1. vātavyādhinidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ വാതവ്യാധിനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

ഹേതുലിങ്ഗൌഷധജ്ഞാനബീജഭൂതേന സൂത്രസ്ഥാനേന സങ്ക്ഷേപോദ്ദിഷ്ടസ്യ ഹേതുലിങ്ഗൌഷധസ്യ വിവരണേ സര്വാണ്യേവ സ്ഥാനാനി പ്രസ്തുതാനി, തേഷു ച പ്രസ്തുതേഷു സ്വാധികാരിണാം ശല്യതന്ത്രവ്യാധീനാം ഹേതുലക്ഷണപ്രതിപാദകതയാ നിദാനസ്ഥാനസ്യാരമ്ഭഃ, തത്രാപി ദോഷാണാം വാതസ്യ പ്രധാനത്വാത്തദ്വ്യാധീനാം ഹേതുലക്ഷണാഭ്യാം പ്രാക് പ്രതിപാദനം യുജ്യത ഇത്യാഹ- അഥാത ഇത്യാദി| വാതവ്യാധേരാക്ഷേപകാദേര്നിദാനം ഹേതുലക്ഷണനിര്ദേശഃ| അഥാതോ വാതവ്യാധിനിദാനമിത്യാദി യദ്യപി പ്രഥമമേവ സൂത്രമസ്തി തഥാऽപി ‘പ്രാബ്രവീദ്ഭിഷജാംവരഃ’ ഇത്യനന്തരം ദ്രഷ്ടവ്യമ്, അനുപാസിതാപ്രാര്ഥിതഗുരോഃ ശിഷ്യാണാം വ്യാഖ്യാനേऽനധികാരാത്||൧-൨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ധന്വന്തരിം ധര്മഭൃതാം വരിഷ്ഠമമൃതോദ്ഭവമ് | ചരണാവുപസങ്ഗൃഹ്യ സുശ്രുതഃ പരിപൃച്ഛതി ||൩|| വായോഃ പ്രകൃതിഭൂതസ്യ വ്യാപന്നസ്യ ച കോപനൈഃ | സ്ഥാനം കര്മ ച രോഗാംശ്ച വദ മേ വദതാം വര ||൪||

കഃ പുനരേവം പ്രതിജ്ഞാതവാനിതി തമേവ പ്രകാരേണ ദര്ശയന്നാഹ- ധന്വന്തരിമിത്യാദി| ധര്മഭൃതാം ധാര്മികാണാം, വരിഷ്ഠം ശ്രേഷ്ഠമ്| അമൃതേന സഹ ഉദ്ഭവ ഉത്പതിര്യസ്യ തമ്| ചരണാവുപസങ്ഗൃഹ്യേതി പാദപതനം കൃത്വേത്യര്ഥഃ| കിം പരിപൃച്ഛതീത്യാഹ- വായോരിത്യാദി| പ്രകൃതിഭൂതസ്യ സ്വഭാവാവസ്ഥിതസ്യ, വ്യാപന്നസ്യ വികൃതസ്യ| കോപനൈഃ ദ്രവ്യഗുണകര്മഭിര്വായുസമാനൈഃ| സ്ഥാനം ശ്രോണിഗുദാദി, തച്ച പ്രകൃതിഭൂതസ്യ വായോഃ; വികൃതസ്യ തു സര്വശരീരമ്| കര്മ സാമാന്യം വിശിഷ്ടം ച; സാമാന്യമ് ‘ഇന്ദ്രിയാര്ഥോപസമ്പ്രാപ്തിം’ ഇത്യാദി, വിശിഷ്ടം ‘സ പ്രാണോ നാമ ദേഹധൃക്’ ഇത്യാദി| രോഗാംശ്ചേതി ഹിക്കാശ്വാസാദികാന്| യദാഹ- “പ്രായശഃ കുരുതേ ദുഷ്ടോ ഹിക്കാശ്വാസാദികാന് ഗദാന്” ഇതി| ചകാരാന്നാമ ച| വദതാം വര വ്യാഖ്യാതൃൗണാം മധ്യേ ശ്രേഷ്ഠ! ‘കോപനൈഃ’ ഇത്യത്ര ‘ഭൂപതേ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; ‘വദ മേ’ ഇത്യത്ര ച ‘വദസ്വ’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര ഭൂപതേ ഇതി ധന്വന്തരിസമ്ബോധനം; വദസ്വ വദേതി ചൈക ഏവാര്ഥഃ| മേ മമ| കര്മഗ്രഹണം കേചിന്നാധീയതേ; തന്മതേ, ‘സ്ഥാനം രോഗവിഭാഗം ച’ ഇതി പാഠഃ||൩-൪||

Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 9

തസ്യ തദ്വചനം ശ്രുത്വാ പ്രാബ്രവീദ്ഭിഷജാം വരഃ | സ്വയമ്ഭൂരേഷ ഭഗവാന് വായുരിത്യഭിശബ്ദിതഃ ||൫|| സ്വാതന്ത്ര്യാന്നിത്യഭാവാച്ച സര്വഗത്വാത്തഥൈവ ച | സര്വേഷാമേവ സര്വാത്മാ സര്വലോകനമസ്കൃതഃ ||൬|| സ്ഥിത്യുത്പത്തിവിനാശേഷു ഭൂതാനാമേഷ കാരണമ് | അവ്യക്തോ വ്യക്തകര്മാ ച രൂക്ഷഃ ശീതോ ലഘുഃ ഖരഃ ||൭|| തിര്യഗ്ഗോ ദ്വിഗുണശ്ചൈവ രജോബഹുല ഏവ ച | അചിന്ത്യവീര്യോ ദോഷാണാം നേതാ രോഗസമൂഹരാട് ||൮|| ആശുകാരീ മുഹുശ്ചാരീ പക്വാധാനഗുദാലയഃ |൯|

തസ്യേത്യാദി| തസ്യ സുശ്രുതസ്യ| തത് പൂര്വോക്തമ്| ഭിഷജാം വരോ ധന്വന്തരിഃ| ‘ഭിഷജാം ഗുരുഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| പ്രാബ്രവീത് ജഗാദ| ഏഷ വായുരിതി സമ്ബന്ധഃ| ഭഗവാന് സമസ്തൈശ്വര്യഗുണയുക്തഃ, അണിമാദിഗുണയുക്ത ഇത്യര്ഥഃ| അഭിശബ്ദിതഃ കീര്ത്തിതഃ| സ്വയമ്ഭൂത്വേ ഹേതുത്രിതയമാഹ- സ്വാതന്ത്ര്യാദിത്യാദി| സ്വാതന്ത്ര്യാദിതി സ്വകര്മവിഷയേ നാന്യേന പ്രേര്യത ഇത്യര്ഥഃ| നിത്യഭാവാത് നിത്യസ്യ ഹി കാരണരഹിതത്വേന സ്വതന്ത്രത്വം, തതശ്ച സ്വയമ്ഭൂത്വമിത്യര്ഥഃ; സര്വഗത്വാച്ചേതി യോ ഹി സര്വഗതഃ സ സ്വയമ്ഭൂഃ, ആകാശവത്| ചകാരാത് സൂക്ഷ്മത്വമപി പരമാണോരിവ സ്വയമ്ഭൂത്വേ ഹേതുഃ സമുച്ചീയതേ| കഥം പുനരസ്യ സര്വഗത്വം യാവതാ പാര്ഥിവദ്രവ്യമൂര്ത്തിഷു വായുര്നാസ്തീത്യാഹ- സര്വേഷാമിത്യാദി| സര്വേഷാം സ്ഥാവരജങ്ഗമാനാം, സര്വാത്മാ കാരണകാര്യാത്മകത്വേന സര്വസ്വരൂപഃ, ‘സര്വപ്രയോജനഹേതുഃ’ ഇതി കേചിത്| സര്വലോകനമസ്കൃത ഇതി കുത ഇത്യാഹ- സ്ഥിത്യുത്പത്തിവിനാശേഷ്വിത്യാദി| സ്ഥിതിഃ ജീവനമ്| അവ്യക്തോऽദൃശ്യമൂര്തിഃ| വ്യക്തകര്മാ പ്രകടക്രിയഃ| ശീത ഇതി അസംയുക്തസ്യ വായോര്ഗുണോऽയം സംയുക്തസ്തൂഷ്ണോऽപി| ഖരഃ ഖരസ്പര്ശഃ, കര്കോടകഫലവത്| തിര്യഗ്ഗഃ തിര്യഗ്ഗാമീ| ദ്വിഗുണഃ ശബ്ദസ്പര്ശഗുണഃ| രജോബഹുല ഇതി ത്രിഗുണത്വേऽപ്യുത്കര്ഷവിശേഷാദ്രജഃ പ്രബലത്വമസ്യ| അചിന്ത്യവീര്യോऽചിന്ത്യശക്തിഃ, സാ ചാസ്യ ശക്തിഃ ശരീരദോഷമൂത്രപുരീഷാദിവിഭാഗോऽവയവാദിസംസ്ഥാനകാ(ക)രണം ദോഷധാതുമലസംവഹനാദിശ്ച, ശരീരാദ്ബഹിസ്തു സഞ്ചരതോ ധരണീധാരണാദിഃ| ദോഷാണാം നേതാ ദോഷധാതുമലാനാം പ്രേരക ഇത്യര്ഥഃ, അന്യേ തു വായോരപി വായുരേവ നേതേതി ബഹുവചനം സമര്ഥയന്തി| രോഗസമൂഹരാഡിതി രോഗസമൂഹേ രോഗഹേതുവൃന്ദേ പിത്തകഫരക്താദൌ രാജതേ ശോഭതേ ഇതി രോഗസമൂഹരാട്; ന തു രാട്ശബ്ദോ രാജപര്യായഃ, ‘സ രോഗാനീകരാട് സ്മൃത’ ഇത്യഗ്രേതനേന സഹ വിരോധാപത്തേഃ| ആശുകാരീ ശീഘ്രമത്യയകാരിത്വാത്| മുഹുര്മുഹുഃ പ്രകൃതിഭൂതോऽപി ചരതീതി മുഹുശ്ചാരീ| പക്വാധാനഗുദാലയ ഇതി പക്വാശയഗുദൌ സ്ഥാനമസ്യേത്യര്ഥഃ||൫-൮||-

Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10

ദേഹേ വിചരതസ്തസ്യ ലക്ഷണാനി നിബോധ മേ ||൯|| ദോഷധാത്വഗ്നിസമതാം സമ്പ്രാപ്തിം വിഷയേഷു ച | ക്രിയാണാമാനുലോമ്യം ച കരോത്യകുപിതോऽനിലഃ ||൧൦|| (ഇന്ദ്രിയാര്ഥോപസമ്പ്രാപ്തിം ദോഷധാത്വഗ്ന്യവൈകൃതമ്| ക്രിയാണാമാനുലോമ്യം ച കുര്യാദ്വായുരദൂഷിതഃ ||൧൦||) |

നിബോധ മേ ഇതി നിബോധ ജാനീഹി, മേ മത്സകാശാത്| ധാതുശബ്ദാനന്തരമാദിശബ്ദോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| തേന മലോപധാതൂനാമപി ഗ്രഹണമ്; അഥവാ ധാതുശബ്ദേന മലോപധാതവ ഉച്യന്തേ, ശരീരധാരണകാരണാത്| വിഷയേഷു ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധേഷു| ക്രിയാണാം കായവാങ്മാനസീനാമ്| ആനുലോമ്യം പ്രവര്ത്തകത്വമ്| ഗയദാസാചാര്യസ്തു ഇമം ശ്ലോകമ് ‘ഇന്ദ്രിയാര്ഥോപസമ്പ്രാപ്തിം’ ഇത്യാദി കൃത്വാ പഠതി, സ ച വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതഃ||൯-൧൦||

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

യഥാऽഗ്നിഃ പഞ്ചധാ ഭിന്നോ നാമസ്ഥാനക്രിയാമയൈഃ | ഭിന്നോऽനിലസ്തസ്ഥാ ഹ്യേകോ നാമസ്ഥാനക്രിയാമയൈഃ ||൧൧||

തദേവം സര്വാനിലസ്യ സാമാന്യേന സ്വാസ്ഥ്യഹേതുത്വം പ്രദര്ശ്യ സ്ഥാനോപാധിഭേദേന ഭിന്നസ്യ നാമാന്തരവിശിഷ്ടസ്യ പ്രതിസ്ഥാനം വിശിഷ്ടസ്വസ്ഥക്രിയാ രോഗാംശ്ച ദര്ശയന്നാഹ- യഥാऽഗ്നിരിത്യാദി| യഥാऽഗ്നിഃ പിത്തഗ ഏക ഏവ പാചകരഞ്ജകാലോചകഭ്രാജകസാധകേതി നാമ്നാ, സ്ഥാനേനാമപക്വാശയാദിനാ, ക്രിയയാ അന്നപാചനാദികയാ, ആമയേനാമ്ലപാകാദിനാ പഞ്ചവിധഃ; ഏവമനിലോऽപ്യേക ഏവ നാമാദിഭിഃ പഞ്ചവിധഃ| അന്യേ തു പുനരത്ര ബാഹ്യാഗ്നേര്ഗാര്ഹപത്യാഹവനീയദക്ഷിണാഗ്ന്യാവസഥ്യസഭ്യലക്ഷണാന് പഞ്ച ഭേദാനാഹുഃ, തന്നേച്ഛതി ഗയദാസാചാര്യഃ||൧൧||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 12

പ്രാണോദാനൌ സമാനശ്ച വ്യാനശ്ചാപാന ഏവ ച | സ്ഥാനസ്ഥാ മാരുതാഃ പഞ്ച യാപയന്തി ശരീരിണമ് ||൧൨||

തത്ര വായോര്നാമാന്യാഹ- പ്രാണോദാനാവിത്യാദി| സ്ഥാനസ്ഥാഃ സ്ഥാനശബ്ദേനാത്ര സാമ്യമുച്യതേ| യാപയന്തി ധാരയന്തി||൧൨||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 14

യോ വായുര്വക്ത്രസഞ്ചാരീ സ പ്രാണോ നാമ ദേഹധൃക് | സോऽന്നം പ്രവേശയത്യന്തഃ പ്രാണാംശ്ചാപ്യവലമ്ബതേ ||൧൩|| പ്രായശഃ കുരുതേ ദുഷ്ടോ ഹിക്കാശ്വാസാദികാന് ഗദാന് |൧൪|

വക്ത്രസഞ്ചാരിത്വം ചാസ്യോപലക്ഷണം, തേന മൂര്ധോരഃകണ്ഠനാസികാ അപി പ്രാണസ്യ സ്ഥാനമ്| അന്തഃ അഭ്യന്തരമന്നം പ്രവേശയതി ദേഹധാരണായ | പ്രാണാംശ്ചാപ്യവലമ്ബത ഇതി പ്രാണാനഗ്ന്യാദീന്, അവലമ്ബതേ സ്വക്രിയാസു യോജയതി| ഗയദാസാചാര്യസ്ത്വേവം മന്യതേ- പ്രാണാനാമഗ്നീഷോമാദീനാമവലമ്ബനവചനേനാധാരഭൂതഹൃദയാവലമ്ബനമേവോച്യതേ, ഏതേന പ്രാണാധാരഹൃദയധാരണേന പ്രാണധാരണമേവോക്തമ്| അത ഏവ പ്രാണാനാമവലമ്ബനേന മരണമൂലത്വമുച്യതേ| യദുക്തം ശ്രുതൌ- “യഥാ ഹി സൈന്ധവോऽശ്വഃ ശങ്കുമുത്പാട്യ ധാവതി, തദ്വത് പ്രാണോ രുദ്ധഃ സര്വാന് വായൂനുത്പാട്യ പ്രയാണകാലേ ധാവതി”- ഇതി| ശ്വാസാദികാനിത്യാദിശബ്ദാത് പ്രതിശ്യായസ്വരഭേദകാസാദയഃ||൧൩||-

Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15

ഉദാനോ നാമ യസ്തൂര്ധ്വമുപൈതി പവനോത്തമഃ ||൧൪|| തേന ഭാഷിതഗീതാദിവിശേഷോऽഭിപ്രവര്തതേ | ഊര്ധ്വജത്രുഗതാന് രോഗാന് കരോതി ച വിശേഷതഃ ||൧൫||

ഉദാനസ്യ പ്രകൃതിഭൂതസ്യ നാമാദി വ്യാപന്നസ്യ ച രോഗാന്നിര്ദിശന്നാഹ- ഉദാന ഇത്യാദി| ഉപൈതി ഗച്ഛതി| സ്ഥാനം പുനരനുക്തമപ്യസ്യ നാഭ്യുരഃകണ്ഠാദി | ഭാഷിതഗീതാദിരിതി ആദിശബ്ദാദുച്ഛ്വാസാദി| ‘വിശേഷോऽഭിപ്രവര്തതേ’ ഇത്യത്ര കേചിത് ‘വിഷയോऽഭിപ്രവര്തതേ’ ഇതി പഠന്തി| ഊര്ധ്വജത്രുഗതാനിതി നയനവദനഘ്രാണശ്രവണശിരഃസംശ്രയാന്| ചകാരാദന്യാനപി കാസാദീന് കരോതി||൧൪-൧൫||

Adhikarana 9 (16) · Śloka 17

ആമപക്വാശയചരഃ സമാനോ വഹ്നിസങ്ഗതഃ | സോऽന്നം പചതി തജ്ജാംശ്ച വിശേഷാന്വിവിനക്തി ഹി ||൧൬|| ഗുല്മാഗ്നിസാദാതീസാരപ്രഭൃതീന് കുരുതേ ഗദാന് |൧൭|

പാകഃ പക്വം, നപുംസകേ ഭാവേ ക്തഃ; ആമസ്യ പക്വമാമപക്വം, തസ്യാശയഃ പച്യമാനാഹാരാശയ ഇത്യര്ഥഃ; തത്ര ചരതീതി ആമപക്വാശയചരഃ| ‘വഹ്നിസങ്ഗത’ ഇത്യത്ര ‘അഗ്നിസഹായവാന്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| സോऽന്നം പചതീതി അഗ്നിസന്ധുക്ഷണാദ്ഭക്തകാര ഇവ| തജ്ജാന് അന്നപാകജാന്| വിശേഷാന് രസദോഷമൂത്രപുരീഷാണി| വിവിനക്തി പൃഥക് കരോതി||൧൬||-

Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18

കൃത്സ്നദേഹചരോ വ്യാനോ രസസംവഹനോദ്യതഃ ||൧൭|| സ്വേദാസൃക്സ്രാവണശ്ചാപി പഞ്ചധാ ചേഷ്ടയത്യപി | ക്രുദ്ധശ്ച കുരുതേ രോഗാന് പ്രായശഃ സര്വദേഹഗാന് ||൧൮||

രസസംവഹനോദ്യത ഇത്യത്രാദിശബ്ദോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന രസാദിസംവഹനോദ്യത ഇത്യര്ഥഃ; സംവഹനം പ്രേരണമ്| പഞ്ചധാ ചേഷ്ടയത്യപീതി പ്രസാരണാകുഞ്ചനവിനമനോന്നമനതിര്യഗ്ഗമനാനി പഞ്ച ചേഷ്ടാഃ; അന്യേ തു ‘ഗതിപ്രസാരണോത്ക്ഷേപണനിമേഷോന്മേഷൈഃ പഞ്ചഭിഃ പ്രകാരൈഃ പഞ്ചധാ’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| സര്വദേഹഗാന് ജ്വരാതീസാരരക്തപിത്തപ്രഭൃതീന്||൧൭-൧൮||

