ್ಬದ್ಧಮ್||೬೩||

Adhikarana 32 (64-66) · Śloka 66

ವಾಯುರೂರ್ಧ್ವಂ ವ್ರಜೇತ್ ಸ್ಥಾನಾತ್ ಕುಪಿತೋ ಹೃದಯಂ ಶಿರಃ | ಶಙ್ಖೌ ಚ ಪೀಡಯತ್ಯಙ್ಗಾನ್ಯಾಕ್ಷಿಪೇನ್ನಮಯೇಚ್ಚ ಸಃ ||೬೪|| ನಿಮೀಲಿತಾಕ್ಷೋ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟಃ ಸ್ತಬ್ಧಾಕ್ಷೋ ವಾಽಪಿ ಕೂಜತಿ | ನಿರುಚ್ಛ್ವಾಸೋಽಥವಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುಚ್ಛ್ವಸ್ಯಾನ್ನಷ್ಟಚೇತನಃ ||೬೫|| ಸ್ವಸ್ಥಃ ಸ್ಯಾದ್ಧೃದಯೇ ಮುಕ್ತೇ ಹ್ಯಾವೃತೇ ತು ಪ್ರಮುಹ್ಯತಿ | ಕಫಾನ್ವಿತೇನ ವಾತೇನ ಜ್ಞೇಯ ಏಷೋಽಪತನ್ತ್ರಕಃ ||೬೬||

ಅಪತನ್ತ್ರಕಮಾಹ- ವಾಯುರೂರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಯಂ ಶಿರಃ ಶಙ್ಖೌ ಚ ಪೀಡಯತೀತಿ ಹೃದಯಂ ಕಮಲಮುಕುಲಾಕಾರಮಧೋಮುಖಂ, ಭ್ರುವೋರನ್ತೋಪರಿ ಕರ್ಣಲಲಾಟಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಶಙ್ಖೌ, ಅಙ್ಗಾನಿ ಹಸ್ತಪಾದಾದೀನಿ| ಆಕ್ಷಿಪೇತ್ ಪಾತಯೇತ್ | ಕೂಜತಿ ಕಪೋತ ಇವ ಶಬ್ದಂ ಕರೋತಿ; ಅಥವಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುಚ್ಛ್ವಸ್ಯಾದಿತಿ ಕಷ್ಟೇನೋಚ್ಛ್ವಾಸಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕೇಚಿದಪತನ್ತ್ರಕಮಮುಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ಅಪತನ್ತ್ರಕಾಪತಾನಕಯೋರೈಕ್ಯಾತ್||೬೪-೬೬||

Adhikarana 33 (67) · Śloka 67

ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾಸನಸ್ಥಾನವಿವೃತಾಧ್ವನಿರೀಕ್ಷಣೈಃ | ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಂ ಪ್ರಕುರುತೇ ಸ ಏವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಽಽವೃತಃ ||೬೭||

ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಮಾಹ- ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಆಸನಮ್ ಉಪವೇಶನಂ, ಸ್ಥಾನಮ್ ಊರ್ಧ್ವೀಭವನಂ| ವಿವೃತಾಧ್ವನಿರೀಕ್ಷಣೈಃ ವಕ್ರಮಾರ್ಗಾವಲೋಕನೈಃ| ಸ ಏವ ವಾಯುಃ| ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಂ ಕೇಚಿದಪತಾನಕಪೂರ್ವರೂಪಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ||೬೭||

