1. vātavyādhinidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ வாதவ்யாதிநிதாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

ஹேதுலிங்கௌஷதஜ்ஞாநபீஜபூதேந ஸூத்ரஸ்தாநேந ஸங்க்ஷேபோத்திஷ்டஸ்ய ஹேதுலிங்கௌஷதஸ்ய விவரணே ஸர்வாண்யேவ ஸ்தாநாநி ப்ரஸ்துதாநி, தேஷு ச ப்ரஸ்துதேஷு ஸ்வாதிகாரிணாஂ ஶல்யதந்த்ரவ்யாதீநாஂ ஹேதுலக்ஷணப்ரதிபாதகதயா நிதாநஸ்தாநஸ்யாரம்பஃ, தத்ராபி தோஷாணாஂ வாதஸ்ய ப்ரதாநத்வாத்தத்வ்யாதீநாஂ ஹேதுலக்ஷணாப்யாஂ ப்ராக் ப்ரதிபாதநஂ யுஜ்யத இத்யாஹ- அதாத இத்யாதி| வாதவ்யாதேராக்ஷேபகாதேர்நிதாநஂ ஹேதுலக்ஷணநிர்தேஶஃ| அதாதோ வாதவ்யாதிநிதாநமித்யாதி யத்யபி ப்ரதமமேவ ஸூத்ரமஸ்தி ததாऽபி ‘ப்ராப்ரவீத்பிஷஜாஂவரஃ’ இத்யநந்தரஂ த்ரஷ்டவ்யம், அநுபாஸிதாப்ரார்திதகுரோஃ ஶிஷ்யாணாஂ வ்யாக்யாநேऽநதிகாராத்||௧-௨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

தந்வந்தரிஂ தர்மபதாஂ வரிஷ்டமமதோத்பவம் | சரணாவுபஸங்கஹ்ய ஸுஶ்ருதஃ பரிபச்சதி ||௩|| வாயோஃ ப்ரகதிபூதஸ்ய வ்யாபந்நஸ்ய ச கோபநைஃ | ஸ்தாநஂ கர்ம ச ரோகாஂஶ்ச வத மே வததாஂ வர ||௪||

கஃ புநரேவஂ ப்ரதிஜ்ஞாதவாநிதி தமேவ ப்ரகாரேண தர்ஶயந்நாஹ- தந்வந்தரிமித்யாதி| தர்மபதாஂ தார்மிகாணாஂ, வரிஷ்டஂ ஶ்ரேஷ்டம்| அமதேந ஸஹ உத்பவ உத்பதிர்யஸ்ய தம்| சரணாவுபஸங்கஹ்யேதி பாதபதநஂ கத்வேத்யர்தஃ| கிஂ பரிபச்சதீத்யாஹ- வாயோரித்யாதி| ப்ரகதிபூதஸ்ய ஸ்வபாவாவஸ்திதஸ்ய, வ்யாபந்நஸ்ய விகதஸ்ய| கோபநைஃ த்ரவ்யகுணகர்மபிர்வாயுஸமாநைஃ| ஸ்தாநஂ ஶ்ரோணிகுதாதி, தச்ச ப்ரகதிபூதஸ்ய வாயோஃ; விகதஸ்ய து ஸர்வஶரீரம்| கர்ம ஸாமாந்யஂ விஶிஷ்டஂ ச; ஸாமாந்யம் ‘இந்த்ரியார்தோபஸம்ப்ராப்திஂ’ இத்யாதி, விஶிஷ்டஂ ‘ஸ ப்ராணோ நாம தேஹதக்’ இத்யாதி| ரோகாஂஶ்சேதி ஹிக்காஶ்வாஸாதிகாந்| யதாஹ- “ப்ராயஶஃ குருதே துஷ்டோ ஹிக்காஶ்வாஸாதிகாந் கதாந்” இதி| சகாராந்நாம ச| வததாஂ வர வ்யாக்யாதணாஂ மத்யே ஶ்ரேஷ்ட! ‘கோபநைஃ’ இத்யத்ர ‘பூபதே’ இதி கேசித் படந்தி; ‘வத மே’ இத்யத்ர ச ‘வதஸ்வ’ இதி படந்தி; தத்ர பூபதே இதி தந்வந்தரிஸம்போதநஂ; வதஸ்வ வதேதி சைக ஏவார்தஃ| மே மம| கர்மக்ரஹணஂ கேசிந்நாதீயதே; தந்மதே, ‘ஸ்தாநஂ ரோகவிபாகஂ ச’ இதி பாடஃ||௩-௪||

Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 9

தஸ்ய தத்வசநஂ ஶ்ருத்வா ப்ராப்ரவீத்பிஷஜாஂ வரஃ | ஸ்வயம்பூரேஷ பகவாந் வாயுரித்யபிஶப்திதஃ ||௫|| ஸ்வாதந்த்ர்யாந்நித்யபாவாச்ச ஸர்வகத்வாத்ததைவ ச | ஸர்வேஷாமேவ ஸர்வாத்மா ஸர்வலோகநமஸ்கதஃ ||௬|| ஸ்தித்யுத்பத்திவிநாஶேஷு பூதாநாமேஷ காரணம் | அவ்யக்தோ வ்யக்தகர்மா ச ரூக்ஷஃ ஶீதோ லகுஃ கரஃ ||௭|| திர்யக்கோ த்விகுணஶ்சைவ ரஜோபஹுல ஏவ ச | அசிந்த்யவீர்யோ தோஷாணாஂ நேதா ரோகஸமூஹராட் ||௮|| ஆஶுகாரீ முஹுஶ்சாரீ பக்வாதாநகுதாலயஃ |௯|

தஸ்யேத்யாதி| தஸ்ய ஸுஶ்ருதஸ்ய| தத் பூர்வோக்தம்| பிஷஜாஂ வரோ தந்வந்தரிஃ| ‘பிஷஜாஂ குருஃ’ இதி கேசித் படந்தி| ப்ராப்ரவீத் ஜகாத| ஏஷ வாயுரிதி ஸம்பந்தஃ| பகவாந் ஸமஸ்தைஶ்வர்யகுணயுக்தஃ, அணிமாதிகுணயுக்த இத்யர்தஃ| அபிஶப்திதஃ கீர்த்திதஃ| ஸ்வயம்பூத்வே ஹேதுத்ரிதயமாஹ- ஸ்வாதந்த்ர்யாதித்யாதி| ஸ்வாதந்த்ர்யாதிதி ஸ்வகர்மவிஷயே நாந்யேந ப்ரேர்யத இத்யர்தஃ| நித்யபாவாத் நித்யஸ்ய ஹி காரணரஹிதத்வேந ஸ்வதந்த்ரத்வஂ, ததஶ்ச ஸ்வயம்பூத்வமித்யர்தஃ; ஸர்வகத்வாச்சேதி யோ ஹி ஸர்வகதஃ ஸ ஸ்வயம்பூஃ, ஆகாஶவத்| சகாராத் ஸூக்ஷ்மத்வமபி பரமாணோரிவ ஸ்வயம்பூத்வே ஹேதுஃ ஸமுச்சீயதே| கதஂ புநரஸ்ய ஸர்வகத்வஂ யாவதா பார்திவத்ரவ்யமூர்த்திஷு வாயுர்நாஸ்தீத்யாஹ- ஸர்வேஷாமித்யாதி| ஸர்வேஷாஂ ஸ்தாவரஜங்கமாநாஂ, ஸர்வாத்மா காரணகார்யாத்மகத்வேந ஸர்வஸ்வரூபஃ, ‘ஸர்வப்ரயோஜநஹேதுஃ’ இதி கேசித்| ஸர்வலோகநமஸ்கத இதி குத இத்யாஹ- ஸ்தித்யுத்பத்திவிநாஶேஷ்வித்யாதி| ஸ்திதிஃ ஜீவநம்| அவ்யக்தோऽதஶ்யமூர்திஃ| வ்யக்தகர்மா ப்ரகடக்ரியஃ| ஶீத இதி அஸஂயுக்தஸ்ய வாயோர்குணோऽயஂ ஸஂயுக்தஸ்தூஷ்ணோऽபி| கரஃ கரஸ்பர்ஶஃ, கர்கோடகபலவத்| திர்யக்கஃ திர்யக்காமீ| த்விகுணஃ ஶப்தஸ்பர்ஶகுணஃ| ரஜோபஹுல இதி த்ரிகுணத்வேऽப்யுத்கர்ஷவிஶேஷாத்ரஜஃ ப்ரபலத்வமஸ்ய| அசிந்த்யவீர்யோऽசிந்த்யஶக்திஃ, ஸா சாஸ்ய ஶக்திஃ ஶரீரதோஷமூத்ரபுரீஷாதிவிபாகோऽவயவாதிஸஂஸ்தாநகா(க)ரணஂ தோஷதாதுமலஸஂவஹநாதிஶ்ச, ஶரீராத்பஹிஸ்து ஸஞ்சரதோ தரணீதாரணாதிஃ| தோஷாணாஂ நேதா தோஷதாதுமலாநாஂ ப்ரேரக இத்யர்தஃ, அந்யே து வாயோரபி வாயுரேவ நேதேதி பஹுவசநஂ ஸமர்தயந்தி| ரோகஸமூஹராடிதி ரோகஸமூஹே ரோகஹேதுவந்தே பித்தகபரக்தாதௌ ராஜதே ஶோபதே இதி ரோகஸமூஹராட்; ந து ராட்ஶப்தோ ராஜபர்யாயஃ, ‘ஸ ரோகாநீகராட் ஸ்மத’ இத்யக்ரேதநேந ஸஹ விரோதாபத்தேஃ| ஆஶுகாரீ ஶீக்ரமத்யயகாரித்வாத்| முஹுர்முஹுஃ ப்ரகதிபூதோऽபி சரதீதி முஹுஶ்சாரீ| பக்வாதாநகுதாலய இதி பக்வாஶயகுதௌ ஸ்தாநமஸ்யேத்யர்தஃ||௫-௮||-

Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10

தேஹே விசரதஸ்தஸ்ய லக்ஷணாநி நிபோத மே ||௯|| தோஷதாத்வக்நிஸமதாஂ ஸம்ப்ராப்திஂ விஷயேஷு ச | க்ரியாணாமாநுலோம்யஂ ச கரோத்யகுபிதோऽநிலஃ ||௧௦|| (இந்த்ரியார்தோபஸம்ப்ராப்திஂ தோஷதாத்வக்ந்யவைகதம்| க்ரியாணாமாநுலோம்யஂ ச குர்யாத்வாயுரதூஷிதஃ ||௧௦||) |

நிபோத மே இதி நிபோத ஜாநீஹி, மே மத்ஸகாஶாத்| தாதுஶப்தாநந்தரமாதிஶப்தோ லுப்தோ த்ரஷ்டவ்யஃ| தேந மலோபதாதூநாமபி க்ரஹணம்; அதவா தாதுஶப்தேந மலோபதாதவ உச்யந்தே, ஶரீரதாரணகாரணாத்| விஷயேஷு ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தேஷு| க்ரியாணாஂ காயவாங்மாநஸீநாம்| ஆநுலோம்யஂ ப்ரவர்த்தகத்வம்| கயதாஸாசார்யஸ்து இமஂ ஶ்லோகம் ‘இந்த்ரியார்தோபஸம்ப்ராப்திஂ’ இத்யாதி கத்வா படதி, ஸ ச விஸ்தரபயாந்ந லிகிதஃ||௯-௧௦||

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

யதாऽக்நிஃ பஞ்சதா பிந்நோ நாமஸ்தாநக்ரியாமயைஃ | பிந்நோऽநிலஸ்தஸ்தா ஹ்யேகோ நாமஸ்தாநக்ரியாமயைஃ ||௧௧||

ததேவஂ ஸர்வாநிலஸ்ய ஸாமாந்யேந ஸ்வாஸ்த்யஹேதுத்வஂ ப்ரதர்ஶ்ய ஸ்தாநோபாதிபேதேந பிந்நஸ்ய நாமாந்தரவிஶிஷ்டஸ்ய ப்ரதிஸ்தாநஂ விஶிஷ்டஸ்வஸ்தக்ரியா ரோகாஂஶ்ச தர்ஶயந்நாஹ- யதாऽக்நிரித்யாதி| யதாऽக்நிஃ பித்தக ஏக ஏவ பாசகரஞ்ஜகாலோசகப்ராஜகஸாதகேதி நாம்நா, ஸ்தாநேநாமபக்வாஶயாதிநா, க்ரியயா அந்நபாசநாதிகயா, ஆமயேநாம்லபாகாதிநா பஞ்சவிதஃ; ஏவமநிலோऽப்யேக ஏவ நாமாதிபிஃ பஞ்சவிதஃ| அந்யே து புநரத்ர பாஹ்யாக்நேர்கார்ஹபத்யாஹவநீயதக்ஷிணாக்ந்யாவஸத்யஸப்யலக்ஷணாந் பஞ்ச பேதாநாஹுஃ, தந்நேச்சதி கயதாஸாசார்யஃ||௧௧||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 12

ப்ராணோதாநௌ ஸமாநஶ்ச வ்யாநஶ்சாபாந ஏவ ச | ஸ்தாநஸ்தா மாருதாஃ பஞ்ச யாபயந்தி ஶரீரிணம் ||௧௨||

தத்ர வாயோர்நாமாந்யாஹ- ப்ராணோதாநாவித்யாதி| ஸ்தாநஸ்தாஃ ஸ்தாநஶப்தேநாத்ர ஸாம்யமுச்யதே| யாபயந்தி தாரயந்தி||௧௨||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 14

யோ வாயுர்வக்த்ரஸஞ்சாரீ ஸ ப்ராணோ நாம தேஹதக் | ஸோऽந்நஂ ப்ரவேஶயத்யந்தஃ ப்ராணாஂஶ்சாப்யவலம்பதே ||௧௩|| ப்ராயஶஃ குருதே துஷ்டோ ஹிக்காஶ்வாஸாதிகாந் கதாந் |௧௪|

வக்த்ரஸஞ்சாரித்வஂ சாஸ்யோபலக்ஷணஂ, தேந மூர்தோரஃகண்டநாஸிகா அபி ப்ராணஸ்ய ஸ்தாநம்| அந்தஃ அப்யந்தரமந்நஂ ப்ரவேஶயதி தேஹதாரணாய | ப்ராணாஂஶ்சாப்யவலம்பத இதி ப்ராணாநக்ந்யாதீந், அவலம்பதே ஸ்வக்ரியாஸு யோஜயதி| கயதாஸாசார்யஸ்த்வேவஂ மந்யதே- ப்ராணாநாமக்நீஷோமாதீநாமவலம்பநவசநேநாதாரபூதஹதயாவலம்பநமேவோச்யதே, ஏதேந ப்ராணாதாரஹதயதாரணேந ப்ராணதாரணமேவோக்தம்| அத ஏவ ப்ராணாநாமவலம்பநேந மரணமூலத்வமுச்யதே| யதுக்தஂ ஶ்ருதௌ- “யதா ஹி ஸைந்தவோऽஶ்வஃ ஶங்குமுத்பாட்ய தாவதி, தத்வத் ப்ராணோ ருத்தஃ ஸர்வாந் வாயூநுத்பாட்ய ப்ரயாணகாலே தாவதி”- இதி| ஶ்வாஸாதிகாநித்யாதிஶப்தாத் ப்ரதிஶ்யாயஸ்வரபேதகாஸாதயஃ||௧௩||-

Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15

உதாநோ நாம யஸ்தூர்த்வமுபைதி பவநோத்தமஃ ||௧௪|| தேந பாஷிதகீதாதிவிஶேஷோऽபிப்ரவர்ததே | ஊர்த்வஜத்ருகதாந் ரோகாந் கரோதி ச விஶேஷதஃ ||௧௫||

உதாநஸ்ய ப்ரகதிபூதஸ்ய நாமாதி வ்யாபந்நஸ்ய ச ரோகாந்நிர்திஶந்நாஹ- உதாந இத்யாதி| உபைதி கச்சதி| ஸ்தாநஂ புநரநுக்தமப்யஸ்ய நாப்யுரஃகண்டாதி | பாஷிதகீதாதிரிதி ஆதிஶப்தாதுச்ச்வாஸாதி| ‘விஶேஷோऽபிப்ரவர்ததே’ இத்யத்ர கேசித் ‘விஷயோऽபிப்ரவர்ததே’ இதி படந்தி| ஊர்த்வஜத்ருகதாநிதி நயநவதநக்ராணஶ்ரவணஶிரஃஸஂஶ்ரயாந்| சகாராதந்யாநபி காஸாதீந் கரோதி||௧௪-௧௫||

Adhikarana 9 (16) · Śloka 17

ஆமபக்வாஶயசரஃ ஸமாநோ வஹ்நிஸங்கதஃ | ஸோऽந்நஂ பசதி தஜ்ஜாஂஶ்ச விஶேஷாந்விவிநக்தி ஹி ||௧௬|| குல்மாக்நிஸாதாதீஸாரப்ரபதீந் குருதே கதாந் |௧௭|

பாகஃ பக்வஂ, நபுஂஸகே பாவே க்தஃ; ஆமஸ்ய பக்வமாமபக்வஂ, தஸ்யாஶயஃ பச்யமாநாஹாராஶய இத்யர்தஃ; தத்ர சரதீதி ஆமபக்வாஶயசரஃ| ‘வஹ்நிஸங்கத’ இத்யத்ர ‘அக்நிஸஹாயவாந்’ இதி கேசித் படந்தி, தத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ| ஸோऽந்நஂ பசதீதி அக்நிஸந்துக்ஷணாத்பக்தகார இவ| தஜ்ஜாந் அந்நபாகஜாந்| விஶேஷாந் ரஸதோஷமூத்ரபுரீஷாணி| விவிநக்தி பதக் கரோதி||௧௬||-

Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18

கத்ஸ்நதேஹசரோ வ்யாநோ ரஸஸஂவஹநோத்யதஃ ||௧௭|| ஸ்வேதாஸக்ஸ்ராவணஶ்சாபி பஞ்சதா சேஷ்டயத்யபி | க்ருத்தஶ்ச குருதே ரோகாந் ப்ராயஶஃ ஸர்வதேஹகாந் ||௧௮||

ரஸஸஂவஹநோத்யத இத்யத்ராதிஶப்தோ த்ரஷ்டவ்யஃ, தேந ரஸாதிஸஂவஹநோத்யத இத்யர்தஃ; ஸஂவஹநஂ ப்ரேரணம்| பஞ்சதா சேஷ்டயத்யபீதி ப்ரஸாரணாகுஞ்சநவிநமநோந்நமநதிர்யக்கமநாநி பஞ்ச சேஷ்டாஃ; அந்யே து ‘கதிப்ரஸாரணோத்க்ஷேபணநிமேஷோந்மேஷைஃ பஞ்சபிஃ ப்ரகாரைஃ பஞ்சதா’ இதி வ்யாக்யாநயந்தி| ஸர்வதேஹகாந் ஜ்வராதீஸாரரக்தபித்தப்ரபதீந்||௧௭-௧௮||

