1. vātavyādhinidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో వాతవ్యాధినిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

హేతులింగౌషధజ్ఞానబీజభూతేన సూత్రస్థానేన సంక్షేపోద్దిష్టస్య హేతులింగౌషధస్య వివరణే సర్వాణ్యేవ స్థానాని ప్రస్తుతాని, తేషు చ ప్రస్తుతేషు స్వాధికారిణాం శల్యతంత్రవ్యాధీనాం హేతులక్షణప్రతిపాదకతయా నిదానస్థానస్యారంభః, తత్రాపి దోషాణాం వాతస్య ప్రధానత్వాత్తద్వ్యాధీనాం హేతులక్షణాభ్యాం ప్రాక్ ప్రతిపాదనం యుజ్యత ఇత్యాహ- అథాత ఇత్యాది| వాతవ్యాధేరాక్షేపకాదేర్నిదానం హేతులక్షణనిర్దేశః| అథాతో వాతవ్యాధినిదానమిత్యాది యద్యపి ప్రథమమేవ సూత్రమస్తి తథాఽపి ‘ప్రాబ్రవీద్భిషజాంవరః’ ఇత్యనంతరం ద్రష్టవ్యం, అనుపాసితాప్రార్థితగురోః శిష్యాణాం వ్యాఖ్యానేఽనధికారాత్||1-2||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ధన్వంతరిం ధర్మభృతాం వరిష్ఠమమృతోద్భవం | చరణావుపసంగృహ్య సుశ్రుతః పరిపృచ్ఛతి ||3|| వాయోః ప్రకృతిభూతస్య వ్యాపన్నస్య చ కోపనైః | స్థానం కర్మ చ రోగాంశ్చ వద మే వదతాం వర ||4||

కః పునరేవం ప్రతిజ్ఞాతవానితి తమేవ ప్రకారేణ దర్శయన్నాహ- ధన్వంతరిమిత్యాది| ధర్మభృతాం ధార్మికాణాం, వరిష్ఠం శ్రేష్ఠం| అమృతేన సహ ఉద్భవ ఉత్పతిర్యస్య తం| చరణావుపసంగృహ్యేతి పాదపతనం కృత్వేత్యర్థః| కిం పరిపృచ్ఛతీత్యాహ- వాయోరిత్యాది| ప్రకృతిభూతస్య స్వభావావస్థితస్య, వ్యాపన్నస్య వికృతస్య| కోపనైః ద్రవ్యగుణకర్మభిర్వాయుసమానైః| స్థానం శ్రోణిగుదాది, తచ్చ ప్రకృతిభూతస్య వాయోః; వికృతస్య తు సర్వశరీరం| కర్మ సామాన్యం విశిష్టం చ; సామాన్యం ‘ఇంద్రియార్థోపసంప్రాప్తిం’ ఇత్యాది, విశిష్టం ‘స ప్రాణో నామ దేహధృక్’ ఇత్యాది| రోగాంశ్చేతి హిక్కాశ్వాసాదికాన్| యదాహ- “ప్రాయశః కురుతే దుష్టో హిక్కాశ్వాసాదికాన్ గదాన్” ఇతి| చకారాన్నామ చ| వదతాం వర వ్యాఖ్యాతౄణాం మధ్యే శ్రేష్ఠ! ‘కోపనైః’ ఇత్యత్ర ‘భూపతే’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; ‘వద మే’ ఇత్యత్ర చ ‘వదస్వ’ ఇతి పఠంతి; తత్ర భూపతే ఇతి ధన్వంతరిసంబోధనం; వదస్వ వదేతి చైక ఏవార్థః| మే మమ| కర్మగ్రహణం కేచిన్నాధీయతే; తన్మతే, ‘స్థానం రోగవిభాగం చ’ ఇతి పాఠః||3-4||

Adhikarana 3 (5-8) · Śloka 9

తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా ప్రాబ్రవీద్భిషజాం వరః | స్వయంభూరేష భగవాన్ వాయురిత్యభిశబ్దితః ||5|| స్వాతంత్ర్యాన్నిత్యభావాచ్చ సర్వగత్వాత్తథైవ చ | సర్వేషామేవ సర్వాత్మా సర్వలోకనమస్కృతః ||6|| స్థిత్యుత్పత్తివినాశేషు భూతానామేష కారణం | అవ్యక్తో వ్యక్తకర్మా చ రూక్షః శీతో లఘుః ఖరః ||7|| తిర్యగ్గో ద్విగుణశ్చైవ రజోబహుల ఏవ చ | అచింత్యవీర్యో దోషాణాం నేతా రోగసమూహరాట్ ||8|| ఆశుకారీ ముహుశ్చారీ పక్వాధానగుదాలయః |9|