Adhikarana 34 (68-72) · Śloka 72

(ಗರ್ಭಿಣೀಸೂತಿಕಾಬಾಲವೃದ್ಧಕ್ಷೀಣೇಷ್ವಸೃಕ್ಕ್ಷಯೇ |) ಉಚ್ಚೈರ್ವ್ಯಾಹರತೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಖಾದತಃ ಕಠಿನಾನಿ ವಾ | ಹಸತೋ ಜೃಮ್ಭತೋ ಭಾರಾದ್ವಿಷಮಾಚ್ಛಯನಾದಪಿ ||೬೮|| ಶಿರೋನಾಸೌಷ್ಠಚಿಬುಕಲಲಾಟೇಕ್ಷಣಸನ್ಧಿಗಃ | ಅರ್ದಯಿತ್ವಾಽನಿಲೋ ವಕ್ತ್ರಮರ್ದಿತಂ ಜನಯತ್ಯತಃ ||೬೯|| ವಕ್ರೀಭವತಿ ವಕ್ತ್ರಾರ್ಧಂ ಗ್ರೀವಾ ಚಾಪ್ಯಪವರ್ತತೇ | ಶಿರಶ್ಚಲತಿ ವಾಕ್ಸಙ್ಗೋ ನೇತ್ರಾದೀನಾಂ ಚ ವೈಕೃತಮ್ ||೭೦|| ಗ್ರೀವಾಚಿಬುಕದನ್ತಾನಾಂ ತಸ್ಮಿನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ತು ವೇದನಾ | ಯಸ್ಯಾಗ್ರಜೋ ರೋಮಹರ್ಷೋ ವೇಪಥುರ್ನೇತ್ರಮಾವಿಲಮ್ ||೭೧|| ವಾಯುರೂರ್ಧ್ವಂ ತ್ವಚಿ ಸ್ವಾಪಸ್ತೋದೋ ಮನ್ಯಾಹನುಗ್ರಹಃ | ತಮರ್ದಿತಮಿತಿ ಪ್ರಾಹುರ್ವ್ಯಾಧಿಂ ವ್ಯಾಧಿವಿಶಾರದಾಃ ||೭೨||

ಅರ್ದಿತಮಾಹ- ಗರ್ಭಿಣೀತ್ಯಾದಿ| ಸೂತಿಕಾ ಪ್ರಸೂತಾ ಸ್ತ್ರೀ| ವ್ಯಾಹರತಃ ಶಬ್ದಂ ಕುರ್ವತಃ| ಭಾರಾದ್ವಿಷಮಾಚ್ಛಯನಾದಪೀತಿ ವಿಷಮಾದ್ಭಾರಾತ್, ವಿಷಮಾಚ್ಛಯನಾಚ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ವಿಷಮೋಚ್ಛ್ವಸನಾತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಅರ್ದಯಿತ್ವಾ ವ್ಯಥಯಿತ್ವಾ| ಅಪವರ್ತತೇ ವಕ್ರೀಭವತಿ| ವಾಕ್ಸಙ್ಗೋ ವಾಚೋಽನಿರ್ಗಮಃ| ನೇತ್ರಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾದ್ ಭ್ರೂಗಣ್ಡಾದ್ಯುಪಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ತಸ್ಮಿನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಇತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇಽರ್ದಿತಂ ಭವತಿ ತಸ್ಮಿನ್ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಗ್ರೀವಾದಯೋ ವಕ್ರೀಭವನ್ತಿ| ಚಿಬುಕಂ ಮುಖಕುಹರಸ್ಯಾಧೋಭಾಗಃ| ತಸ್ಯ (ಪೂರ್ವ)ರೂಪಮಾಹ- ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ರಜಃ ಪೂರ್ವಭಾವೀ| ಆವಿಲಂ ಸಮಲಮ್| ವಾಯುರೂರ್ಧ್ವಂ ‘ಪ್ರಸರ್ಪತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತ್ವಚಿ ಸ್ವಾಪಃ ತ್ವಚಃ ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞಾನಮ್||೬೮-೭೨||

Adhikarana 35 (73) · Śloka 73

ಕ್ಷೀಣಸ್ಯಾನಿಮಿಷಾಕ್ಷಸ್ಯ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಸಕ್ತಭಾಷಿಣಃ | ನ ಸಿಧ್ಯತ್ಯರ್ದಿತಂ ಬಾಢಂ ತ್ರಿವರ್ಷಂ ವೇಪನಸ್ಯ ಚ ||೭೩||

ತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ- ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಮಿಷಾಕ್ಷಸ್ಯ ಸ್ತಬ್ಧಾಕ್ಷಸ್ಯ| ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಸತತಂ, ಸಕ್ತಭಾಷಿಣಃ ಪೀಡಿತಾವ್ಯಕ್ತಪದಭಾಷಿಣಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಪ್ರಸಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಭಾಷಿಣಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಲಗ್ನಮಿತಿ ತತ್ರಾರ್ಥಃ| ಬಾಢಮತಿಶಯೇನ ನ ಸಿಧ್ಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತ್ರಿವರ್ಷಮಿತಿ ಸಂವತ್ಸರತ್ರಯಾತೀತಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ನಾಸಾಕ್ಷಿಮುಖಸ್ರಾವಿಣಂ ತ್ರಿವರ್ಷಮಾಹುಃ| ವೇಪನಸ್ಯ ಕಮ್ಪನಶೀಲಸ್ಯ| “ಗರ್ಭಿಣೀಸೂತಿಕಾಬಾಲವೃದ್ಧಕ್ಷೀಣೇಷ್ವಸೃಕ್ಕ್ಷಯೇ” ಇತ್ಯಮುಂ ಪಾಠಂ ಜೇಜ್ಝಟಾದಯ ಆಚಾರ್ಯಾ ನ ಪಠನ್ತಿ| ‘ಉಚ್ಚೈರ್ವ್ಯಾಹರತೋಽತ್ಯರ್ಥಂ’ ಇತ್ಯಾದೌ ಕೃತ್ವಾ ಪಠನ್ತಿ, ಬಹುವೈದ್ಯಪಠಿತತ್ವಾದಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಠಿತಃ||೭೩||

Adhikarana 36 (74) · Śloka 74

ಪಾರ್ಷ್ಣಿಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲೀನಾಂ ತು ಕಣ್ಡರಾ ಯಾಽನಿಲಾರ್ದಿತಾ | ಸಕ್ಥ್ನಃ ಕ್ಷೇಪಂ ನಿಗೃಹ್ಣೀಯಾದ್ಗೃಧ್ರಸೀತಿ ಹಿ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ ||೭೪||

ಗೃಧ್ರಸೀಮಾಹ- ಪಾರ್ಷ್ಣೀತ್ಯಾದಿ| ಯಾ ಕಣ್ಡರಾ ಸಕ್ಥ್ನಃ ಕ್ಷೇಪಂ ನಿಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್ ಸಾ ಗೃಧ್ರಸೀತಿ ಸ್ಮೃತೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪಾರ್ಷ್ಣಿರ್ಗುಲ್ಫಸ್ಯ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯಾಧೋಭಾಗಃ, ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲ್ಯೋಽಙ್ಗುಲ್ಯ ಏವ; ಏತೇನೋಪರ್ಯಧೋಭಾಗಗತಂ ಕಣ್ಡರಾದ್ವಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಕಣ್ಡರಾ ಮಹಾಸ್ನಾಯುಃ| ಗುಲ್ಫಾದಿವಿಟಪಾನ್ತಂ ಸಕ್ಥಿ, ತಸ್ಯ ಕ್ಷೇಪಃ ಪ್ರಸಾರಣಂ, ತಂ ನಿಗೃಹ್ಣೀಯಾದವರುನ್ಧ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗೃಧ್ರಸೀ ‘ರಙ್ಘಿಣೀ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಸಾ ಚ ವಾತಾದ್ ವಾತಕಫಾಚ್ಚ| ಖಞ್ಜನವಾತೇ ನ ಸಾತಿಶಯಾ ವ್ಯಥಾ ಯಥಾ ಗೃಧ್ರಸ್ಯಾಮ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ಪಾರ್ಷ್ಣಿಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲೀನಾಮ್’ ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಾನ್ತಂ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರಾಪಿ ಪಾರ್ಷ್ಣಿಂ ಲಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ಯಾ ಕಣ್ಡರಾ, ಅಙ್ಗುಲೀನಾಂ ಚ ಯಾ ಕಣ್ಡರೇತಿ ಕಣ್ಡರಾದ್ವಯಮ್||೭೪||

Adhikarana 37 (75) · Śloka 75

ತಲಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲೀನಾಂ ತು ಕಣ್ಡರಾ ಬಾಹುಪೃಷ್ಠತಃ | ಬಾಹ್ವೋಃ ಕರ್ಮಕ್ಷಯಕರೀ ವಿಶ್ವಾಚೀತಿ ಹಿ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ ||೭೫||