Adhikarana 11 (19) · Śloka 20

பக்வாதாநாலயோऽபாநஃ காலே கர்ஷதி சாப்யதஃ | ஸமீரணஃ ஶகந்மூத்ரஂ ஶுக்ரகர்பார்தவாநி ச ||௧௯|| க்ருத்தஶ்ச குருதே ரோகாந் கோராந் பஸ்திகுதாஶ்ரயாந் |௨௦|

பக்வாதாநாலயஃ பக்வாஶயஸ்தாந இத்யர்தஃ| பஸ்த்யாஶ்ரயாந் அஶ்மர்யாதீந், குதாஶ்ரயாந் பகந்தராதீந்||௧௯||-

Adhikarana 12 (20) · Śloka 20

ஶுக்ரதோஷப்ரமேஹாஸ்து வ்யாநாபாநப்ரகோபஜாஃ ||௨௦||

இதாநீமுபலக்ஷணார்தஂ விகதவாதத்வயாதிகர்ம தர்ஶயந்நாஹ- ஶுக்ரதோஷேத்யாதி| ஶுக்ரஸ்ய ஸர்வாங்ககதத்வாத் ப்ரமேஹஸ்ய ஸர்வதேஹகதரஸாதிதூஷ்யப்ரபவத்வாத்வ்யாநகதத்வஂ, மேட்ரத்வாரஸஂஶ்ரிதத்வாதபாநகதத்வஂ ச||௨௦||

Adhikarana 13 (21) · Śloka 21

யுகபத் குபிதாஶ்சாபி தேஹஂ பிந்த்யுரஸஂஶயம் |௨௧|

தேஷாஂ பஞ்சாநாஂ யுகபத் ப்ரகோபே நியமேந தேஹநாஶஂ தர்ஶயந்நாஹ- யுகபதித்யாதி| யுகபத் ஏககாலமித்யர்தஃ| பிந்த்யுரிதி பேதோऽத்ர தேஹவிநாஶோऽபிப்ரேதஃ|௨௧|-

Adhikarana 14 (21-24) · Śloka 24

அத ஊர்த்வஂ ப்ரவக்ஷ்யாமி நாநாஸ்தாநாந்தராஶ்ரிதஃ ||௨௧|| பஹுஶஃ குபிதோ வாயுர்விகாராந் குருதே ஹி யாந் | வாயுராமாஶயே க்ருத்தஶ்சர்த்யாதீந் குருதே கதாந் ||௨௨|| மோஹஂ மூர்ச்சாஂ பிபாஸாஂ ச ஹத்க்ரஹஂ பார்ஶ்வவேதநாம் | பக்வாஶயஸ்தோऽந்த்ரகூஜஂ ஶூலஂ நாபௌ கரோதி ச ||௨௩|| கச்ச்ரமூத்ரபுரீஷத்வமாநாஹஂ த்ரிகவேதநாம் | ஶ்ரோத்ராதிஷ்விந்த்ரியவதஂ குர்யாத் க்ருத்தஃ ஸமீரணஃ ||௨௪||

அத இத்யாதி| நாநாஸ்தாநாந்தராஶ்ரிதஃ குபிதஃ ஸந் வாயுர்பஹுஶோ யாந் விகாராந் குருதே தாந் ப்ரவக்ஷ்யாமீதி ஸம்பந்தஃ| சர்த்யாதீநிதி ஆதிஶப்தாத்ருஜஃ பார்ஶ்வோதரஹத்ஸ்தம்பதோதாதிகா க்ராஹ்யாஃ, அதவா ஊர்த்வகரக்தபித்தாதிகாஃ| மோஹோ நைவாத்யந்தஂ சித்தநாஶஃ| மூர்ச்சா சேதநாச்யுதிஃ| பக்வேத்யாதி அந்த்ரகூஜஂ அந்த்ரேऽவ்யக்தஶப்தம்| சகாராத்வாதவிண்மூத்ரஸங்கஂ ஜங்கோருத்ரிகபார்ஶ்வபஷ்டாதீந் ப்ரதி ஶூலஂ ச குருதே| ‘ஶூலஂ நாபௌ’ இத்யத்ர ‘ஶூலாநாஹௌ’ இதி கேசித் படந்தி, வ்யாக்யாநயந்தி ச- பக்வாஶய ஆநஹ்யதே ஸமந்தாத்விபத்யத இவேதி வேதநாப்ரகார ஏக ஆநாஹஃ, த்விதீயஸ்து விஸூசிகாப்ரதிஷேதே ப்ரோக்தலக்ஷண ஏவ| ஶ்ரோத்ராதிஷு க்ருத்தஃ ஸந் ஸமீரண இந்த்ரியவதஂ குர்யாதிதி ஸம்பந்தஃ| ஶ்ரோத்ராதிஷு ஶ்ரோத்ரக்ராணதர்ஶநரஸநத்வக்ஷு| இந்த்ரியவதமித்யநேநாஶ்ருத்யக்ராணாதர்ஶநாரஸநாஸ்பர்ஶாநி வேதிதவ்யாநி||௨௧-௨௪||

Adhikarana 15 (25-29) · Śloka 29

வைவர்ண்யஂ ஸ்புரணஂ ரௌக்ஷ்யஂ ஸுப்திஂ சுமுசுமாயநம் | த்வக்ஸ்தோ நிஸ்தோதநஂ குர்யாத் த்வக்பேதஂ பரிபோடநம் ||௨௫|| வ்ரணாஂஶ்ச ரக்தகோ, க்ரந்தீந் ஸஶூலாந் மாஂஸஸஂஶ்ரிதஃ | ததா மேதஃஶ்ரிதஃ குர்யாத்க்ரந்தீந்மந்தருஜோऽவ்ரணாந் ||௨௬|| குர்யாத் ஸிராகதஃ ஶூலஂ ஸிராகுஞ்சநபூரணம் | ஸ்நாயுப்ராப்தஃ ஸ்தம்பகம்பௌ ஶூலமாக்ஷேபணஂ ததா ||௨௭|| ஹந்தி ஸந்திகதஃ ஸந்தீந் ஶூலஶோபௌ கரோதி ச | அஸ்திஶோஷஂ ப்ரபேதஂ ச குர்யாச்சூலஂ ச தச்ச்ரிதஃ ||௨௮|| ததா மஜ்ஜகதே ருக் ச ந கதாசித் ப்ரஶாம்யதி | அப்ரவத்திஃ ப்ரவத்திர்வா விகதா ஶுக்ரகேऽநிலே ||௨௯||

த்வக்ஸ்தோ ரஸஸ்தஃ ஸமீரணோ வைவர்ண்யாதி குர்யாதிதி ஸம்பந்தஃ| ஸுப்திஂ ஸ்பர்ஶாஜ்ஞாநம்| சுமுசுமாயநஂ ஸர்ஷபகல்காவலிப்தாநாமிவாங்காநாஂ வேதநாம்| த்வக்பேதஂ த்வசோ பேதமேவ| பரிபோடநஂ ஸர்வதஃ புடநஂ த்வச ஏவ| வ்ரணாஂஶ்ச ரக்தகஃ ‘குர்யாத்’ இதி ஶேஷஃ| அமுஂ பாடஂ கேசிந்ந படந்தி; தந்ந, கயதாஸாசார்யஸ்ய ஸம்மதத்வாத்| க்ரந்தீந் ஸஶூலாந் மாஂஸஸமாஶ்ரிதஃ ஸமீரண இதி ஸம்பந்தஃ| அவ்ரணாந் வ்ரணரஹிதாந்| ஸிராகுஞ்சநஂ ‘குடிலா ஸிரா’ இதி லோகே வதந்தி | ஸ்தம்போ நிஶ்சலீகரணம்| ஆக்ஷேபணஂ சாலநம்| ஹந்தீத்யாதி ஏதேநாகுஞ்சநப்ரஸாரணயோரபாவ உக்தஃ| தச்ச்ரித இதி அஸ்த்யாஶ்ரித இத்யர்தஃ| ததா மஜ்ஜகதே யதா அஸ்த்யாஶ்ரிதோऽஸ்திஶோஷஂ, ததா மஜ்ஜாஶ்ரிதோ மஜ்ஜஶோஷஂ குர்யாதித்யர்தஃ| கிஂவிஶிஷ்டா ப்ரவத்திரித்யாஹ- விகதா; அதிஶீக்ராதிமந்தக்ரதிதவிவர்ணாதியுக்தேத்யர்தஃ||௨௫-௨௯||

Adhikarana 16 (30) · Śloka 30

ஹஸ்தபாதஶிரோதாதூஂஸ்ததா ஸஞ்சரதி க்ரமாத் | வ்யாப்நுயாத்வாऽகிலஂ தேஹஂ வாயுஃ ஸர்வகதோ நணாம் ||௩௦||

ஏகாங்ககத ஏகதாதுகதோ வாऽப்யுபேக்ஷிதஃ ஸர்வாங்ககதஃ ஸர்வதாதுகதோ வா பவதீதி தர்ஶயந்நாஹ- ஹஸ்தேத்யாதி| வாயுஸ்ததா ஹஸ்தபாதஶிரஃ க்ரமாத் ஸஞ்சரதி யதா உபேக்ஷிதஃ ஸந்நகிலஂ தேஹஂ வ்யாப்நுயாத், ததா தாதூந் க்ரமாத் ஸஞ்சரதி யதா ஸர்வகதோ வா பவதி ஸர்வதாதுகதோ வா பவதீத்யர்தஃ| வ்யாப்நுயாத்வேதி வாஶப்தோ பிந்நக்ரமே, ஸர்வகதோ வேத்யத்ர த்ரஷ்டவ்யஃ||௩௦||