Adhikarana 11 (19) · Śloka 20

പക്വാധാനാലയോऽപാനഃ കാലേ കര്ഷതി ചാപ്യധഃ | സമീരണഃ ശകൃന്മൂത്രം ശുക്രഗര്ഭാര്തവാനി ച ||൧൯|| ക്രുദ്ധശ്ച കുരുതേ രോഗാന് ഘോരാന് ബസ്തിഗുദാശ്രയാന് |൨൦|

പക്വാധാനാലയഃ പക്വാശയസ്ഥാന ഇത്യര്ഥഃ| ബസ്ത്യാശ്രയാന് അശ്മര്യാദീന്, ഗുദാശ്രയാന് ഭഗന്ദരാദീന്||൧൯||-

Adhikarana 12 (20) · Śloka 20

ശുക്രദോഷപ്രമേഹാസ്തു വ്യാനാപാനപ്രകോപജാഃ ||൨൦||

ഇദാനീമുപലക്ഷണാര്ഥം വികൃതവാതദ്വയാദികര്മ ദര്ശയന്നാഹ- ശുക്രദോഷേത്യാദി| ശുക്രസ്യ സര്വാങ്ഗഗതത്വാത് പ്രമേഹസ്യ സര്വദേഹഗതരസാദിദൂഷ്യപ്രഭവത്വാദ്വ്യാനകൃതത്വം, മേഢ്രദ്വാരസംശ്രിതത്വാദപാനകൃതത്വം ച||൨൦||

Adhikarana 13 (21) · Śloka 21

യുഗപത് കുപിതാശ്ചാപി ദേഹം ഭിന്ദ്യുരസംശയമ് |൨൧|

തേഷാം പഞ്ചാനാം യുഗപത് പ്രകോപേ നിയമേന ദേഹനാശം ദര്ശയന്നാഹ- യുഗപദിത്യാദി| യുഗപത് ഏകകാലമിത്യര്ഥഃ| ഭിന്ദ്യുരിതി ഭേദോऽത്ര ദേഹവിനാശോऽഭിപ്രേതഃ|൨൧|-

Adhikarana 14 (21-24) · Śloka 24

അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി നാനാസ്ഥാനാന്തരാശ്രിതഃ ||൨൧|| ബഹുശഃ കുപിതോ വായുര്വികാരാന് കുരുതേ ഹി യാന് | വായുരാമാശയേ ക്രുദ്ധശ്ഛര്ദ്യാദീന് കുരുതേ ഗദാന് ||൨൨|| മോഹം മൂര്ച്ഛാം പിപാസാം ച ഹൃദ്ഗ്രഹം പാര്ശ്വവേദനാമ് | പക്വാശയസ്ഥോऽന്ത്രകൂജം ശൂലം നാഭൌ കരോതി ച ||൨൩|| കൃച്ഛ്രമൂത്രപുരീഷത്വമാനാഹം ത്രികവേദനാമ് | ശ്രോത്രാദിഷ്വിന്ദ്രിയവധം കുര്യാത് ക്രുദ്ധഃ സമീരണഃ ||൨൪||

അത ഇത്യാദി| നാനാസ്ഥാനാന്തരാശ്രിതഃ കുപിതഃ സന് വായുര്ബഹുശോ യാന് വികാരാന് കുരുതേ താന് പ്രവക്ഷ്യാമീതി സമ്ബന്ധഃ| ഛര്ദ്യാദീനിതി ആദിശബ്ദാദ്രുജഃ പാര്ശ്വോദരഹൃത്സ്തമ്ഭതോദാദികാ ഗ്രാഹ്യാഃ, അഥവാ ഊര്ധ്വഗരക്തപിത്താദികാഃ| മോഹോ നൈവാത്യന്തം ചിത്തനാശഃ| മൂര്ച്ഛാ ചേതനാച്യുതിഃ| പക്വേത്യാദി അന്ത്രകൂജം അന്ത്രേऽവ്യക്തശബ്ദമ്| ചകാരാദ്വാതവിണ്മൂത്രസങ്ഗം ജങ്ഘോരുത്രികപാര്ശ്വപൃഷ്ഠാദീന് പ്രതി ശൂലം ച കുരുതേ| ‘ശൂലം നാഭൌ’ ഇത്യത്ര ‘ശൂലാനാഹൌ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- പക്വാശയ ആനഹ്യതേ സമന്താദ്വിബധ്യത ഇവേതി വേദനാപ്രകാര ഏക ആനാഹഃ, ദ്വിതീയസ്തു വിസൂചികാപ്രതിഷേധേ പ്രോക്തലക്ഷണ ഏവ| ശ്രോത്രാദിഷു ക്രുദ്ധഃ സന് സമീരണ ഇന്ദ്രിയവധം കുര്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| ശ്രോത്രാദിഷു ശ്രോത്രഘ്രാണദര്ശനരസനത്വക്ഷു| ഇന്ദ്രിയവധമിത്യനേനാശ്രുത്യഘ്രാണാദര്ശനാരസനാസ്പര്ശാനി വേദിതവ്യാനി||൨൧-൨൪||

Adhikarana 15 (25-29) · Śloka 29

വൈവര്ണ്യം സ്ഫുരണം രൌക്ഷ്യം സുപ്തിം ചുമുചുമായനമ് | ത്വക്സ്ഥോ നിസ്തോദനം കുര്യാത് ത്വഗ്ഭേദം പരിപോടനമ് ||൨൫|| വ്രണാംശ്ച രക്തഗോ, ഗ്രന്ഥീന് സശൂലാന് മാംസസംശ്രിതഃ | തഥാ മേദഃശ്രിതഃ കുര്യാദ്ഗ്രന്ഥീന്മന്ദരുജോऽവ്രണാന് ||൨൬|| കുര്യാത് സിരാഗതഃ ശൂലം സിരാകുഞ്ചനപൂരണമ് | സ്നായുപ്രാപ്തഃ സ്തമ്ഭകമ്പൌ ശൂലമാക്ഷേപണം തഥാ ||൨൭|| ഹന്തി സന്ധിഗതഃ സന്ധീന് ശൂലശോഫൌ കരോതി ച | അസ്ഥിശോഷം പ്രഭേദം ച കുര്യാച്ഛൂലം ച തച്ഛ്രിതഃ ||൨൮|| തഥാ മജ്ജഗതേ രുക് ച ന കദാചിത് പ്രശാമ്യതി | അപ്രവൃത്തിഃ പ്രവൃത്തിര്വാ വികൃതാ ശുക്രഗേऽനിലേ ||൨൯||

ത്വക്സ്ഥോ രസസ്ഥഃ സമീരണോ വൈവര്ണ്യാദി കുര്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| സുപ്തിം സ്പര്ശാജ്ഞാനമ്| ചുമുചുമായനം സര്ഷപകല്കാവലിപ്താനാമിവാങ്ഗാനാം വേദനാമ്| ത്വഗ്ഭേദം ത്വചോ ഭേദമേവ| പരിപോടനം സര്വതഃ പുടനം ത്വച ഏവ| വ്രണാംശ്ച രക്തഗഃ ‘കുര്യാത്’ ഇതി ശേഷഃ| അമും പാഠം കേചിന്ന പഠന്തി; തന്ന, ഗയദാസാചാര്യസ്യ സമ്മതത്വാത്| ഗ്രന്ഥീന് സശൂലാന് മാംസസമാശ്രിതഃ സമീരണ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അവ്രണാന് വ്രണരഹിതാന്| സിരാകുഞ്ചനം ‘കുടിലാ സിരാ’ ഇതി ലോകേ വദന്തി | സ്തമ്ഭോ നിശ്ചലീകരണമ്| ആക്ഷേപണം ചാലനമ്| ഹന്തീത്യാദി ഏതേനാകുഞ്ചനപ്രസാരണയോരഭാവ ഉക്തഃ| തച്ഛ്രിത ഇതി അസ്ഥ്യാശ്രിത ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ മജ്ജഗതേ യഥാ അസ്ഥ്യാശ്രിതോऽസ്ഥിശോഷം, തഥാ മജ്ജാശ്രിതോ മജ്ജശോഷം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| കിംവിശിഷ്ടാ പ്രവൃത്തിരിത്യാഹ- വികൃതാ; അതിശീഘ്രാതിമന്ദഗ്രഥിതവിവര്ണാദിയുക്തേത്യര്ഥഃ||൨൫-൨൯||

Adhikarana 16 (30) · Śloka 30

ഹസ്തപാദശിരോധാതൂംസ്തഥാ സഞ്ചരതി ക്രമാത് | വ്യാപ്നുയാദ്വാऽഖിലം ദേഹം വായുഃ സര്വഗതോ നൃണാമ് ||൩൦||

ഏകാങ്ഗഗത ഏകധാതുഗതോ വാऽപ്യുപേക്ഷിതഃ സര്വാങ്ഗഗതഃ സര്വധാതുഗതോ വാ ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- ഹസ്തേത്യാദി| വായുസ്തഥാ ഹസ്തപാദശിരഃ ക്രമാത് സഞ്ചരതി യഥാ ഉപേക്ഷിതഃ സന്നഖിലം ദേഹം വ്യാപ്നുയാത്, തഥാ ധാതൂന് ക്രമാത് സഞ്ചരതി യഥാ സര്വഗതോ വാ ഭവതി സര്വധാതുഗതോ വാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| വ്യാപ്നുയാദ്വേതി വാശബ്ദോ ഭിന്നക്രമേ, സര്വഗതോ വേത്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ||൩൦||

Adhikarana 17 (31) · Śloka 31

സ്തമ്ഭനാക്ഷേപണസ്വാപശോഫശൂലാനി സര്വഗഃ |൩൧|

തസ്യേദാനീം സര്വാങ്ഗഗതസ്യ ലിങ്ഗം ദര്ശയന്നാഹ- സ്തമ്ഭനേത്യാദി| സര്വഗോ വായുഃ സര്വസ്മിഞ് ശരീരേ സ്തമ്ഭനാദികം കരോതി|൩൧|-