ಗೃಧ್ರಸೀಸದೃಶೀಮೇಕಬಾಹುಗತಾಂ ವಿಶ್ವಾಚೀಮಾಹ- ತಲೇತ್ಯಾದಿ| ತಲಶಬ್ದೋಽಯಮುಪರಿ ವರ್ತತೇ, ತೇನ ಕರಸ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಕಣ್ಡರಾ ಗೃಹೀತಾ, ಬಾಹುಪೃಷ್ಠತ ಇತ್ಯನೇನ ಬಾಹ್ಯಕಣ್ಡರಾ ಗೃಹೀತಾ| ಬಾಹ್ವೋರಿತಿ ದ್ವಿವಚನಂ ಸಾಮಾನ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ , ಕದಾಚಿತ್ ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿದ್ಬಾಹೌ ಭವತಿ| ‘ಅನಿಲಾರ್ದಿತಾ’ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಚಕಾರೋಽತ್ರ ಗೃಧ್ರಸೀವಿಶ್ವಾಚ್ಯೋರ್ನಾಮಾನ್ತರಮನುಕ್ತಂ ಖಲ್ಲ್ಯಭಿಧಾನಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವತ್ರಾಪಿ ‘ತಲಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲೀನಾಮ್’ ಇತಿ ಪೂರ್ವವದ್ದ್ವಿತೀಯಾನ್ತಂ ಪಠನ್ತಿ, ತೇನ ತಲಂ ಲಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ಯಾ ಕಣ್ಡರಾ ಬಾಹುಪೃಷ್ಠತಶ್ಚ ಯಾ ಕಣ್ಡರೇತಿ ಕಣ್ಡರಾದ್ವಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ||೭೫||

Adhikarana 38 (76) · Śloka 76

ವಾತಶೋಣಿತಜಃ ಶೋಫೋ ಜಾನುಮಧ್ಯೇ ಮಹಾರುಜಃ | ಶಿರಃ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಪೂರ್ವಂ ತು ಸ್ಥೂಲಃ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಮೂರ್ಧವತ್ ||೭೬||

ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶಿರ ಆಹ- ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ಜಾನುಮಧ್ಯೇ ವಾತಶೋಣಿತಜೋ ಮಹಾರುಜಃ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಮೂರ್ಧವತ್ ಸ್ಥೂಲಃ ಶೋಫೋ ಭವತಿ ಸ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶಿರ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಃ| ವಾತಶೋಣಿತಜ ಇತಿ ವಾತಶೋಣಿತಾಭ್ಯಾಂ ಜಾತೋ ವಾತಶೋಣಿತಜಃ, ನ ಪುನರ್ವಾತರಕ್ತೇನ ವ್ಯಾಧಿನಾ ಜನಿತಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ವಾತೇನ ಶೋಣಿತೇನ ಚ ಜಾತ ಇತಿ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ವಾತರಕ್ತಜ ಇತಿ ರೋಗಕಾರಣಮೇವ ರೋಗಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಶಿರಃ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಪೂರ್ವಮಿತಿ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶಬ್ದಪೂರ್ವಂ ಶಿರಃ, ತಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ‘ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶಿರ’ ಇತಿ ನಾಮೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಮೂರ್ಧವತ್ ಶೃಗಾಲಮಸ್ತಕವತ್||೭೬||

Adhikarana 39 (77) · Śloka 77

ವಾಯುಃ ಕಟ್ಯಾಂ ಸ್ಥಿತಃ ಸಕ್ಥ್ನಃ ಕಣ್ಡರಾಮಾಕ್ಷಿಪೇದ್ಯದಾ | ಖಞ್ಜಸ್ತದಾ ಭವೇಜ್ಜನ್ತುಃ, ಪಙ್ಗುಃ ಸಕ್ಥ್ನೋರ್ದ್ವಯೋರ್ವಧಾತ್ ||೭೭||

ಖಞ್ಜಪಙ್ಗುಲವಾತಾವಾಹ- ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಆಕ್ಷಿಪೇದಿತಿ ಈಷತ್ ಕ್ಷಿಪೇತ್, ಖಞ್ಜೇ ವಿಕಲಗತೇರ್ದರ್ಶನಾತ್| ಸಕ್ಥ್ನೋರ್ದ್ವಯೋರ್ವಧಾದಿತಿ ಸರ್ವಥಾ ಗತಿವಿಘಾತಾತ್ ಪಙ್ಗುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ವಯೋರಿತಿ ಪುನರುಕ್ತಿಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಯುಗಪತ್ ಸಕ್ಥಿದ್ವಯವಧಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭೭||