Adhikarana 17 (31) · Śloka 31

ஸ்தம்பநாக்ஷேபணஸ்வாபஶோபஶூலாநி ஸர்வகஃ |௩௧|

தஸ்யேதாநீஂ ஸர்வாங்ககதஸ்ய லிங்கஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்தம்பநேத்யாதி| ஸர்வகோ வாயுஃ ஸர்வஸ்மிஞ் ஶரீரே ஸ்தம்பநாதிகஂ கரோதி|௩௧|-

Adhikarana 18 (31) · Śloka 31

ஸ்தாநேஷூக்தேஷு ஸம்மிஶ்ரஃ ஸம்மிஶ்ராஃ குருதே ருஜஃ ||௩௧||

தஸ்ய வாயோஃ ப்ரஸரணே பித்தாதிஸஂயுக்தஸ்ய பித்தாத்யாவரணப்ரதிபத்திஹேதுஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்தாநேஷ்வித்யாதி| மிஶ்ரஃ பித்தாதிபிஃ| பித்தாதீநாமௌஷ்ண்யாதிஸ்வபாவலிங்கதர்ஶநாத்தாஹாதிகார்யலிங்கதர்ஶநாச்ச பித்தாத்யாவரணஂ ஜ்ஞேயஂ; கேவலஸ்ய வாயோஃ ஶீதஸ்வபாவத்வாத்தாஹஃ பித்தஂ விநா நோத்பத்யத இதி||௩௧||

Adhikarana 19 (32) · Śloka 32

குர்யாதவயவப்ராப்தோ மாருதஸ்த்வமிதாந் கதாந் |௩௨|

தஸ்யேதாநீமவயவகதஸ்யாநேகரோககாரணத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- குர்யாதித்யாதி|௩௨|-

Adhikarana 20 (32-39) · Śloka 39

தாஹஸந்தாபமூர்ச்சாஃ ஸ்யுர்வாயௌ பித்தஸமந்விதே ||௩௨|| ஶைத்யஶோபகுருத்வாநி தஸ்மிந்நேவ கபாவதே | ஸூசீபிரிவ நிஸ்தோதஃ ஸ்பர்ஶத்வேஷஃ ப்ரஸுப்ததா ||௩௩|| ஶேஷாஃ பித்தவிகாராஃ ஸ்யுர்மாருதே ஶோணிதாந்விதே | ப்ராணே பித்தாவதே சர்திர்தாஹஶ்சைவோபஜாயதே ||௩௪|| தௌர்பல்யஂ ஸதநஂ தந்த்ரா வைவர்ண்யஂ ச கபாவதே | உதாநே பித்தஸஂயுக்தே மூர்ச்சாதாஹப்ரமக்லமாஃ ||௩௫|| அஸ்வேதஹர்ஷௌ மந்தோऽக்நிஃ ஶீதஸ்தம்பௌ கபாவதே | ஸமாநே பித்தஸஂயுக்தே ஸ்வேததாஹௌஷ்ண்யமூர்ச்சநம் ||௩௬|| கபாதிகஂ ச விண்மூத்ரஂ ரோமஹர்ஷஃ கபாவதே | அபாநே பித்தஸஂயுக்தே தாஹௌஷ்ண்யே ஸ்யாதஸக்தரஃ ||௩௭|| அதஃகாயகுருத்வஂ ச தஸ்மிந்நேவ கபாவதே | வ்யாநே பித்தாவதே தாஹோ காத்ரவிக்ஷேபணஂ க்லமஃ ||௩௮|| குரூணி ஸர்வகாத்ராணி ஸ்தம்பநஂ சாஸ்திபர்வணாம் | லிங்கஂ கபாவதே வ்யாநே சேஷ்டாஸ்தம்பஸ்ததைவ ச ||௩௯||

இதாநீஂ ஸம்மிஶ்ராஃ குருதே ருஜ இதி ஸூத்ரிதமாவரணஂ விவண்வந்நாஹ- தாஹேத்யாதி| தாஹோऽக்நிதக்தஸ்யேவ, ஸந்தாபோ கர்மாதிஸஂஸ்திதஸ்யேவ| ஶைத்யஶோபேத்யாதி| தஸ்மிந்நேவ வாயௌ| ஸூசீபிரித்யாதி| ஸதநம் அங்கக்லாநிஃ| க்லமோऽநாயாஸஶ்ரமஃ| ஹர்ஷோ ரோமஹர்ஷஃ| கபாதிகஂ ஶ்லேஷ்மபஹுலஂ விஷ்டாமூத்ரம்| அஸக்தரஃ ஸ்த்ரீணாமேவ| அஸ்திபர்வணாம் அஸ்திஸந்தீநாம்| சேஷ்டா கமநாதிகாஃ||௩௨-௩௯||

Adhikarana 21 (40-41) · Śloka 41

(ப்ராயஶஃ ஸுகுமாராணாஂ மித்யாऽऽஹாரவிஹாரிணாம் | ரோகாத்வப்ரமதாமத்யவ்யாயாமைஶ்சாதிபீடநாத் ||௪௦|| துஸாத்ம்யவிபர்யாஸாத் ஸ்நேஹாதீநாஂ ச விப்ரமாத் | அவ்யவாயே ததா ஸ்தூலே வாதரக்தஂ ப்ரகுப்யதி ) ||௪௧||

ஸூசீபிரிவ நிஸ்தோத இத்யாதிவாக்யேநாப்ரகுபிதஶோணிதாவதவாதஸ்ய லக்ஷணமுக்த்வா, இதாநீஂ ப்ரகுபிதஶோணிதாவதவாதஜந்யஸ்ய வாதரக்தஸ்ய ப்ரகோபகாரணஂ தர்ஶயந்நாஹ- ப்ராயஶ இத்யாதி| ஸுகுமாராணாஂ வாதரக்தஂ ப்ரகுப்யதீதி ஸம்பந்தஃ| மித்யாஹாரவிஹாரிணாமிதி மித்யா அநுசிதஃ, விஹாரஃ காயவாங்மநோவ்யாபாரஃ| அத்வா மார்கஃ, வ்யாயாமஃ ஶரீராயாஸஜநநஂ கர்ம| விப்ரமஃ அந்யதாகரணம்| அவ்யவாயே மைதுநவர்ஜிதே| கேசித் ‘ப்ராயஶஃ ஸுகுமாராணாஂ’ இத்யாதிக்ரந்தஂ ‘வாதரக்தஂ ப்ரகுப்யதி’ இதி யாவந்ந படந்தி, சிகித்ஸிதே படிஷ்யமாணத்வாத்||௪௦-௪௧||

Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44

ஹஸ்த்யஶ்வோஷ்ட்ரைர்கச்சதோऽந்யைஶ்ச வாயுஃ கோபஂ யாதஃ காரணை ஸேவிதைஃ ஸ்வைஃ | தீக்ஷ்ணோஷ்ணாம்லக்ஷாரஶாகாதிபோஜ்யைஃ ஸந்தாபாத்யைர்பூயஸா ஸேவிதைஶ்ச ||௪௨|| க்ஷிப்ரஂ ரக்தஂ துஷ்டிமாயாதி தச்ச வாயோர்மார்கஂ ஸஂருணத்த்யாஶு யாதஃ | க்ருத்தோऽத்யர்தஂ மார்கரோதாத் ஸ வாயுரத்யுத்ரிக்தஂ தூஷயேத்ரக்தமாஶு ||௪௩|| தத் ஸம்பக்தஂ வாயுநா தூஷிதேந தத்ப்ராபல்யாதுச்யதே வாதரக்தம் | தத்வத் பித்தஂ தூஷிதேநாஸஜாऽऽக்தஂ ஶ்லேஷ்மா துஷ்டோ தூஷிதேநாஸஜாऽऽக்தஃ ||௪௪||

தஸ்ய ஸம்ப்ராப்திஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஹஸ்தீத்யாதி| அந்யைஶ்சேதி அபரைர்பாரஹரணாதிபிஃ காரணைரித்யர்தஃ| கோபஂ யாதஃ கோபஂ கத இத்யர்தஃ| காரணைஃ ஸேவிதைஃ ஸ்வைர்விதாஹ்யாதிபிஃ| தச்ச ரக்தஂ வாயோர்மார்கஂ ஸஂருணத்தி| கதம்பூதஸ்ய வாயோரித்யாஹ- ஆஶு யாதஃ, ஶீக்ரஂ கச்சத இத்யர்தஃ| அத்யுத்ரிக்தம் அதிஶயேந வத்திங்கதஂ ரக்தம்| தத் ஸம்பக்தமிதி தத்ரக்தஂ, ஸம்பக்தஂ ஸஂஸஷ்டம்| வாயுநா தூஷிதேநேதி தூஷிதேந வாயுநா ஸஹ| தத்ப்ராபல்யாத் வாதப்ராபல்யாச்சோணிதஸ்யாப்ராபல்யாத், தயோர்வாதரக்தயோஃ ப்ராபல்யாதிதி கேசித்| தத்வத் பித்தமிதி துஷ்டஂ பித்தமித்யர்தஃ, தூஷிதேநாஸஜாऽऽக்தமிதி தூஷிதேந ரக்தேந மிஶ்ரம்||௪௨-௪௪||