Adhikarana 18 (31) · Śloka 31

സ്ഥാനേഷൂക്തേഷു സമ്മിശ്രഃ സമ്മിശ്രാഃ കുരുതേ രുജഃ ||൩൧||

തസ്യ വായോഃ പ്രസരണേ പിത്താദിസംയുക്തസ്യ പിത്താദ്യാവരണപ്രതിപത്തിഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- സ്ഥാനേഷ്വിത്യാദി| മിശ്രഃ പിത്താദിഭിഃ| പിത്താദീനാമൌഷ്ണ്യാദിസ്വഭാവലിങ്ഗദര്ശനാദ്ദാഹാദികാര്യലിങ്ഗദര്ശനാച്ച പിത്താദ്യാവരണം ജ്ഞേയം; കേവലസ്യ വായോഃ ശീതസ്വഭാവത്വാദ്ദാഹഃ പിത്തം വിനാ നോത്പദ്യത ഇതി||൩൧||

Adhikarana 19 (32) · Śloka 32

കുര്യാദവയവപ്രാപ്തോ മാരുതസ്ത്വമിതാന് ഗദാന് |൩൨|

തസ്യേദാനീമവയവഗതസ്യാനേകരോഗകാരണത്വം ദര്ശയന്നാഹ- കുര്യാദിത്യാദി|൩൨|-

Adhikarana 20 (32-39) · Śloka 39

ദാഹസന്താപമൂര്ച്ഛാഃ സ്യുര്വായൌ പിത്തസമന്വിതേ ||൩൨|| ശൈത്യശോഫഗുരുത്വാനി തസ്മിന്നേവ കഫാവൃതേ | സൂചീഭിരിവ നിസ്തോദഃ സ്പര്ശദ്വേഷഃ പ്രസുപ്തതാ ||൩൩|| ശേഷാഃ പിത്തവികാരാഃ സ്യുര്മാരുതേ ശോണിതാന്വിതേ | പ്രാണേ പിത്താവൃതേ ഛര്ദിര്ദാഹശ്ചൈവോപജായതേ ||൩൪|| ദൌര്ബല്യം സദനം തന്ദ്രാ വൈവര്ണ്യം ച കഫാവൃതേ | ഉദാനേ പിത്തസംയുക്തേ മൂര്ച്ഛാദാഹഭ്രമക്ലമാഃ ||൩൫|| അസ്വേദഹര്ഷൌ മന്ദോऽഗ്നിഃ ശീതസ്തമ്ഭൌ കഫാവൃതേ | സമാനേ പിത്തസംയുക്തേ സ്വേദദാഹൌഷ്ണ്യമൂര്ച്ഛനമ് ||൩൬|| കഫാധികം ച വിണ്മൂത്രം രോമഹര്ഷഃ കഫാവൃതേ | അപാനേ പിത്തസംയുക്തേ ദാഹൌഷ്ണ്യേ സ്യാദസൃഗ്ദരഃ ||൩൭|| അധഃകായഗുരുത്വം ച തസ്മിന്നേവ കഫാവൃതേ | വ്യാനേ പിത്താവൃതേ ദാഹോ ഗാത്രവിക്ഷേപണം ക്ലമഃ ||൩൮|| ഗുരൂണി സര്വഗാത്രാണി സ്തമ്ഭനം ചാസ്ഥിപര്വണാമ് | ലിങ്ഗം കഫാവൃതേ വ്യാനേ ചേഷ്ടാസ്തമ്ഭസ്തഥൈവ ച ||൩൯||

ഇദാനീം സമ്മിശ്രാഃ കുരുതേ രുജ ഇതി സൂത്രിതമാവരണം വിവൃണ്വന്നാഹ- ദാഹേത്യാദി| ദാഹോऽഗ്നിദഗ്ധസ്യേവ, സന്താപോ ഘര്മാദിസംസ്ഥിതസ്യേവ| ശൈത്യശോഫേത്യാദി| തസ്മിന്നേവ വായൌ| സൂചീഭിരിത്യാദി| സദനമ് അങ്ഗഗ്ലാനിഃ| ക്ലമോऽനായാസശ്രമഃ| ഹര്ഷോ രോമഹര്ഷഃ| കഫാധികം ശ്ലേഷ്മബഹുലം വിഷ്ഠാമൂത്രമ്| അസൃഗ്ദരഃ സ്ത്രീണാമേവ| അസ്ഥിപര്വണാമ് അസ്ഥിസന്ധീനാമ്| ചേഷ്ടാ ഗമനാദികാഃ||൩൨-൩൯||

Adhikarana 21 (40-41) · Śloka 41

(പ്രായശഃ സുകുമാരാണാം മിഥ്യാऽऽഹാരവിഹാരിണാമ് | രോഗാധ്വപ്രമദാമദ്യവ്യായാമൈശ്ചാതിപീഡനാത് ||൪൦|| ഋതുസാത്മ്യവിപര്യാസാത് സ്നേഹാദീനാം ച വിഭ്രമാത് | അവ്യവായേ തഥാ സ്ഥൂലേ വാതരക്തം പ്രകുപ്യതി ) ||൪൧||

സൂചീഭിരിവ നിസ്തോദ ഇത്യാദിവാക്യേനാപ്രകുപിതശോണിതാവൃതവാതസ്യ ലക്ഷണമുക്ത്വാ, ഇദാനീം പ്രകുപിതശോണിതാവൃതവാതജന്യസ്യ വാതരക്തസ്യ പ്രകോപകാരണം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രായശ ഇത്യാദി| സുകുമാരാണാം വാതരക്തം പ്രകുപ്യതീതി സമ്ബന്ധഃ| മിഥ്യാഹാരവിഹാരിണാമിതി മിഥ്യാ അനുചിതഃ, വിഹാരഃ കായവാങ്മനോവ്യാപാരഃ| അധ്വാ മാര്ഗഃ, വ്യായാമഃ ശരീരായാസജനനം കര്മ| വിഭ്രമഃ അന്യഥാകരണമ്| അവ്യവായേ മൈഥുനവര്ജിതേ| കേചിത് ‘പ്രായശഃ സുകുമാരാണാം’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥം ‘വാതരക്തം പ്രകുപ്യതി’ ഇതി യാവന്ന പഠന്തി, ചികിത്സിതേ പഠിഷ്യമാണത്വാത്||൪൦-൪൧||

Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44

ഹസ്ത്യശ്വോഷ്ട്രൈര്ഗച്ഛതോऽന്യൈശ്ച വായുഃ കോപം യാതഃ കാരണൈ സേവിതൈഃ സ്വൈഃ | തീക്ഷ്ണോഷ്ണാമ്ലക്ഷാരശാകാദിഭോജ്യൈഃ സന്താപാദ്യൈര്ഭൂയസാ സേവിതൈശ്ച ||൪൨|| ക്ഷിപ്രം രക്തം ദുഷ്ടിമായാതി തച്ച വായോര്മാര്ഗം സംരുണദ്ധ്യാശു യാതഃ | ക്രുദ്ധോऽത്യര്ഥം മാര്ഗരോധാത് സ വായുരത്യുദ്രിക്തം ദൂഷയേദ്രക്തമാശു ||൪൩|| തത് സമ്പൃക്തം വായുനാ ദൂഷിതേന തത്പ്രാബല്യാദുച്യതേ വാതരക്തമ് | തദ്വത് പിത്തം ദൂഷിതേനാസൃജാऽऽക്തം ശ്ലേഷ്മാ ദുഷ്ടോ ദൂഷിതേനാസൃജാऽऽക്തഃ ||൪൪||

തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിം ദര്ശയന്നാഹ- ഹസ്തീത്യാദി| അന്യൈശ്ചേതി അപരൈര്ഭാരഹരണാദിഭിഃ കാരണൈരിത്യര്ഥഃ| കോപം യാതഃ കോപം ഗത ഇത്യര്ഥഃ| കാരണൈഃ സേവിതൈഃ സ്വൈര്വിദാഹ്യാദിഭിഃ| തച്ച രക്തം വായോര്മാര്ഗം സംരുണദ്ധി| കഥമ്ഭൂതസ്യ വായോരിത്യാഹ- ആശു യാതഃ, ശീഘ്രം ഗച്ഛത ഇത്യര്ഥഃ| അത്യുദ്രിക്തമ് അതിശയേന വൃദ്ധിങ്ഗതം രക്തമ്| തത് സമ്പൃക്തമിതി തദ്രക്തം, സമ്പൃക്തം സംസൃഷ്ടമ്| വായുനാ ദൂഷിതേനേതി ദൂഷിതേന വായുനാ സഹ| തത്പ്രാബല്യാത് വാതപ്രാബല്യാച്ഛോണിതസ്യാപ്രാബല്യാത്, തയോര്വാതരക്തയോഃ പ്രാബല്യാദിതി കേചിത്| തദ്വത് പിത്തമിതി ദുഷ്ടം പിത്തമിത്യര്ഥഃ, ദൂഷിതേനാസൃജാऽऽക്തമിതി ദൂഷിതേന രക്തേന മിശ്രമ്||൪൨-൪൪||

Adhikarana 23 (45-46) · Śloka 46

സ്പര്ശോദ്വിഗ്നൌ തോദഭേദപ്രശോഷസ്വാപോപേതൌ വാതരക്തേന പാദൌ | പിത്താസൃഗ്ഭ്യാമുഗ്രദാഹൌ ഭവേതാമത്യര്ഥോഷ്ണൌ രക്തശോഫൌ മൃദൂ ച ||൪൫|| കണ്ഡൂമന്തൌ ശ്വേതശീതൌ സശോഫൌ പീനസ്തബ്ധൌ ശ്ലേഷ്മദുഷ്ടേ തു രക്തേ | സര്വൈര്ദുഷ്ടേ ശോണിതേ ചാപി ദോഷാഃ സ്വം സ്വം രൂപം പാദയോര്ദര്ശയന്തി ||൪൬||