Adhikarana 40 (78) · Śloka 78

ಪ್ರಕ್ರಾಮನ್ ವೇಪತೇ ಯಸ್ತು ಖಞ್ಜನ್ನಿವ ಚ ಗಚ್ಛತಿ | ಕಲಾಯಖಞ್ಜಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಪ್ರಬನ್ಧನಮ್ ||೭೮||

ಕಲಾಯಖಞ್ಜಮಾಹ- ಪ್ರಕ್ರಾಮನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಕ್ರಾಮನ್ ಪಾದವಿಕ್ರಮಂ ಕುರ್ವನ್, ಗಮನಾರಮ್ಭ ಏವ ವೇಪತೇ ಕಲಾಯಖಞ್ಜ ಇತ್ಯಯಂ ಖಞ್ಜಾದ್ವಿಶೇಷಃ| ಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಪ್ರಬನ್ಧನಮಿತಿ ಶಿಥಿಲಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭೮||

Adhikarana 41 (79) · Śloka 79

ನ್ಯಸ್ತೇ ತು ವಿಷಮಂ(ಮೇ) ಪಾದೇ ರುಜಃ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸಮೀರಣಃ | ವಾತಕಣ್ಟಕ ಇತ್ಯೇಷ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಖಡು(ಲ)ಕಾಶ್ರಿತಃ ||೭೯||

ವಾತಕಣ್ಟಕಮಾಹ- ನ್ಯಸ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ನ್ಯಸ್ತೇ ತು ವಿಷಮಂ ಪಾದ ಇತಿ ವಿಷಮಸ್ಥಾನೇ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತೇ ಪಾದೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಖುಡು(ಲ)ಕಾಶ್ರಿತ ಇತಿ ಪಾದಜಙ್ಘಾಸನ್ಧಿಸಂಶ್ರಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ‘ಪಾರ್ಷ್ಣ್ಯಾಶ್ರಯಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ||೭೯||

Adhikarana 42 (80) · Śloka 80

ಪಾದಯೋಃ ಕುರುತೇ ದಾಹಂ ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಸಹಿತೋಽನಿಲಃ | ವಿಶೇಷತಶ್ಚಙ್ಕ್ರಮಣಾತ್ ಪಾದದಾಹಂ ತಮಾದಿಶೇತ್ ||೮೦||

ಪಾದದಾಹಮಾಹ- ಪಾದಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷತಶ್ಚಙ್ಕ್ರಮಣಾದಿತಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಗಚ್ಛತಃ, ತಿಷ್ಠತಸ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯೇನ||೮೦||

Adhikarana 43 (81) · Śloka 81

ಹೃಷ್ಯತಶ್ಚರಣೌ ಯಸ್ಯ ಭವತಶ್ಚ ಪ್ರಸುಪ್ತವತ್ | ಪಾದಹರ್ಷಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕಫವಾತಪ್ರಕೋಪಜಃ ||೮೧||

ಪಾದಹರ್ಷಮಾಹ- ಹೃಷ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಷತ ಇತಿ ಹರ್ಷೋ ರೋಮಾಞ್ಚಪ್ರಾಯೋ ವೇದನಾವಿಶೇಷೋಽನ್ತಃಶೀತಕರಃ| ಭವತಶ್ಚ ಪ್ರಸುಪ್ತವದಿತಿ ಸ್ಪರ್ಶಾಜ್ಞಾನಾತ್ ಸುಪ್ತಾವಿವ ಭವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೮೧||

Adhikarana 44 (82) · Śloka 82

ಅಂಸದೇಶಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುಃ ಶೋಷಯಿತ್ವಾಂಽಸಬನ್ಧನಮ್ | ಸಿರಾಶ್ಚಾಕುಞ್ಚ್ಯ ತತ್ರಸ್ಥೋ ಜನಯತ್ಯವಬಾಹುಕಮ್ ||೮೨||