Adhikarana 23 (45-46) · Śloka 46

ஸ்பர்ஶோத்விக்நௌ தோதபேதப்ரஶோஷஸ்வாபோபேதௌ வாதரக்தேந பாதௌ | பித்தாஸக்ப்யாமுக்ரதாஹௌ பவேதாமத்யர்தோஷ்ணௌ ரக்தஶோபௌ மதூ ச ||௪௫|| கண்டூமந்தௌ ஶ்வேதஶீதௌ ஸஶோபௌ பீநஸ்தப்தௌ ஶ்லேஷ்மதுஷ்டே து ரக்தே | ஸர்வைர்துஷ்டே ஶோணிதே சாபி தோஷாஃ ஸ்வஂ ஸ்வஂ ரூபஂ பாதயோர்தர்ஶயந்தி ||௪௬||

தஸ்யேதாநீஂ வாதாதிவிஶேஷேண விஶிஷ்டலிங்கஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்பர்ஶோத்விக்நாவித்யாதி| ஸ்பர்ஶோத்விக்நௌ ஸ்பர்ஶாஸஹௌ பாதாவிதி ஸம்பந்தஃ| ப்ரஶோஷஃ ஶுஷ்கதா, ஸ்வாபஃ ஸ்பர்ஶாஜ்ஞாநம்| ஏதேந வாதப்ரபலவாதரக்தலக்ஷணமுக்தம்| பித்தாஸக்ப்யாமிதி வாதஶோணித ஏவ யதா பித்தமஸக் ச பலவத்தரஂ பவதி ததேத்யர்தஃ| ரக்தஶோபௌ ரக்தவர்ணஶோபௌ| கண்டூமந்தௌ பாதாவிதி ஸம்பந்தஃ| பீநௌ ஸ்தூலௌ||௪௫-௪௬||

Adhikarana 24 (47) · Śloka 47

ப்ராக்ரூபே ஶிதிலௌ ஸ்விந்நௌ ஶீதலௌ ஸவிபர்யயௌ | வைவர்ண்யதோதஸுப்தத்வகுருத்வௌஷஸமந்விதௌ ||௪௭||

தஸ்ய பூர்வரூபமாஹ- ப்ராக்ரூபே இத்யாதி| ஸவிபர்யயாவிதி கடிநாஸ்விந்நோஷ்ணௌ, ‘பாதௌ’ இத்யத்யாஹாரஃ| ஓஷோ தாஹஃ| கேசிதத்ர பூர்வரூபஂ ந படந்தி, சிகித்ஸாயாஂ படிஷ்யமாணத்வாத்||௪௭||

Adhikarana 25 (48) · Śloka 48

பாதயோர்மூலமாஸ்தாய கதாசித்தஸ்தயோரபி | ஆகோர்விஷமிவ க்ருத்தஂ தத்தேஹமநுஸர்பதி ||௪௮||

தஸ்யேதாநீஂ பாதமாத்ரேऽபிஜாதஸ்ய காலேநாவயவாந்தராநுஸரணஂ நிர்திஶந்நாஹ- பாதயோரித்யாதி| மூலமாஸ்தாய தலஂ ப்ராப்ய| ஆகோரித்யாதி உந்துரஸ்ய விஷஂ மூலமாஸ்தாய பஶ்சாத் குபிதஂ ஸத்தேஹஂ ஸகலமேவாநுயாதி||௪௮||

Adhikarana 26 (49) · Śloka 50

ஆஜாநுஸ்புடிதஂ யச்ச ப்ரபிந்நஂ ப்ரஸ்ருதஂ ச யத் | உபத்ரவைஶ்ச யஜ்ஜுஷ்டஂ ப்ராணமாஂஸக்ஷயாதிபிஃ ||௪௯|| ஶோணிதஂ ததஸாத்யஂ ஸ்யாத்யாப்யஂ ஸஂவத்ஸரோத்திதம் |௫௦|

தஸ்யேதாநீமஸாத்யாதிலக்ஷணஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஆஜாநுஸ்புடிதமித்யாதி| ஆஜாநுஸ்புடிதஂ ஜாநுபர்யந்தமுச்சடிதம்| ப்ரபிந்நஂ விதீர்ணம்| ப்ரஸ்ருதஂ ஸ்ராவயுக்தம்| உபத்ரவைஃ ப்ராணமாஂஸக்ஷயாதிபிரவாரணீயோக்தைஃ | ஆதிக்ரஹணாதங்குலிவக்ரதார்புதாதயோऽபி க்ராஹ்யாஃ| ஜுஷ்டஂ ஸஹிதம்| யஜ்ஜாநுபர்யந்தஂ ஸ்புடிதஂ வாதப்ராபல்யாத், யச்ச ஜாநுபர்யந்தஂ ப்ரபிந்நஂ ப்ரஸ்ருதஂ ச பித்தரக்தப்ராபல்யாத், ததப்யஸாத்யமேவ||௪௯||-

Adhikarana 27 (50-51) · Śloka 51

யதா து தமநீஃ ஸர்வாஃ குபிதோऽப்யேதி மாருதஃ ||௫௦|| ததாக்ஷிபத்யாஶு முஹுர்முஹுர்தேஹஂ முஹுஶ்சரஃ | முஹுர்முஹுஸ்ததாக்ஷேபாதாக்ஷேபக இதி ஸ்மதஃ ||௫௧||

இதாநீஂ வாதரக்தமபிதாயாக்ஷேபகமாஹ- யதேத்யாதி| தமந்யோ நாட்யஃ| அப்யேதி வ்யாப்நோதி| ஆக்ஷிபதி சாலயதி| முஹுஶ்சர இதி வாரஂவாரஂ சலநஶீலோ வாயுஃ, முஹுஶ்சரத்வேநைவ முஹுர்முஹுராக்ஷேபணஂ யுக்தம்; அந்யே து ‘பஹிஶ்சர’ இதி படந்தி, தந்நேச்சதி கயதாஸாசார்யஃ| ததாக்ஷேபாத் தேஹாக்ஷேபாத்| இதமாக்ஷேபகஸ்ய ஸாமாந்யலக்ஷணமுக்தம்||௫௦-௫௧||

Adhikarana 28 (52-58) · Śloka 58

ஸோऽபதாநகஸஞ்ஜ்ஞோ யஃ பாதயத்யந்தராऽந்தரா | கபாந்விதோ பஶஂ வாயுஸ்தாஸ்வேவ யதி திஷ்டதி ||௫௨|| ஸ தண்டவத் ஸ்தம்பயதி கச்ச்ரோ தண்டாபதாநகஃ | ஹநுக்ரஹஸ்ததாऽத்யர்தஂ ஸோऽந்நஂ கச்ச்ராந்நிஷேவதே ||௫௩|| தநுஸ்துல்யஂ நமேத்யஸ்து ஸ தநுஃஸ்தம்பஸஞ்ஜ்ஞகஃ | அங்குலீகுல்பஜடரஹத்வக்ஷோகலஸஂஶ்ரிதஃ ||௫௪|| ஸ்நாயுப்ரதாநமநிலோ யதாऽऽக்ஷிபதி வேகவாந் | விஷ்டப்தாக்ஷஃ ஸ்தப்தஹநுர்பக்நபார்ஶ்வஃ கபஂ வமந் ||௫௫|| அப்யந்தரஂ தநுரிவ யதா நமதி மாநவஃ | ததாऽஸ்யாப்யந்தராயாமஂ குருதே மாருதோ பலீ ||௫௬|| பாஹ்யஸ்நாயுப்ரதாநஸ்தோ பாஹ்யாயாமஂ கரோதி ச | தமஸாத்யஂ புதாஃ ப்ராஹுர்வக்ஷஃகட்யூருபஞ்ஜநம் ||௫௭|| கபபித்தாந்விதோ வாயுர்வாயுரேவ ச கேவலஃ | குர்யாதாக்ஷேபகஂ த்வந்யஂ சதுர்தமபிகாதஜம் ||௫௮||