തസ്യേദാനീം വാതാദിവിശേഷേണ വിശിഷ്ടലിങ്ഗം ദര്ശയന്നാഹ- സ്പര്ശോദ്വിഗ്നാവിത്യാദി| സ്പര്ശോദ്വിഗ്നൌ സ്പര്ശാസഹൌ പാദാവിതി സമ്ബന്ധഃ| പ്രശോഷഃ ശുഷ്കതാ, സ്വാപഃ സ്പര്ശാജ്ഞാനമ്| ഏതേന വാതപ്രബലവാതരക്തലക്ഷണമുക്തമ്| പിത്താസൃഗ്ഭ്യാമിതി വാതശോണിത ഏവ യദാ പിത്തമസൃക് ച ബലവത്തരം ഭവതി തദേത്യര്ഥഃ| രക്തശോഫൌ രക്തവര്ണശോഫൌ| കണ്ഡൂമന്തൌ പാദാവിതി സമ്ബന്ധഃ| പീനൌ സ്ഥൂലൌ||൪൫-൪൬||

Adhikarana 24 (47) · Śloka 47

പ്രാഗ്രൂപേ ശിഥിലൌ സ്വിന്നൌ ശീതലൌ സവിപര്യയൌ | വൈവര്ണ്യതോദസുപ്തത്വഗുരുത്വൌഷസമന്വിതൌ ||൪൭||

തസ്യ പൂര്വരൂപമാഹ- പ്രാഗ്രൂപേ ഇത്യാദി| സവിപര്യയാവിതി കഠിനാസ്വിന്നോഷ്ണൌ, ‘പാദൌ’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| ഓഷോ ദാഹഃ| കേചിദത്ര പൂര്വരൂപം ന പഠന്തി, ചികിത്സായാം പഠിഷ്യമാണത്വാത്||൪൭||

Adhikarana 25 (48) · Śloka 48

പാദയോര്മൂലമാസ്ഥായ കദാചിദ്ധസ്തയോരപി | ആഖോര്വിഷമിവ ക്രുദ്ധം തദ്ദേഹമനുസര്പതി ||൪൮||

തസ്യേദാനീം പാദമാത്രേऽഭിജാതസ്യ കാലേനാവയവാന്തരാനുസരണം നിര്ദിശന്നാഹ- പാദയോരിത്യാദി| മൂലമാസ്ഥായ തലം പ്രാപ്യ| ആഖോരിത്യാദി ഉന്ദുരസ്യ വിഷം മൂലമാസ്ഥായ പശ്ചാത് കുപിതം സദ്ദേഹം സകലമേവാനുയാതി||൪൮||

Adhikarana 26 (49) · Śloka 50

ആജാനുസ്ഫുടിതം യച്ച പ്രഭിന്നം പ്രസ്രുതം ച യത് | ഉപദ്രവൈശ്ച യജ്ജുഷ്ടം പ്രാണമാംസക്ഷയാദിഭിഃ ||൪൯|| ശോണിതം തദസാധ്യം സ്യാദ്യാപ്യം സംവത്സരോത്ഥിതമ് |൫൦|

തസ്യേദാനീമസാധ്യാദിലക്ഷണം ദര്ശയന്നാഹ- ആജാനുസ്ഫുടിതമിത്യാദി| ആജാനുസ്ഫുടിതം ജാനുപര്യന്തമുച്ചടിതമ്| പ്രഭിന്നം വിദീര്ണമ്| പ്രസ്രുതം സ്രാവയുക്തമ്| ഉപദ്രവൈഃ പ്രാണമാംസക്ഷയാദിഭിരവാരണീയോക്തൈഃ | ആദിഗ്രഹണാദങ്ഗുലിവക്രതാര്ബുദാദയോऽപി ഗ്രാഹ്യാഃ| ജുഷ്ടം സഹിതമ്| യജ്ജാനുപര്യന്തം സ്ഫുടിതം വാതപ്രാബല്യാത്, യച്ച ജാനുപര്യന്തം പ്രഭിന്നം പ്രസ്രുതം ച പിത്തരക്തപ്രാബല്യാത്, തദപ്യസാധ്യമേവ||൪൯||-

Adhikarana 27 (50-51) · Śloka 51

യദാ തു ധമനീഃ സര്വാഃ കുപിതോऽഭ്യേതി മാരുതഃ ||൫൦|| തദാക്ഷിപത്യാശു മുഹുര്മുഹുര്ദേഹം മുഹുശ്ചരഃ | മുഹുര്മുഹുസ്തദാക്ഷേപാദാക്ഷേപക ഇതി സ്മൃതഃ ||൫൧||

ഇദാനീം വാതരക്തമഭിധായാക്ഷേപകമാഹ- യദേത്യാദി| ധമന്യോ നാഡ്യഃ| അഭ്യേതി വ്യാപ്നോതി| ആക്ഷിപതി ചാലയതി| മുഹുശ്ചര ഇതി വാരംവാരം ചലനശീലോ വായുഃ, മുഹുശ്ചരത്വേനൈവ മുഹുര്മുഹുരാക്ഷേപണം യുക്തമ്; അന്യേ തു ‘ബഹിശ്ചര’ ഇതി പഠന്തി, തന്നേച്ഛതി ഗയദാസാചാര്യഃ| തദാക്ഷേപാത് ദേഹാക്ഷേപാത്| ഇദമാക്ഷേപകസ്യ സാമാന്യലക്ഷണമുക്തമ്||൫൦-൫൧||

Adhikarana 28 (52-58) · Śloka 58

സോऽപതാനകസഞ്ജ്ഞോ യഃ പാതയത്യന്തരാऽന്തരാ | കഫാന്വിതോ ഭൃശം വായുസ്താസ്വേവ യദി തിഷ്ഠതി ||൫൨|| സ ദണ്ഡവത് സ്തമ്ഭയതി കൃച്ഛ്രോ ദണ്ഡാപതാനകഃ | ഹനുഗ്രഹസ്തദാऽത്യര്ഥം സോऽന്നം കൃച്ഛ്രാന്നിഷേവതേ ||൫൩|| ധനുസ്തുല്യം നമേദ്യസ്തു സ ധനുഃസ്തമ്ഭസഞ്ജ്ഞകഃ | അങ്ഗുലീഗുല്ഫജഠരഹൃദ്വക്ഷോഗലസംശ്രിതഃ ||൫൪|| സ്നായുപ്രതാനമനിലോ യദാऽऽക്ഷിപതി വേഗവാന് | വിഷ്ടബ്ധാക്ഷഃ സ്തബ്ധഹനുര്ഭഗ്നപാര്ശ്വഃ കഫം വമന് ||൫൫|| അഭ്യന്തരം ധനുരിവ യദാ നമതി മാനവഃ | തദാऽസ്യാഭ്യന്തരായാമം കുരുതേ മാരുതോ ബലീ ||൫൬|| ബാഹ്യസ്നായുപ്രതാനസ്ഥോ ബാഹ്യായാമം കരോതി ച | തമസാധ്യം ബുധാഃ പ്രാഹുര്വക്ഷഃകട്യൂരുഭഞ്ജനമ് ||൫൭|| കഫപിത്താന്വിതോ വായുര്വായുരേവ ച കേവലഃ | കുര്യാദാക്ഷേപകം ത്വന്യം ചതുര്ഥമഭിഘാതജമ് ||൫൮||

ആക്ഷേപകവിശേഷാനാഹ- സോऽപതാനക ഇത്യാദി| യ ആക്ഷേപകോऽന്തരാऽന്തരാ പാതയതി സോऽപതാനക ഇത്യര്ഥഃ| ഇദം സാമാന്യാപതാനകലക്ഷണമുക്തം; ഗയദാസേനാപതാനകലക്ഷണം ‘യേനാപതാമ്യതേ’ ഇത്യാദിവാക്യേനാഭിധായ വ്യാഖ്യാതം, യഥാ- “യേന വായുനാ കര്തൃഭൂതേന ഹേതുഭൂതേന വാ പുമാനപതാമ്യതേ തമോ ദൃശ്യതേ മോഹ്യതേ ഇതി യാവത് സോऽപതാനക ഇതി; സോऽയം ഹൃദിസ്ഥമനോऽധിഷ്ഠാനേന സകഫേന വായുനാ ജന്യതേ” ഇതി| സ ഏവാപതാനകസ്ത്രിധാ- ദണ്ഡാപതാനകഃ, അന്തരായാമഃ, ബഹിരായാമശ്ച; തത്ര ദണ്ഡാപതാനകലക്ഷണമാഹ- കഫാന്വിത ഇത്യാദി| താസ്വേവ സര്വാസു ധമനീഷു, ഭൃശം തിഷ്ഠതീതി സമ്ബന്ധഃ| കൃച്ഛ്രഃ കഷ്ടസാധ്യഃ| ഹനുഗ്രഹസ്തു ദണ്ഡാപതാനകേऽന്യത്രാപി വായൌ സ്യാത്| സ ദണ്ഡാപതാനകവാന് പുരുഷഃ| ധനുഃസ്തമ്ഭസഞ്ജ്ഞകമന്തരായാമം ദര്ശയന്നാഹ- ധനുസ്തുല്യമിത്യാദി| തസ്യൈവ ഭാഷ്യം വക്തുമാഹ- അങ്ഗുലീത്യാദി| അങ്ഗുല്യോऽത്ര പാദഗതാഃ, ഗുല്ഫഃ പാര്ഷ്ണേരുപരി ഗ്രന്ഥിഃ, ജഠരമുദരം, ഹൃത് ഹൃദയം, വക്ഷഃ സ്തനയോരന്തരാലം, ഗലഃ കണ്ഠഃ; ഏതേഷു സ്ഥാനേഷു സംശ്രിത ആശ്രിതോ വായുഃ| സ്നായുപ്രതാനം സ്നായുവിസ്താരമ്| ബഹിരായാമം നിര്ദിശന്നാഹ- ബാഹ്യസ്നായുപ്രതാനസ്ഥ ഇത്യാദി| ബാഹ്യസ്നായുപ്രതാനസ്ഥോ ബാഹ്യസ്നായുവിസ്താരസ്ഥഃ, ബാഹ്യസ്നായവഃ പാദമൂലപിണ്ഡികാകടീപൃഷ്ഠഗ്രീവാപശ്ചിമഭാഗാശ്രയാഃ| വക്ഷഃകട്യൂരുഭഞ്ജനമിതി വക്ഷഃകട്യൂരുഭഞ്ജനത്വേ സത്യേവാസാധ്യത്വമ്, അഭഗ്നവക്ഷഃകട്യാദികസ്തു നവ ഉപക്രമ്യ ഏവ| തസ്യാക്ഷേപകസ്യേതരദോഷസംസര്ഗേണ നിദാനവിശേഷാച്ച സങ്ഖ്യാഭേദം ദര്ശയന്നാഹ- കഫപിത്താന്വിത ഇത്യാദി| ഏകഃ കഫാന്വിതഃ, ദ്വിതീയഃ പിത്താന്വിതഃ, തൃതീയഃ കേവലവാതകൃതഃ, ചതുര്ഥോऽഭിഘാതജഃ| ചതുര്ഥമഭിഘാതജമിതി നിദാനവിശേഷാത്| ദണ്ഡാപതാനകാദയസ്ത്രയശ്ചതുര്ഥഃ പുനരഭിഘാതജ ഇതി ശ്രീജേജ്ഝടഃ; തന്നേച്ഛതി ഗയീ, ഗര്ഭപാതാദിനിമിത്തഭേദേന സങ്ഖ്യാതിരേകാത്| ശ്രീബഹ്മദേവസ്തു “ആക്ഷേപകശ്ചതുര്ധാ- അപതാനകഃ, സംസൃഷ്ടാക്ഷേപകഃ, കേവലാക്ഷേപകഃ, അഭിഘാതജശ്ച; തത്രാപതാനകഃ ‘സോऽപതാനക’ ഇത്യാദിനാ ‘വക്ഷഃകട്യൂരുഭഞ്ജനമ്’ ഇതി പര്യന്തേനോക്തഃ, ‘കഫാന്വിതോ വായുഃ’ ഇതി സംസൃഷ്ടാക്ഷേപകഃ, ‘വായുരേവ ച കേവലഃ’ ഇതി കേവലാക്ഷേപകഃ, ചതുര്ഥഃ പുനരഭിഘാതജഃ” ഇത്യാഹ||൫൨-൫൮||