ಅಂಸಶೋಷಾವಬಾಹುಕಾವಾಹ- ಅಂಸದೇಶೇತ್ಯಾದಿ| ಅಂಸಸಮೀಪೋಪಲಕ್ಷಿತೋ ದೇಶೋಂಽಸದೇಶಃ; ಅಂಸೋ ಬಾಹುಶಿರಃ| ಅಂಸಬನ್ಧನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಂಸಬನ್ಧನಂ ಶೋಷಯಿತ್ವಾ ‘ಅಂಸಶೋಷಂ ರೋಗಂ ಕರೋತಿ’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ತತ್ರಸ್ಥಃ ಅಂಸದೇಶಸ್ಥಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೮೨||

Adhikarana 45 (83) · Śloka 83

ಯದಾ ಶಬ್ದವಹಂ ಸ್ರೋತೋ ವಾಯುರಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ | ಶುದ್ಧಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನ್ವಿತೋ ವಾಽಪಿ ಬಾಧಿರ್ಯಂ ತೇನ ಜಾಯತೇ ||೮೩||

ಬಾಧಿರ್ಯಮಾಹ- ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಶುದ್ಧಃ ಕೇವಲಃ| ಅಪಿಶಬ್ದಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಾವರಣಯೋರುಪಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯಯಂ ವ್ಯಾಧಿಃ ಶಾಲಾಕ್ಯೇಽಪಿ ಪಠ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪಠನೀಯಃ, ವೃದ್ಧಸಮ್ಮತತ್ವಾತ್||೮೩||

Adhikarana 46 (84) · Śloka 84

ಹನುಶಙ್ಖಶಿರೋಗ್ರೀವಂ ಯಸ್ಯ ಭಿನ್ದನ್ನಿವಾನಿಲಃ | ಕರ್ಣಯೋಃ ಕುರುತೇ ಶೂಲಂ ಕರ್ಣಶೂಲಂ ತದುಚ್ಯತೇ ||೮೪||

ಕರ್ಣಶೂಲಮಾಹ- ಹನುಶಙ್ಖೇತ್ಯಾದಿ||೮೪||

Adhikarana 47 (85) · Śloka 85

ಆವೃತ್ಯ ಸಕಫೋ ವಾಯುರ್ಧಮನೀಃ ಶಬ್ದವಾಹಿನೀಃ | ನರಾನ್ ಕರೋತ್ಯಕ್ರಿಯಕಾನ್ಮೂಕಮಿನ್ಮಿಣಗದ್ಗದಾನ್ ||೮೫||

ಜಿಹ್ವಾಗತವಾತರೋಗಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆವೃತ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆವೃತ್ಯ ಅವರುನ್ಧ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೂಕೋ ವಚನರಹಿತಃ, ಮಿನ್ಮಿಣಃ ಸಾನುನಾಸಿಕವಾಕ್, ಗದ್ಗದೋಽವ್ಯಕ್ತವಾಕ್||೮೫||

Adhikarana 48 (86-87) · Śloka 87

ಅಧೋ ಯಾ ವೇದನಾ ಯಾತಿ ವರ್ಚೋಮೂತ್ರಾಶಯೋತ್ಥಿತಾ | ಭಿನ್ದತೀವ ಗುದೋಪಸ್ಥಂ ಸಾ ತೂನೀತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ||೮೬|| ಗುದೋಪಸ್ಥೋತ್ಥಿತಾ ಸೈವ ಪ್ರತಿಲೋಮವಿಸರ್ಪಿಣೀ | ವೇಗೈಃ ಪಕ್ವಾಶಯಂ ಯಾತಿ ಪ್ರತಿತೂನೀತಿ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ ||೮೭||

ತೂನೀವಾತಮಾಹ- ಅಧೋ ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಭಿನ್ದತೀವ ಗುದೋಪಸ್ಥಮಿತಿ ಭೇದಂ ಕುರ್ವತೀವ ಗುದೋಪಸ್ಥಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರತಿಲೋಮವಿಸರ್ಪಿಣೀ ಅಧ-ಉತ್ಥಿತೋರ್ಧ್ವಗಾಮಿನೀ| ವೇಗೈರಿತಿ ವೇದನಾವೇಗೈರ್ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಸ್ವಭಾವೋಪಶಮೋಪಲಕ್ಷಿತೈಃ, ‘ಪ್ರತಿಲೋಮಂ ಪ್ರಧಾವಿತಾ ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್||೮೬-೮೭||