ஆக்ஷேபகவிஶேஷாநாஹ- ஸோऽபதாநக இத்யாதி| ய ஆக்ஷேபகோऽந்தராऽந்தரா பாதயதி ஸோऽபதாநக இத்யர்தஃ| இதஂ ஸாமாந்யாபதாநகலக்ஷணமுக்தஂ; கயதாஸேநாபதாநகலக்ஷணஂ ‘யேநாபதாம்யதே’ இத்யாதிவாக்யேநாபிதாய வ்யாக்யாதஂ, யதா- “யேந வாயுநா கர்தபூதேந ஹேதுபூதேந வா புமாநபதாம்யதே தமோ தஶ்யதே மோஹ்யதே இதி யாவத் ஸோऽபதாநக இதி; ஸோऽயஂ ஹதிஸ்தமநோऽதிஷ்டாநேந ஸகபேந வாயுநா ஜந்யதே” இதி| ஸ ஏவாபதாநகஸ்த்ரிதா- தண்டாபதாநகஃ, அந்தராயாமஃ, பஹிராயாமஶ்ச; தத்ர தண்டாபதாநகலக்ஷணமாஹ- கபாந்வித இத்யாதி| தாஸ்வேவ ஸர்வாஸு தமநீஷு, பஶஂ திஷ்டதீதி ஸம்பந்தஃ| கச்ச்ரஃ கஷ்டஸாத்யஃ| ஹநுக்ரஹஸ்து தண்டாபதாநகேऽந்யத்ராபி வாயௌ ஸ்யாத்| ஸ தண்டாபதாநகவாந் புருஷஃ| தநுஃஸ்தம்பஸஞ்ஜ்ஞகமந்தராயாமஂ தர்ஶயந்நாஹ- தநுஸ்துல்யமித்யாதி| தஸ்யைவ பாஷ்யஂ வக்துமாஹ- அங்குலீத்யாதி| அங்குல்யோऽத்ர பாதகதாஃ, குல்பஃ பார்ஷ்ணேருபரி க்ரந்திஃ, ஜடரமுதரஂ, ஹத் ஹதயஂ, வக்ஷஃ ஸ்தநயோரந்தராலஂ, கலஃ கண்டஃ; ஏதேஷு ஸ்தாநேஷு ஸஂஶ்ரித ஆஶ்ரிதோ வாயுஃ| ஸ்நாயுப்ரதாநஂ ஸ்நாயுவிஸ்தாரம்| பஹிராயாமஂ நிர்திஶந்நாஹ- பாஹ்யஸ்நாயுப்ரதாநஸ்த இத்யாதி| பாஹ்யஸ்நாயுப்ரதாநஸ்தோ பாஹ்யஸ்நாயுவிஸ்தாரஸ்தஃ, பாஹ்யஸ்நாயவஃ பாதமூலபிண்டிகாகடீபஷ்டக்ரீவாபஶ்சிமபாகாஶ்ரயாஃ| வக்ஷஃகட்யூருபஞ்ஜநமிதி வக்ஷஃகட்யூருபஞ்ஜநத்வே ஸத்யேவாஸாத்யத்வம், அபக்நவக்ஷஃகட்யாதிகஸ்து நவ உபக்ரம்ய ஏவ| தஸ்யாக்ஷேபகஸ்யேதரதோஷஸஂஸர்கேண நிதாநவிஶேஷாச்ச ஸங்க்யாபேதஂ தர்ஶயந்நாஹ- கபபித்தாந்வித இத்யாதி| ஏகஃ கபாந்விதஃ, த்விதீயஃ பித்தாந்விதஃ, ததீயஃ கேவலவாதகதஃ, சதுர்தோऽபிகாதஜஃ| சதுர்தமபிகாதஜமிதி நிதாநவிஶேஷாத்| தண்டாபதாநகாதயஸ்த்ரயஶ்சதுர்தஃ புநரபிகாதஜ இதி ஶ்ரீஜேஜ்ஜடஃ; தந்நேச்சதி கயீ, கர்பபாதாதிநிமித்தபேதேந ஸங்க்யாதிரேகாத்| ஶ்ரீபஹ்மதேவஸ்து “ஆக்ஷேபகஶ்சதுர்தா- அபதாநகஃ, ஸஂஸஷ்டாக்ஷேபகஃ, கேவலாக்ஷேபகஃ, அபிகாதஜஶ்ச; தத்ராபதாநகஃ ‘ஸோऽபதாநக’ இத்யாதிநா ‘வக்ஷஃகட்யூருபஞ்ஜநம்’ இதி பர்யந்தேநோக்தஃ, ‘கபாந்விதோ வாயுஃ’ இதி ஸஂஸஷ்டாக்ஷேபகஃ, ‘வாயுரேவ ச கேவலஃ’ இதி கேவலாக்ஷேபகஃ, சதுர்தஃ புநரபிகாதஜஃ” இத்யாஹ||௫௨-௫௮||

Adhikarana 29 (59) · Śloka 59

கர்பபாதநிமித்தஶ்ச ஶோணிதாதிஸ்ரவாச்ச யஃ | அபிகாதநிமித்தஶ்ச ந ஸித்யத்யபதாநகஃ ||௫௯||

தஸ்யைவாக்ஷேபகஸ்யாபதாநகஸஞ்ஜ்ஞாஂ ப்ராப்தஸ்யாஸாத்யத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- கர்பபாதநிமித்தஶ்சேத்யாதி| கர்பபாதாதிநிமித்தாஸ்த்ரயோऽப்யாகந்தவோऽஸாத்யாஃ; யதி கதஞ்சித்தைவயோகாத் ஸித்யந்தி ததா வைகல்யஂ ஜநயந்தி||௫௯||

Adhikarana 30 (60-62) · Śloka 62

அதோகமாஃ ஸதிர்யக்கா தமநீரூர்த்வதேஹகாஃ | யதா ப்ரகுபிதோऽத்யர்தஂ மாதரிஶ்வா ப்ரபத்யதே ||௬௦|| ததாऽந்யதரபக்ஷஸ்ய ஸந்திபந்தாந் விமோக்ஷயந் | ஹந்தி பக்ஷஂ தமாஹுர்ஹி பக்ஷாகாதஂ பிஷக்வராஃ ||௬௧|| யஸ்ய கத்ஸ்நஂ ஶரீரார்தமகர்மண்யமசேதநம் | ததஃ பதத்யஸூந் வாऽபி த்யஜத்யநிலபீடிதஃ ||௬௨||

பக்ஷாகாதமாஹ- அதோகமா இத்யாதி| ஏகதரஶரீரார்ததமநீரூர்த்வாதஸ்திர்யக்கதா யதா ஸ மாதரிஶ்வா வாயுஃ, ப்ரபத்யதே ஆஶ்ரயதீத்யர்தஃ, ததாऽந்யதரபக்ஷஸ்யைகதரஶரீரார்தஸ்ய, ஸந்திபந்தாந் விமோக்ஷயந் விமோசயந், பக்ஷஂ ஶரீரார்தஂ ஹந்தி| யஸ்ய கத்ஸ்நமித்யாதி| அகர்மண்யம் ஈஷத்கர்மக்ஷமம், அசேதநம் அல்பசேதநம்; யதா அகர்மண்யஂ பவதி ததா பததி; யதா அசேதநஂ பவதி ததா அஸூந் ப்ராணாந் பரித்யஜதி||௬௦-௬௨||

Adhikarana 31 (63) · Śloka 63

ஶுத்தவாதஹதஂ பக்ஷஂ கச்ச்ரஸாத்யதமஂ விதுஃ | ஸாத்யமந்யேந ஸஂஸஷ்டமஸாத்யஂ க்ஷயஹேதுகம் ||௬௩||

பக்ஷாகாதஸ்ய ஸாத்யாஸாத்யத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஶுத்தவாதஹதமித்யாதி| ஶுத்தஃ கபாத்யஸஂஸஷ்டஃ| அந்யேந ஸஂஸஷ்டம் இதரதோஷஸம்பத்தம்||௬௩||

Adhikarana 32 (64-66) · Śloka 66

வாயுரூர்த்வஂ வ்ரஜேத் ஸ்தாநாத் குபிதோ ஹதயஂ ஶிரஃ | ஶங்கௌ ச பீடயத்யங்காந்யாக்ஷிபேந்நமயேச்ச ஸஃ ||௬௪|| நிமீலிதாக்ஷோ நிஶ்சேஷ்டஃ ஸ்தப்தாக்ஷோ வாऽபி கூஜதி | நிருச்ச்வாஸோऽதவா கச்ச்ராதுச்ச்வஸ்யாந்நஷ்டசேதநஃ ||௬௫|| ஸ்வஸ்தஃ ஸ்யாத்ததயே முக்தே ஹ்யாவதே து ப்ரமுஹ்யதி | கபாந்விதேந வாதேந ஜ்ஞேய ஏஷோऽபதந்த்ரகஃ ||௬௬||

அபதந்த்ரகமாஹ- வாயுரூர்த்வமித்யாதி| ஹதயஂ ஶிரஃ ஶங்கௌ ச பீடயதீதி ஹதயஂ கமலமுகுலாகாரமதோமுகஂ, ப்ருவோரந்தோபரி கர்ணலலாடயோர்மத்யே ஶங்கௌ, அங்காநி ஹஸ்தபாதாதீநி| ஆக்ஷிபேத் பாதயேத் | கூஜதி கபோத இவ ஶப்தஂ கரோதி; அதவா கச்ச்ராதுச்ச்வஸ்யாதிதி கஷ்டேநோச்ச்வாஸஂ குர்யாத்| கேசிதபதந்த்ரகமமுஂ ந படந்தி, அபதந்த்ரகாபதாநகயோரைக்யாத்||௬௪-௬௬||

Adhikarana 33 (67) · Śloka 67

திவாஸ்வப்நாஸநஸ்தாநவிவதாத்வநிரீக்ஷணைஃ | மந்யாஸ்தம்பஂ ப்ரகுருதே ஸ ஏவ ஶ்லேஷ்மணாऽऽவதஃ ||௬௭||

மந்யாஸ்தம்பமாஹ- திவாஸ்வப்நேத்யாதி| ஆஸநம் உபவேஶநஂ, ஸ்தாநம் ஊர்த்வீபவநஂ| விவதாத்வநிரீக்ஷணைஃ வக்ரமார்காவலோகநைஃ| ஸ ஏவ வாயுஃ| மந்யாஸ்தம்பஂ கேசிதபதாநகபூர்வரூபஂ மந்யந்தே||௬௭||

Adhikarana 34 (68-72) · Śloka 72

(கர்பிணீஸூதிகாபாலவத்தக்ஷீணேஷ்வஸக்க்ஷயே |) உச்சைர்வ்யாஹரதோऽத்யர்தஂ காததஃ கடிநாநி வா | ஹஸதோ ஜம்பதோ பாராத்விஷமாச்சயநாதபி ||௬௮|| ஶிரோநாஸௌஷ்டசிபுகலலாடேக்ஷணஸந்திகஃ | அர்தயித்வாऽநிலோ வக்த்ரமர்திதஂ ஜநயத்யதஃ ||௬௯|| வக்ரீபவதி வக்த்ரார்தஂ க்ரீவா சாப்யபவர்ததே | ஶிரஶ்சலதி வாக்ஸங்கோ நேத்ராதீநாஂ ச வைகதம் ||௭௦|| க்ரீவாசிபுகதந்தாநாஂ தஸ்மிந் பார்ஶ்வே து வேதநா | யஸ்யாக்ரஜோ ரோமஹர்ஷோ வேபதுர்நேத்ரமாவிலம் ||௭௧|| வாயுரூர்த்வஂ த்வசி ஸ்வாபஸ்தோதோ மந்யாஹநுக்ரஹஃ | தமர்திதமிதி ப்ராஹுர்வ்யாதிஂ வ்யாதிவிஶாரதாஃ ||௭௨||