Adhikarana 29 (59) · Śloka 59

ഗര്ഭപാതനിമിത്തശ്ച ശോണിതാതിസ്രവാച്ച യഃ | അഭിഘാതനിമിത്തശ്ച ന സിധ്യത്യപതാനകഃ ||൫൯||

തസ്യൈവാക്ഷേപകസ്യാപതാനകസഞ്ജ്ഞാം പ്രാപ്തസ്യാസാധ്യത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ഗര്ഭപാതനിമിത്തശ്ചേത്യാദി| ഗര്ഭപാതാദിനിമിത്താസ്ത്രയോऽപ്യാഗന്തവോऽസാധ്യാഃ; യദി കഥഞ്ചിദ്ദൈവയോഗാത് സിധ്യന്തി തദാ വൈകല്യം ജനയന്തി||൫൯||

Adhikarana 30 (60-62) · Śloka 62

അധോഗമാഃ സതിര്യഗ്ഗാ ധമനീരൂര്ധ്വദേഹഗാഃ | യദാ പ്രകുപിതോऽത്യര്ഥം മാതരിശ്വാ പ്രപദ്യതേ ||൬൦|| തദാऽന്യതരപക്ഷസ്യ സന്ധിബന്ധാന് വിമോക്ഷയന് | ഹന്തി പക്ഷം തമാഹുര്ഹി പക്ഷാഘാതം ഭിഷഗ്വരാഃ ||൬൧|| യസ്യ കൃത്സ്നം ശരീരാര്ധമകര്മണ്യമചേതനമ് | തതഃ പതത്യസൂന് വാऽപി ത്യജത്യനിലപീഡിതഃ ||൬൨||

പക്ഷാഘാതമാഹ- അധോഗമാ ഇത്യാദി| ഏകതരശരീരാര്ധധമനീരൂര്ധ്വാധസ്തിര്യഗ്ഗതാ യദാ സ മാതരിശ്വാ വായുഃ, പ്രപദ്യതേ ആശ്രയതീത്യര്ഥഃ, തദാऽന്യതരപക്ഷസ്യൈകതരശരീരാര്ധസ്യ, സന്ധിബന്ധാന് വിമോക്ഷയന് വിമോചയന്, പക്ഷം ശരീരാര്ധം ഹന്തി| യസ്യ കൃത്സ്നമിത്യാദി| അകര്മണ്യമ് ഈഷത്കര്മക്ഷമമ്, അചേതനമ് അല്പചേതനമ്; യദാ അകര്മണ്യം ഭവതി തദാ പതതി; യദാ അചേതനം ഭവതി തദാ അസൂന് പ്രാണാന് പരിത്യജതി||൬൦-൬൨||

Adhikarana 31 (63) · Śloka 63

ശുദ്ധവാതഹതം പക്ഷം കൃച്ഛ്രസാധ്യതമം വിദുഃ | സാധ്യമന്യേന സംസൃഷ്ടമസാധ്യം ക്ഷയഹേതുകമ് ||൬൩||

പക്ഷാഘാതസ്യ സാധ്യാസാധ്യത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ശുദ്ധവാതഹതമിത്യാദി| ശുദ്ധഃ കഫാദ്യസംസൃഷ്ടഃ| അന്യേന സംസൃഷ്ടമ് ഇതരദോഷസമ്ബദ്ധമ്||൬൩||

Adhikarana 32 (64-66) · Śloka 66

വായുരൂര്ധ്വം വ്രജേത് സ്ഥാനാത് കുപിതോ ഹൃദയം ശിരഃ | ശങ്ഖൌ ച പീഡയത്യങ്ഗാന്യാക്ഷിപേന്നമയേച്ച സഃ ||൬൪|| നിമീലിതാക്ഷോ നിശ്ചേഷ്ടഃ സ്തബ്ധാക്ഷോ വാऽപി കൂജതി | നിരുച്ഛ്വാസോऽഥവാ കൃച്ഛ്രാദുച്ഛ്വസ്യാന്നഷ്ടചേതനഃ ||൬൫|| സ്വസ്ഥഃ സ്യാദ്ധൃദയേ മുക്തേ ഹ്യാവൃതേ തു പ്രമുഹ്യതി | കഫാന്വിതേന വാതേന ജ്ഞേയ ഏഷോऽപതന്ത്രകഃ ||൬൬||

അപതന്ത്രകമാഹ- വായുരൂര്ധ്വമിത്യാദി| ഹൃദയം ശിരഃ ശങ്ഖൌ ച പീഡയതീതി ഹൃദയം കമലമുകുലാകാരമധോമുഖം, ഭ്രുവോരന്തോപരി കര്ണലലാടയോര്മധ്യേ ശങ്ഖൌ, അങ്ഗാനി ഹസ്തപാദാദീനി| ആക്ഷിപേത് പാതയേത് | കൂജതി കപോത ഇവ ശബ്ദം കരോതി; അഥവാ കൃച്ഛ്രാദുച്ഛ്വസ്യാദിതി കഷ്ടേനോച്ഛ്വാസം കുര്യാത്| കേചിദപതന്ത്രകമമും ന പഠന്തി, അപതന്ത്രകാപതാനകയോരൈക്യാത്||൬൪-൬൬||

Adhikarana 33 (67) · Śloka 67

ദിവാസ്വപ്നാസനസ്ഥാനവിവൃതാധ്വനിരീക്ഷണൈഃ | മന്യാസ്തമ്ഭം പ്രകുരുതേ സ ഏവ ശ്ലേഷ്മണാऽऽവൃതഃ ||൬൭||

മന്യാസ്തമ്ഭമാഹ- ദിവാസ്വപ്നേത്യാദി| ആസനമ് ഉപവേശനം, സ്ഥാനമ് ഊര്ധ്വീഭവനം| വിവൃതാധ്വനിരീക്ഷണൈഃ വക്രമാര്ഗാവലോകനൈഃ| സ ഏവ വായുഃ| മന്യാസ്തമ്ഭം കേചിദപതാനകപൂര്വരൂപം മന്യന്തേ||൬൭||

Adhikarana 34 (68-72) · Śloka 72

(ഗര്ഭിണീസൂതികാബാലവൃദ്ധക്ഷീണേഷ്വസൃക്ക്ഷയേ |) ഉച്ചൈര്വ്യാഹരതോऽത്യര്ഥം ഖാദതഃ കഠിനാനി വാ | ഹസതോ ജൃമ്ഭതോ ഭാരാദ്വിഷമാച്ഛയനാദപി ||൬൮|| ശിരോനാസൌഷ്ഠചിബുകലലാടേക്ഷണസന്ധിഗഃ | അര്ദയിത്വാऽനിലോ വക്ത്രമര്ദിതം ജനയത്യതഃ ||൬൯|| വക്രീഭവതി വക്ത്രാര്ധം ഗ്രീവാ ചാപ്യപവര്തതേ | ശിരശ്ചലതി വാക്സങ്ഗോ നേത്രാദീനാം ച വൈകൃതമ് ||൭൦|| ഗ്രീവാചിബുകദന്താനാം തസ്മിന് പാര്ശ്വേ തു വേദനാ | യസ്യാഗ്രജോ രോമഹര്ഷോ വേപഥുര്നേത്രമാവിലമ് ||൭൧|| വായുരൂര്ധ്വം ത്വചി സ്വാപസ്തോദോ മന്യാഹനുഗ്രഹഃ | തമര്ദിതമിതി പ്രാഹുര്വ്യാധിം വ്യാധിവിശാരദാഃ ||൭൨||