Adhikarana 49 (88) · Śloka 88

ಸಾಟೋಪಮತ್ಯುಗ್ರರುಜಮಾಧ್ಮಾತಮುದರಂ ಭೃಶಮ್ | ಆಧ್ಮಾನಮಿತಿ ಜಾನೀಯಾದ್ಘೋರಂ ವಾತನಿರೋಧಜಮ್ ||೮೮||

ಆಧ್ಮಾನಮಾಹ- ಸಾಟೋಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಟೋಪಂ ಸಞ್ಚಲನಂ, ತೇನ ಸಹ ವರ್ತತ ಇತಿ ಸಾಟೋಪಮ್| ಉದರಮತ್ರ ಪಕ್ವಾಶಯಃ| ಘೋರಂ ಕಷ್ಟಕಾರಿ||೮೮||

Adhikarana 50 (89) · Śloka 89

ವಿಮುಕ್ತಪಾರ್ಶ್ವಹೃದಯಂ ತದೇವಾಮಾಶಯೋತ್ಥಿತಮ್ | ಪ್ರತ್ಯಾಧ್ಮಾನಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ ಕಫವ್ಯಾಕುಲಿತಾನಿಲಮ್ ||೮೯||

ಪ್ರತ್ಯಾಧ್ಮಾನಮಾಹ- ವಿಮುಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ತದೇವ ಆಧ್ಮಾನಮೇವ| ಆಮಾಶಯೋತ್ಥಿತಂ ನಾಭಿಸ್ತನಾನ್ತರೋತ್ಥಿತಮ್| ಅತ ಏವ ಹೃದಯಪಾರ್ಶ್ವಯೋರಪ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಮಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ನಿರಸನ್ನಾಹ- ವಿಮುಕ್ತಪಾರ್ಶ್ವಹೃದಯಮಿತಿ| ವ್ಯಾಕುಲಿತ ಆವೃತಃ||೮೯||

Adhikarana 51 (90-91) · Śloka 91

ಅಷ್ಠೀಲಾವದ್ಘನಂ ಗ್ರನ್ಥಿಮೂರ್ಧ್ವಮಾಯತಮುನ್ನತಮ್ | ವಾತಾಷ್ಠೀಲಾಂ ವಿಜಾನೀಯಾದ್ಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗಾವರೋಧಿನೀಮ್ ||೯೦|| ಏನಾಮೇವ ರುಜಾಯುಕ್ತಾಂ ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರರೋಧಿನೀಮ್ | ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲಾಮಿತಿ ವದೇಜ್ಜಠರೇ ತಿರ್ಯಗುತ್ಥಿತಾಮ್ ||೯೧||

ವಾತಾಷ್ಠೀಲಾಮಾಹ- ಅಷ್ಠೀಲಾವದಿತ್ಯಾದಿ| “ಅಷ್ಠೀಲಾ ಉತ್ತರಾಪಥೇ ದೀರ್ಘವರ್ತುಲಪಾಷಾಣವಿಶೇಷಃ” ಇತ್ಯೇಕೇ, “ಚರ್ಮಕಾರಾಣಾಂ ವರ್ತುಲದೀರ್ಘಾ ಲೌಹೀ ಭಾಣ್ಡಿಃ” ಇತ್ಯಪರೇ| ಘನಃ ಸಂಹತಾವಯವಃ| ಆಯತೋ ದೀರ್ಘಃ| ಬಹಿರ್ಮಾರ್ಗಾಣಿ ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಾಣಿ| ಅನ್ಯೇಽತ್ರ ‘ನಾಭೇರಧಸ್ತಾತ್ ಸಞ್ಜಾತಂ ಚಲಂ ವಾ ಯದಿ ವಾಽಚಲಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲಾಮಾಹ- ಏನಾಮೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಏನಾಮೇವ ಅಷ್ಠೀಲಾಮ್| ತಿರ್ಯಗುತ್ಥಿತತ್ವೇನಾಷ್ಠೀಲಾಯಾಃ ಸಕಾಶಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಷ್ಠೀಲಾಯಾ ಭೇದಃ| ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕೇಚಿದೂರುಸ್ತಮ್ಭಂ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ನ, ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಪಠಿಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾನ್ನಿಬನ್ಧಕಾರಾಣಾಮಸಮ್ಮತತ್ವಾಚ್ಚ||೯೦-೯೧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||