அர்திதமாஹ- கர்பிணீத்யாதி| ஸூதிகா ப்ரஸூதா ஸ்த்ரீ| வ்யாஹரதஃ ஶப்தஂ குர்வதஃ| பாராத்விஷமாச்சயநாதபீதி விஷமாத்பாராத், விஷமாச்சயநாச்சேத்யர்தஃ| அந்யே து ‘விஷமோச்ச்வஸநாத்’ இதி படந்தி| அர்தயித்வா வ்யதயித்வா| அபவர்ததே வக்ரீபவதி| வாக்ஸங்கோ வாசோऽநிர்கமஃ| நேத்ராதீநாமித்யாதிஶப்தாத் ப்ரூகண்டாத்யுபஸங்க்ரஹஃ| தஸ்மிந் பார்ஶ்வே இதி யஸ்மிந் பார்ஶ்வேऽர்திதஂ பவதி தஸ்மிந் பார்ஶ்வே க்ரீவாதயோ வக்ரீபவந்தி| சிபுகஂ முககுஹரஸ்யாதோபாகஃ| தஸ்ய (பூர்வ)ரூபமாஹ- யஸ்யேத்யாதி| அக்ரஜஃ பூர்வபாவீ| ஆவிலஂ ஸமலம்| வாயுரூர்த்வஂ ‘ப்ரஸர்பதி’ இதி ஶேஷஃ| த்வசி ஸ்வாபஃ த்வசஃ ஸ்பர்ஶாஜ்ஞாநம்||௬௮-௭௨||

Adhikarana 35 (73) · Śloka 73

க்ஷீணஸ்யாநிமிஷாக்ஷஸ்ய ப்ரஸக்தஂ ஸக்தபாஷிணஃ | ந ஸித்யத்யர்திதஂ பாடஂ த்ரிவர்ஷஂ வேபநஸ்ய ச ||௭௩||

தஸ்யாஸாத்யத்வமாஹ- க்ஷீணஸ்யேத்யாதி| அநிமிஷாக்ஷஸ்ய ஸ்தப்தாக்ஷஸ்ய| ப்ரஸக்தஂ ஸததஂ, ஸக்தபாஷிணஃ பீடிதாவ்யக்தபதபாஷிணஃ; அந்யே து ‘ப்ரஸக்தாவ்யக்தபாஷிணஃ’ இதி படந்தி, ப்ரஸக்தஂ ப்ரகர்ஷேண லக்நமிதி தத்ரார்தஃ| பாடமதிஶயேந ந ஸித்யதீதி ஸம்பந்தஃ| த்ரிவர்ஷமிதி ஸஂவத்ஸரத்ரயாதீதம்; அந்யே து நாஸாக்ஷிமுகஸ்ராவிணஂ த்ரிவர்ஷமாஹுஃ| வேபநஸ்ய கம்பநஶீலஸ்ய| “கர்பிணீஸூதிகாபாலவத்தக்ஷீணேஷ்வஸக்க்ஷயே” இத்யமுஂ பாடஂ ஜேஜ்ஜடாதய ஆசார்யா ந படந்தி| ‘உச்சைர்வ்யாஹரதோऽத்யர்தஂ’ இத்யாதௌ கத்வா படந்தி, பஹுவைத்யபடிதத்வாதஸ்மாபிஃ படிதஃ||௭௩||

Adhikarana 36 (74) · Śloka 74

பார்ஷ்ணிப்ரத்யங்குலீநாஂ து கண்டரா யாऽநிலார்திதா | ஸக்த்நஃ க்ஷேபஂ நிகஹ்ணீயாத்கத்ரஸீதி ஹி ஸா ஸ்மதா ||௭௪||

கத்ரஸீமாஹ- பார்ஷ்ணீத்யாதி| யா கண்டரா ஸக்த்நஃ க்ஷேபஂ நிகஹ்ணீயாத் ஸா கத்ரஸீதி ஸ்மதேதி ஸம்பந்தஃ| பார்ஷ்ணிர்குல்பஸ்ய பாஶ்சாத்யாதோபாகஃ, ப்ரத்யங்குல்யோऽங்குல்ய ஏவ; ஏதேநோபர்யதோபாககதஂ கண்டராத்வயஂ கஹ்யதே| கண்டரா மஹாஸ்நாயுஃ| குல்பாதிவிடபாந்தஂ ஸக்தி, தஸ்ய க்ஷேபஃ ப்ரஸாரணஂ, தஂ நிகஹ்ணீயாதவருந்த்யாதித்யர்தஃ| கத்ரஸீ ‘ரங்கிணீ’ இதி லோகே| ஸா ச வாதாத் வாதகபாச்ச| கஞ்ஜநவாதே ந ஸாதிஶயா வ்யதா யதா கத்ரஸ்யாம்| கேசித் ‘பார்ஷ்ணிஂ ப்ரத்யங்குலீநாம்’ இதி த்விதீயாந்தஂ படந்தி; தத்ராபி பார்ஷ்ணிஂ லக்ஷீகத்ய யா கண்டரா, அங்குலீநாஂ ச யா கண்டரேதி கண்டராத்வயம்||௭௪||

Adhikarana 37 (75) · Śloka 75

தலப்ரத்யங்குலீநாஂ து கண்டரா பாஹுபஷ்டதஃ | பாஹ்வோஃ கர்மக்ஷயகரீ விஶ்வாசீதி ஹி ஸா ஸ்மதா ||௭௫||

கத்ரஸீஸதஶீமேகபாஹுகதாஂ விஶ்வாசீமாஹ- தலேத்யாதி| தலஶப்தோऽயமுபரி வர்ததே, தேந கரஸ்யாப்யந்தரகண்டரா கஹீதா, பாஹுபஷ்டத இத்யநேந பாஹ்யகண்டரா கஹீதா| பாஹ்வோரிதி த்விவசநஂ ஸாமாந்யாபேக்ஷயா , கதாசித் கஸ்மிஂஶ்சித்பாஹௌ பவதி| ‘அநிலார்திதா’ இத்யத்ராபி ஸம்பத்யதே| சகாரோऽத்ர கத்ரஸீவிஶ்வாச்யோர்நாமாந்தரமநுக்தஂ கல்ல்யபிதாநஂ ஸமுச்சிநோதி| அந்யே த்வத்ராபி ‘தலஂ ப்ரத்யங்குலீநாம்’ இதி பூர்வவத்த்விதீயாந்தஂ படந்தி, தேந தலஂ லக்ஷீகத்ய யா கண்டரா பாஹுபஷ்டதஶ்ச யா கண்டரேதி கண்டராத்வயஂ கஹ்யதே||௭௫||

Adhikarana 38 (76) · Śloka 76

வாதஶோணிதஜஃ ஶோபோ ஜாநுமத்யே மஹாருஜஃ | ஶிரஃ க்ரோஷ்டுகபூர்வஂ து ஸ்தூலஃ க்ரோஷ்டுகமூர்தவத் ||௭௬||

க்ரோஷ்டுகஶிர ஆஹ- வாதேத்யாதி| யோ ஜாநுமத்யே வாதஶோணிதஜோ மஹாருஜஃ க்ரோஷ்டுகமூர்தவத் ஸ்தூலஃ ஶோபோ பவதி ஸ க்ரோஷ்டுகஶிர இதி ஜ்ஞேயஃ| வாதஶோணிதஜ இதி வாதஶோணிதாப்யாஂ ஜாதோ வாதஶோணிதஜஃ, ந புநர்வாதரக்தேந வ்யாதிநா ஜநிதஃ; அந்யே து வாதேந ஶோணிதேந ச ஜாத இதி நேச்சந்தி, கிஂ தர்ஹி வாதரக்தஜ இதி ரோககாரணமேவ ரோகமிச்சந்தி| ஶிரஃ க்ரோஷ்டுகபூர்வமிதி க்ரோஷ்டுகஶப்தபூர்வஂ ஶிரஃ, தஸ்ய ரோகஸ்ய ‘க்ரோஷ்டுகஶிர’ இதி நாமேத்யர்தஃ| க்ரோஷ்டுகமூர்தவத் ஶகாலமஸ்தகவத்||௭௬||

Adhikarana 39 (77) · Śloka 77

வாயுஃ கட்யாஂ ஸ்திதஃ ஸக்த்நஃ கண்டராமாக்ஷிபேத்யதா | கஞ்ஜஸ்ததா பவேஜ்ஜந்துஃ, பங்குஃ ஸக்த்நோர்த்வயோர்வதாத் ||௭௭||

கஞ்ஜபங்குலவாதாவாஹ- வாயுரித்யாதி| ஆக்ஷிபேதிதி ஈஷத் க்ஷிபேத், கஞ்ஜே விகலகதேர்தர்ஶநாத்| ஸக்த்நோர்த்வயோர்வதாதிதி ஸர்வதா கதிவிகாதாத் பங்குரித்யர்தஃ| த்வயோரிதி புநருக்திப்ரஸங்காத்யுகபத் ஸக்தித்வயவதாதித்யர்தஃ||௭௭||

Adhikarana 40 (78) · Śloka 78

ப்ரக்ராமந் வேபதே யஸ்து கஞ்ஜந்நிவ ச கச்சதி | கலாயகஞ்ஜஂ தஂ வித்யாந்முக்தஸந்திப்ரபந்தநம் ||௭௮||