അര്ദിതമാഹ- ഗര്ഭിണീത്യാദി| സൂതികാ പ്രസൂതാ സ്ത്രീ| വ്യാഹരതഃ ശബ്ദം കുര്വതഃ| ഭാരാദ്വിഷമാച്ഛയനാദപീതി വിഷമാദ്ഭാരാത്, വിഷമാച്ഛയനാച്ചേത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘വിഷമോച്ഛ്വസനാത്’ ഇതി പഠന്തി| അര്ദയിത്വാ വ്യഥയിത്വാ| അപവര്തതേ വക്രീഭവതി| വാക്സങ്ഗോ വാചോऽനിര്ഗമഃ| നേത്രാദീനാമിത്യാദിശബ്ദാദ് ഭ്രൂഗണ്ഡാദ്യുപസങ്ഗ്രഹഃ| തസ്മിന് പാര്ശ്വേ ഇതി യസ്മിന് പാര്ശ്വേऽര്ദിതം ഭവതി തസ്മിന് പാര്ശ്വേ ഗ്രീവാദയോ വക്രീഭവന്തി| ചിബുകം മുഖകുഹരസ്യാധോഭാഗഃ| തസ്യ (പൂര്വ)രൂപമാഹ- യസ്യേത്യാദി| അഗ്രജഃ പൂര്വഭാവീ| ആവിലം സമലമ്| വായുരൂര്ധ്വം ‘പ്രസര്പതി’ ഇതി ശേഷഃ| ത്വചി സ്വാപഃ ത്വചഃ സ്പര്ശാജ്ഞാനമ്||൬൮-൭൨||

Adhikarana 35 (73) · Śloka 73

ക്ഷീണസ്യാനിമിഷാക്ഷസ്യ പ്രസക്തം സക്തഭാഷിണഃ | ന സിധ്യത്യര്ദിതം ബാഢം ത്രിവര്ഷം വേപനസ്യ ച ||൭൩||

തസ്യാസാധ്യത്വമാഹ- ക്ഷീണസ്യേത്യാദി| അനിമിഷാക്ഷസ്യ സ്തബ്ധാക്ഷസ്യ| പ്രസക്തം സതതം, സക്തഭാഷിണഃ പീഡിതാവ്യക്തപദഭാഷിണഃ; അന്യേ തു ‘പ്രസക്താവ്യക്തഭാഷിണഃ’ ഇതി പഠന്തി, പ്രസക്തം പ്രകര്ഷേണ ലഗ്നമിതി തത്രാര്ഥഃ| ബാഢമതിശയേന ന സിധ്യതീതി സമ്ബന്ധഃ| ത്രിവര്ഷമിതി സംവത്സരത്രയാതീതമ്; അന്യേ തു നാസാക്ഷിമുഖസ്രാവിണം ത്രിവര്ഷമാഹുഃ| വേപനസ്യ കമ്പനശീലസ്യ| “ഗര്ഭിണീസൂതികാബാലവൃദ്ധക്ഷീണേഷ്വസൃക്ക്ഷയേ” ഇത്യമും പാഠം ജേജ്ഝടാദയ ആചാര്യാ ന പഠന്തി| ‘ഉച്ചൈര്വ്യാഹരതോऽത്യര്ഥം’ ഇത്യാദൌ കൃത്വാ പഠന്തി, ബഹുവൈദ്യപഠിതത്വാദസ്മാഭിഃ പഠിതഃ||൭൩||

Adhikarana 36 (74) · Śloka 74

പാര്ഷ്ണിപ്രത്യങ്ഗുലീനാം തു കണ്ഡരാ യാऽനിലാര്ദിതാ | സക്ഥ്നഃ ക്ഷേപം നിഗൃഹ്ണീയാദ്ഗൃധ്രസീതി ഹി സാ സ്മൃതാ ||൭൪||

ഗൃധ്രസീമാഹ- പാര്ഷ്ണീത്യാദി| യാ കണ്ഡരാ സക്ഥ്നഃ ക്ഷേപം നിഗൃഹ്ണീയാത് സാ ഗൃധ്രസീതി സ്മൃതേതി സമ്ബന്ധഃ| പാര്ഷ്ണിര്ഗുല്ഫസ്യ പാശ്ചാത്യാധോഭാഗഃ, പ്രത്യങ്ഗുല്യോऽങ്ഗുല്യ ഏവ; ഏതേനോപര്യധോഭാഗഗതം കണ്ഡരാദ്വയം ഗൃഹ്യതേ| കണ്ഡരാ മഹാസ്നായുഃ| ഗുല്ഫാദിവിടപാന്തം സക്ഥി, തസ്യ ക്ഷേപഃ പ്രസാരണം, തം നിഗൃഹ്ണീയാദവരുന്ധ്യാദിത്യര്ഥഃ| ഗൃധ്രസീ ‘രങ്ഘിണീ’ ഇതി ലോകേ| സാ ച വാതാദ് വാതകഫാച്ച| ഖഞ്ജനവാതേ ന സാതിശയാ വ്യഥാ യഥാ ഗൃധ്രസ്യാമ്| കേചിത് ‘പാര്ഷ്ണിം പ്രത്യങ്ഗുലീനാമ്’ ഇതി ദ്വിതീയാന്തം പഠന്തി; തത്രാപി പാര്ഷ്ണിം ലക്ഷീകൃത്യ യാ കണ്ഡരാ, അങ്ഗുലീനാം ച യാ കണ്ഡരേതി കണ്ഡരാദ്വയമ്||൭൪||

Adhikarana 37 (75) · Śloka 75

തലപ്രത്യങ്ഗുലീനാം തു കണ്ഡരാ ബാഹുപൃഷ്ഠതഃ | ബാഹ്വോഃ കര്മക്ഷയകരീ വിശ്വാചീതി ഹി സാ സ്മൃതാ ||൭൫||

ഗൃധ്രസീസദൃശീമേകബാഹുഗതാം വിശ്വാചീമാഹ- തലേത്യാദി| തലശബ്ദോऽയമുപരി വര്തതേ, തേന കരസ്യാഭ്യന്തരകണ്ഡരാ ഗൃഹീതാ, ബാഹുപൃഷ്ഠത ഇത്യനേന ബാഹ്യകണ്ഡരാ ഗൃഹീതാ| ബാഹ്വോരിതി ദ്വിവചനം സാമാന്യാപേക്ഷയാ , കദാചിത് കസ്മിംശ്ചിദ്ബാഹൌ ഭവതി| ‘അനിലാര്ദിതാ’ ഇത്യത്രാപി സമ്ബധ്യതേ| ചകാരോऽത്ര ഗൃധ്രസീവിശ്വാച്യോര്നാമാന്തരമനുക്തം ഖല്ല്യഭിധാനം സമുച്ചിനോതി| അന്യേ ത്വത്രാപി ‘തലം പ്രത്യങ്ഗുലീനാമ്’ ഇതി പൂര്വവദ്ദ്വിതീയാന്തം പഠന്തി, തേന തലം ലക്ഷീകൃത്യ യാ കണ്ഡരാ ബാഹുപൃഷ്ഠതശ്ച യാ കണ്ഡരേതി കണ്ഡരാദ്വയം ഗൃഹ്യതേ||൭൫||

Adhikarana 38 (76) · Śloka 76

വാതശോണിതജഃ ശോഫോ ജാനുമധ്യേ മഹാരുജഃ | ശിരഃ ക്രോഷ്ടുകപൂര്വം തു സ്ഥൂലഃ ക്രോഷ്ടുകമൂര്ധവത് ||൭൬||

ക്രോഷ്ടുകശിര ആഹ- വാതേത്യാദി| യോ ജാനുമധ്യേ വാതശോണിതജോ മഹാരുജഃ ക്രോഷ്ടുകമൂര്ധവത് സ്ഥൂലഃ ശോഫോ ഭവതി സ ക്രോഷ്ടുകശിര ഇതി ജ്ഞേയഃ| വാതശോണിതജ ഇതി വാതശോണിതാഭ്യാം ജാതോ വാതശോണിതജഃ, ന പുനര്വാതരക്തേന വ്യാധിനാ ജനിതഃ; അന്യേ തു വാതേന ശോണിതേന ച ജാത ഇതി നേച്ഛന്തി, കിം തര്ഹി വാതരക്തജ ഇതി രോഗകാരണമേവ രോഗമിച്ഛന്തി| ശിരഃ ക്രോഷ്ടുകപൂര്വമിതി ക്രോഷ്ടുകശബ്ദപൂര്വം ശിരഃ, തസ്യ രോഗസ്യ ‘ക്രോഷ്ടുകശിര’ ഇതി നാമേത്യര്ഥഃ| ക്രോഷ്ടുകമൂര്ധവത് ശൃഗാലമസ്തകവത്||൭൬||

Adhikarana 39 (77) · Śloka 77

വായുഃ കട്യാം സ്ഥിതഃ സക്ഥ്നഃ കണ്ഡരാമാക്ഷിപേദ്യദാ | ഖഞ്ജസ്തദാ ഭവേജ്ജന്തുഃ, പങ്ഗുഃ സക്ഥ്നോര്ദ്വയോര്വധാത് ||൭൭||

ഖഞ്ജപങ്ഗുലവാതാവാഹ- വായുരിത്യാദി| ആക്ഷിപേദിതി ഈഷത് ക്ഷിപേത്, ഖഞ്ജേ വികലഗതേര്ദര്ശനാത്| സക്ഥ്നോര്ദ്വയോര്വധാദിതി സര്വഥാ ഗതിവിഘാതാത് പങ്ഗുരിത്യര്ഥഃ| ദ്വയോരിതി പുനരുക്തിപ്രസങ്ഗാദ്യുഗപത് സക്ഥിദ്വയവധാദിത്യര്ഥഃ||൭൭||

Adhikarana 40 (78) · Śloka 78

പ്രക്രാമന് വേപതേ യസ്തു ഖഞ്ജന്നിവ ച ഗച്ഛതി | കലായഖഞ്ജം തം വിദ്യാന്മുക്തസന്ധിപ്രബന്ധനമ് ||൭൮||