கலாயகஞ்ஜமாஹ- ப்ரக்ராமந்நித்யாதி| ப்ரக்ராமந் பாதவிக்ரமஂ குர்வந், கமநாரம்ப ஏவ வேபதே கலாயகஞ்ஜ இத்யயஂ கஞ்ஜாத்விஶேஷஃ| முக்தஸந்திப்ரபந்தநமிதி ஶிதிலஸந்திபந்தநமித்யர்தஃ||௭௮||

Adhikarana 41 (79) · Śloka 79

ந்யஸ்தே து விஷமஂ(மே) பாதே ருஜஃ குர்யாத் ஸமீரணஃ | வாதகண்டக இத்யேஷ விஜ்ஞேயஃ கடு(ல)காஶ்ரிதஃ ||௭௯||

வாதகண்டகமாஹ- ந்யஸ்த இத்யாதி| ந்யஸ்தே து விஷமஂ பாத இதி விஷமஸ்தாநே நிக்ஷிப்தே பாதே இத்யர்தஃ| குடு(ல)காஶ்ரித இதி பாதஜங்காஸந்திஸஂஶ்ரய இத்யர்தஃ, ‘பார்ஷ்ண்யாஶ்ரயஃ’ இத்யந்யே||௭௯||

Adhikarana 42 (80) · Śloka 80

பாதயோஃ குருதே தாஹஂ பித்தாஸக்ஸஹிதோऽநிலஃ | விஶேஷதஶ்சங்க்ரமணாத் பாததாஹஂ தமாதிஶேத் ||௮௦||

பாததாஹமாஹ- பாதயோரித்யாதி| விஶேஷதஶ்சங்க்ரமணாதிதி விஶேஷேண கச்சதஃ, திஷ்டதஸ்து ஸாமாந்யேந||௮௦||

Adhikarana 43 (81) · Śloka 81

ஹஷ்யதஶ்சரணௌ யஸ்ய பவதஶ்ச ப்ரஸுப்தவத் | பாதஹர்ஷஃ ஸ விஜ்ஞேயஃ கபவாதப்ரகோபஜஃ ||௮௧||

பாதஹர்ஷமாஹ- ஹஷ்யத இத்யாதி| ஹஷத இதி ஹர்ஷோ ரோமாஞ்சப்ராயோ வேதநாவிஶேஷோऽந்தஃஶீதகரஃ| பவதஶ்ச ப்ரஸுப்தவதிதி ஸ்பர்ஶாஜ்ஞாநாத் ஸுப்தாவிவ பவத இத்யர்தஃ||௮௧||

Adhikarana 44 (82) · Śloka 82

அஂஸதேஶஸ்திதோ வாயுஃ ஶோஷயித்வாஂऽஸபந்தநம் | ஸிராஶ்சாகுஞ்ச்ய தத்ரஸ்தோ ஜநயத்யவபாஹுகம் ||௮௨||

அஂஸஶோஷாவபாஹுகாவாஹ- அஂஸதேஶேத்யாதி| அஂஸஸமீபோபலக்ஷிதோ தேஶோஂऽஸதேஶஃ; அஂஸோ பாஹுஶிரஃ| அஂஸபந்தநஂ ஶ்லேஷ்மாணமித்யர்தஃ| அஂஸபந்தநஂ ஶோஷயித்வா ‘அஂஸஶோஷஂ ரோகஂ கரோதி’ இதி வாக்யஶேஷோ ஜ்ஞேயஃ| தத்ரஸ்தஃ அஂஸதேஶஸ்தித இத்யர்தஃ||௮௨||

Adhikarana 45 (83) · Śloka 83

யதா ஶப்தவஹஂ ஸ்ரோதோ வாயுராவத்ய திஷ்டதி | ஶுத்தஃ ஶ்லேஷ்மாந்விதோ வாऽபி பாதிர்யஂ தேந ஜாயதே ||௮௩||

பாதிர்யமாஹ- யதேத்யாதி| ஶுத்தஃ கேவலஃ| அபிஶப்தாத்ரக்தபித்தாவரணயோருபஸங்க்ரஹஃ| யத்யப்யயஂ வ்யாதிஃ ஶாலாக்யேऽபி பட்யதே, ததாऽப்யத்ராபி படநீயஃ, வத்தஸம்மதத்வாத்||௮௩||

Adhikarana 46 (84) · Śloka 84

ஹநுஶங்கஶிரோக்ரீவஂ யஸ்ய பிந்தந்நிவாநிலஃ | கர்ணயோஃ குருதே ஶூலஂ கர்ணஶூலஂ ததுச்யதே ||௮௪||

கர்ணஶூலமாஹ- ஹநுஶங்கேத்யாதி||௮௪||

Adhikarana 47 (85) · Śloka 85

ஆவத்ய ஸகபோ வாயுர்தமநீஃ ஶப்தவாஹிநீஃ | நராந் கரோத்யக்ரியகாந்மூகமிந்மிணகத்கதாந் ||௮௫||

ஜிஹ்வாகதவாதரோகஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஆவத்யேத்யாதி| ஆவத்ய அவருந்த்யேத்யர்தஃ| மூகோ வசநரஹிதஃ, மிந்மிணஃ ஸாநுநாஸிகவாக், கத்கதோऽவ்யக்தவாக்||௮௫||

Adhikarana 48 (86-87) · Śloka 87

அதோ யா வேதநா யாதி வர்சோமூத்ராஶயோத்திதா | பிந்ததீவ குதோபஸ்தஂ ஸா தூநீத்யபிதீயதே ||௮௬|| குதோபஸ்தோத்திதா ஸைவ ப்ரதிலோமவிஸர்பிணீ | வேகைஃ பக்வாஶயஂ யாதி ப்ரதிதூநீதி ஸா ஸ்மதா ||௮௭||

தூநீவாதமாஹ- அதோ யேத்யாதி| பிந்ததீவ குதோபஸ்தமிதி பேதஂ குர்வதீவ குதோபஸ்தஸ்யேத்யர்தஃ| ப்ரதிலோமவிஸர்பிணீ அத-உத்திதோர்த்வகாமிநீ| வேகைரிதி வேதநாவேகைர்முஹுர்முஹுஃ ஸ்வபாவோபஶமோபலக்ஷிதைஃ, ‘ப்ரதிலோமஂ ப்ரதாவிதா ’ இதி கேசித்||௮௬-௮௭||

Adhikarana 49 (88) · Śloka 88

ஸாடோபமத்யுக்ரருஜமாத்மாதமுதரஂ பஶம் | ஆத்மாநமிதி ஜாநீயாத்கோரஂ வாதநிரோதஜம் ||௮௮||

ஆத்மாநமாஹ- ஸாடோபமித்யாதி| ஆடோபஂ ஸஞ்சலநஂ, தேந ஸஹ வர்தத இதி ஸாடோபம்| உதரமத்ர பக்வாஶயஃ| கோரஂ கஷ்டகாரி||௮௮||

Adhikarana 50 (89) · Śloka 89

விமுக்தபார்ஶ்வஹதயஂ ததேவாமாஶயோத்திதம் | ப்ரத்யாத்மாநஂ விஜாநீயாத் கபவ்யாகுலிதாநிலம் ||௮௯||

ப்ரத்யாத்மாநமாஹ- விமுக்தேத்யாதி| ததேவ ஆத்மாநமேவ| ஆமாஶயோத்திதஂ நாபிஸ்தநாந்தரோத்திதம்| அத ஏவ ஹதயபார்ஶ்வயோரப்யதிஷ்டாநமஸ்ய ப்ராப்தஂ நிரஸந்நாஹ- விமுக்தபார்ஶ்வஹதயமிதி| வ்யாகுலித ஆவதஃ||௮௯||

Adhikarana 51 (90-91) · Śloka 91

அஷ்டீலாவத்கநஂ க்ரந்திமூர்த்வமாயதமுந்நதம் | வாதாஷ்டீலாஂ விஜாநீயாத்பஹிர்மார்காவரோதிநீம் ||௯௦|| ஏநாமேவ ருஜாயுக்தாஂ வாதவிண்மூத்ரரோதிநீம் | ப்ரத்யஷ்டீலாமிதி வதேஜ்ஜடரே திர்யகுத்திதாம் ||௯௧||

வாதாஷ்டீலாமாஹ- அஷ்டீலாவதித்யாதி| “அஷ்டீலா உத்தராபதே தீர்கவர்துலபாஷாணவிஶேஷஃ” இத்யேகே, “சர்மகாராணாஂ வர்துலதீர்கா லௌஹீ பாண்டிஃ” இத்யபரே| கநஃ ஸஂஹதாவயவஃ| ஆயதோ தீர்கஃ| பஹிர்மார்காணி வாதவிண்மூத்ராணி| அந்யேऽத்ர ‘நாபேரதஸ்தாத் ஸஞ்ஜாதஂ சலஂ வா யதி வாऽசலம்’ இதி படந்தி| ப்ரத்யஷ்டீலாமாஹ- ஏநாமேவேத்யாதி| ஏநாமேவ அஷ்டீலாம்| திர்யகுத்திதத்வேநாஷ்டீலாயாஃ ஸகாஶாத் ப்ரத்யஷ்டீலாயா பேதஃ| அஸ்யாக்ரே கேசிதூருஸ்தம்பஂ படந்தி, தந்ந, சிகித்ஸாயாஂ படிஷ்யமாணத்வாந்நிபந்தகாராணாமஸம்மதத்வாச்ச||௯௦-௯௧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ நிதாநஸ்தாநே வாதவ்யாதிநிதாநஂ நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ ||௧||

இதி ஶ்ரீடல்ஹணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ நிதாநஸ்தாநே ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||