കലായഖഞ്ജമാഹ- പ്രക്രാമന്നിത്യാദി| പ്രക്രാമന് പാദവിക്രമം കുര്വന്, ഗമനാരമ്ഭ ഏവ വേപതേ കലായഖഞ്ജ ഇത്യയം ഖഞ്ജാദ്വിശേഷഃ| മുക്തസന്ധിപ്രബന്ധനമിതി ശിഥിലസന്ധിബന്ധനമിത്യര്ഥഃ||൭൮||

Adhikarana 41 (79) · Śloka 79

ന്യസ്തേ തു വിഷമം(മേ) പാദേ രുജഃ കുര്യാത് സമീരണഃ | വാതകണ്ടക ഇത്യേഷ വിജ്ഞേയഃ ഖഡു(ല)കാശ്രിതഃ ||൭൯||

വാതകണ്ടകമാഹ- ന്യസ്ത ഇത്യാദി| ന്യസ്തേ തു വിഷമം പാദ ഇതി വിഷമസ്ഥാനേ നിക്ഷിപ്തേ പാദേ ഇത്യര്ഥഃ| ഖുഡു(ല)കാശ്രിത ഇതി പാദജങ്ഘാസന്ധിസംശ്രയ ഇത്യര്ഥഃ, ‘പാര്ഷ്ണ്യാശ്രയഃ’ ഇത്യന്യേ||൭൯||

Adhikarana 42 (80) · Śloka 80

പാദയോഃ കുരുതേ ദാഹം പിത്താസൃക്സഹിതോऽനിലഃ | വിശേഷതശ്ചങ്ക്രമണാത് പാദദാഹം തമാദിശേത് ||൮൦||

പാദദാഹമാഹ- പാദയോരിത്യാദി| വിശേഷതശ്ചങ്ക്രമണാദിതി വിശേഷേണ ഗച്ഛതഃ, തിഷ്ഠതസ്തു സാമാന്യേന||൮൦||

Adhikarana 43 (81) · Śloka 81

ഹൃഷ്യതശ്ചരണൌ യസ്യ ഭവതശ്ച പ്രസുപ്തവത് | പാദഹര്ഷഃ സ വിജ്ഞേയഃ കഫവാതപ്രകോപജഃ ||൮൧||

പാദഹര്ഷമാഹ- ഹൃഷ്യത ഇത്യാദി| ഹൃഷത ഇതി ഹര്ഷോ രോമാഞ്ചപ്രായോ വേദനാവിശേഷോऽന്തഃശീതകരഃ| ഭവതശ്ച പ്രസുപ്തവദിതി സ്പര്ശാജ്ഞാനാത് സുപ്താവിവ ഭവത ഇത്യര്ഥഃ||൮൧||

Adhikarana 44 (82) · Śloka 82

അംസദേശസ്ഥിതോ വായുഃ ശോഷയിത്വാംऽസബന്ധനമ് | സിരാശ്ചാകുഞ്ച്യ തത്രസ്ഥോ ജനയത്യവബാഹുകമ് ||൮൨||

അംസശോഷാവബാഹുകാവാഹ- അംസദേശേത്യാദി| അംസസമീപോപലക്ഷിതോ ദേശോംऽസദേശഃ; അംസോ ബാഹുശിരഃ| അംസബന്ധനം ശ്ലേഷ്മാണമിത്യര്ഥഃ| അംസബന്ധനം ശോഷയിത്വാ ‘അംസശോഷം രോഗം കരോതി’ ഇതി വാക്യശേഷോ ജ്ഞേയഃ| തത്രസ്ഥഃ അംസദേശസ്ഥിത ഇത്യര്ഥഃ||൮൨||

Adhikarana 45 (83) · Śloka 83

യദാ ശബ്ദവഹം സ്രോതോ വായുരാവൃത്യ തിഷ്ഠതി | ശുദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാന്വിതോ വാऽപി ബാധിര്യം തേന ജായതേ ||൮൩||

ബാധിര്യമാഹ- യദേത്യാദി| ശുദ്ധഃ കേവലഃ| അപിശബ്ദാദ്രക്തപിത്താവരണയോരുപസങ്ഗ്രഹഃ| യദ്യപ്യയം വ്യാധിഃ ശാലാക്യേऽപി പഠ്യതേ, തഥാऽപ്യത്രാപി പഠനീയഃ, വൃദ്ധസമ്മതത്വാത്||൮൩||

Adhikarana 46 (84) · Śloka 84

ഹനുശങ്ഖശിരോഗ്രീവം യസ്യ ഭിന്ദന്നിവാനിലഃ | കര്ണയോഃ കുരുതേ ശൂലം കര്ണശൂലം തദുച്യതേ ||൮൪||

കര്ണശൂലമാഹ- ഹനുശങ്ഖേത്യാദി||൮൪||

Adhikarana 47 (85) · Śloka 85

ആവൃത്യ സകഫോ വായുര്ധമനീഃ ശബ്ദവാഹിനീഃ | നരാന് കരോത്യക്രിയകാന്മൂകമിന്മിണഗദ്ഗദാന് ||൮൫||

ജിഹ്വാഗതവാതരോഗം ദര്ശയന്നാഹ- ആവൃത്യേത്യാദി| ആവൃത്യ അവരുന്ധ്യേത്യര്ഥഃ| മൂകോ വചനരഹിതഃ, മിന്മിണഃ സാനുനാസികവാക്, ഗദ്ഗദോऽവ്യക്തവാക്||൮൫||

Adhikarana 48 (86-87) · Śloka 87

അധോ യാ വേദനാ യാതി വര്ചോമൂത്രാശയോത്ഥിതാ | ഭിന്ദതീവ ഗുദോപസ്ഥം സാ തൂനീത്യഭിധീയതേ ||൮൬|| ഗുദോപസ്ഥോത്ഥിതാ സൈവ പ്രതിലോമവിസര്പിണീ | വേഗൈഃ പക്വാശയം യാതി പ്രതിതൂനീതി സാ സ്മൃതാ ||൮൭||

തൂനീവാതമാഹ- അധോ യേത്യാദി| ഭിന്ദതീവ ഗുദോപസ്ഥമിതി ഭേദം കുര്വതീവ ഗുദോപസ്ഥസ്യേത്യര്ഥഃ| പ്രതിലോമവിസര്പിണീ അധ-ഉത്ഥിതോര്ധ്വഗാമിനീ| വേഗൈരിതി വേദനാവേഗൈര്മുഹുര്മുഹുഃ സ്വഭാവോപശമോപലക്ഷിതൈഃ, ‘പ്രതിലോമം പ്രധാവിതാ ’ ഇതി കേചിത്||൮൬-൮൭||

Adhikarana 49 (88) · Śloka 88

സാടോപമത്യുഗ്രരുജമാധ്മാതമുദരം ഭൃശമ് | ആധ്മാനമിതി ജാനീയാദ്ഘോരം വാതനിരോധജമ് ||൮൮||

ആധ്മാനമാഹ- സാടോപമിത്യാദി| ആടോപം സഞ്ചലനം, തേന സഹ വര്തത ഇതി സാടോപമ്| ഉദരമത്ര പക്വാശയഃ| ഘോരം കഷ്ടകാരി||൮൮||

Adhikarana 50 (89) · Śloka 89

വിമുക്തപാര്ശ്വഹൃദയം തദേവാമാശയോത്ഥിതമ് | പ്രത്യാധ്മാനം വിജാനീയാത് കഫവ്യാകുലിതാനിലമ് ||൮൯||

പ്രത്യാധ്മാനമാഹ- വിമുക്തേത്യാദി| തദേവ ആധ്മാനമേവ| ആമാശയോത്ഥിതം നാഭിസ്തനാന്തരോത്ഥിതമ്| അത ഏവ ഹൃദയപാര്ശ്വയോരപ്യധിഷ്ഠാനമസ്യ പ്രാപ്തം നിരസന്നാഹ- വിമുക്തപാര്ശ്വഹൃദയമിതി| വ്യാകുലിത ആവൃതഃ||൮൯||

Adhikarana 51 (90-91) · Śloka 91

അഷ്ഠീലാവദ്ഘനം ഗ്രന്ഥിമൂര്ധ്വമായതമുന്നതമ് | വാതാഷ്ഠീലാം വിജാനീയാദ്ബഹിര്മാര്ഗാവരോധിനീമ് ||൯൦|| ഏനാമേവ രുജായുക്താം വാതവിണ്മൂത്രരോധിനീമ് | പ്രത്യഷ്ഠീലാമിതി വദേജ്ജഠരേ തിര്യഗുത്ഥിതാമ് ||൯൧||

വാതാഷ്ഠീലാമാഹ- അഷ്ഠീലാവദിത്യാദി| “അഷ്ഠീലാ ഉത്തരാപഥേ ദീര്ഘവര്തുലപാഷാണവിശേഷഃ” ഇത്യേകേ, “ചര്മകാരാണാം വര്തുലദീര്ഘാ ലൌഹീ ഭാണ്ഡിഃ” ഇത്യപരേ| ഘനഃ സംഹതാവയവഃ| ആയതോ ദീര്ഘഃ| ബഹിര്മാര്ഗാണി വാതവിണ്മൂത്രാണി| അന്യേऽത്ര ‘നാഭേരധസ്താത് സഞ്ജാതം ചലം വാ യദി വാऽചലമ്’ ഇതി പഠന്തി| പ്രത്യഷ്ഠീലാമാഹ- ഏനാമേവേത്യാദി| ഏനാമേവ അഷ്ഠീലാമ്| തിര്യഗുത്ഥിതത്വേനാഷ്ഠീലായാഃ സകാശാത് പ്രത്യഷ്ഠീലായാ ഭേദഃ| അസ്യാഗ്രേ കേചിദൂരുസ്തമ്ഭം പഠന്തി, തന്ന, ചികിത്സായാം പഠിഷ്യമാണത്വാന്നിബന്ധകാരാണാമസമ്മതത്വാച്ച||൯൦-൯൧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ വാതവ്യാധിനിദാനം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ ||൧||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിദാനസ്ഥാനേ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||