తస్యేత్యాది| తస్య సుశ్రుతస్య| తత్ పూర్వోక్తం| భిషజాం వరో ధన్వంతరిః| ‘భిషజాం గురుః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| ప్రాబ్రవీత్ జగాద| ఏష వాయురితి సంబంధః| భగవాన్ సమస్తైశ్వర్యగుణయుక్తః, అణిమాదిగుణయుక్త ఇత్యర్థః| అభిశబ్దితః కీర్త్తితః| స్వయంభూత్వే హేతుత్రితయమాహ- స్వాతంత్ర్యాదిత్యాది| స్వాతంత్ర్యాదితి స్వకర్మవిషయే నాన్యేన ప్రేర్యత ఇత్యర్థః| నిత్యభావాత్ నిత్యస్య హి కారణరహితత్వేన స్వతంత్రత్వం, తతశ్చ స్వయంభూత్వమిత్యర్థః; సర్వగత్వాచ్చేతి యో హి సర్వగతః స స్వయంభూః, ఆకాశవత్| చకారాత్ సూక్ష్మత్వమపి పరమాణోరివ స్వయంభూత్వే హేతుః సముచ్చీయతే| కథం పునరస్య సర్వగత్వం యావతా పార్థివద్రవ్యమూర్త్తిషు వాయుర్నాస్తీత్యాహ- సర్వేషామిత్యాది| సర్వేషాం స్థావరజంగమానాం, సర్వాత్మా కారణకార్యాత్మకత్వేన సర్వస్వరూపః, ‘సర్వప్రయోజనహేతుః’ ఇతి కేచిత్| సర్వలోకనమస్కృత ఇతి కుత ఇత్యాహ- స్థిత్యుత్పత్తివినాశేష్విత్యాది| స్థితిః జీవనం| అవ్యక్తోఽదృశ్యమూర్తిః| వ్యక్తకర్మా ప్రకటక్రియః| శీత ఇతి అసంయుక్తస్య వాయోర్గుణోఽయం సంయుక్తస్తూష్ణోఽపి| ఖరః ఖరస్పర్శః, కర్కోటకఫలవత్| తిర్యగ్గః తిర్యగ్గామీ| ద్విగుణః శబ్దస్పర్శగుణః| రజోబహుల ఇతి త్రిగుణత్వేఽప్యుత్కర్షవిశేషాద్రజః ప్రబలత్వమస్య| అచింత్యవీర్యోఽచింత్యశక్తిః, సా చాస్య శక్తిః శరీరదోషమూత్రపురీషాదివిభాగోఽవయవాదిసంస్థానకా(క)రణం దోషధాతుమలసంవహనాదిశ్చ, శరీరాద్బహిస్తు సంచరతో ధరణీధారణాదిః| దోషాణాం నేతా దోషధాతుమలానాం ప్రేరక ఇత్యర్థః, అన్యే తు వాయోరపి వాయురేవ నేతేతి బహువచనం సమర్థయంతి| రోగసమూహరాడితి రోగసమూహే రోగహేతువృందే పిత్తకఫరక్తాదౌ రాజతే శోభతే ఇతి రోగసమూహరాట్; న తు రాట్శబ్దో రాజపర్యాయః, ‘స రోగానీకరాట్ స్మృత’ ఇత్యగ్రేతనేన సహ విరోధాపత్తేః| ఆశుకారీ శీఘ్రమత్యయకారిత్వాత్| ముహుర్ముహుః ప్రకృతిభూతోఽపి చరతీతి ముహుశ్చారీ| పక్వాధానగుదాలయ ఇతి పక్వాశయగుదౌ స్థానమస్యేత్యర్థః||5-8||-

Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10

దేహే విచరతస్తస్య లక్షణాని నిబోధ మే ||9|| దోషధాత్వగ్నిసమతాం సంప్రాప్తిం విషయేషు చ | క్రియాణామానులోమ్యం చ కరోత్యకుపితోఽనిలః ||10|| (ఇంద్రియార్థోపసంప్రాప్తిం దోషధాత్వగ్న్యవైకృతం| క్రియాణామానులోమ్యం చ కుర్యాద్వాయురదూషితః ||10||) |

నిబోధ మే ఇతి నిబోధ జానీహి, మే మత్సకాశాత్| ధాతుశబ్దానంతరమాదిశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః| తేన మలోపధాతూనామపి గ్రహణం; అథవా ధాతుశబ్దేన మలోపధాతవ ఉచ్యంతే, శరీరధారణకారణాత్| విషయేషు శబ్దస్పర్శరూపరసగంధేషు| క్రియాణాం కాయవాఙ్మానసీనాం| ఆనులోమ్యం ప్రవర్త్తకత్వం| గయదాసాచార్యస్తు ఇమం శ్లోకం ‘ఇంద్రియార్థోపసంప్రాప్తిం’ ఇత్యాది కృత్వా పఠతి, స చ విస్తరభయాన్న లిఖితః||9-10||

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

యథాఽగ్నిః పంచధా భిన్నో నామస్థానక్రియామయైః | భిన్నోఽనిలస్తస్థా హ్యేకో నామస్థానక్రియామయైః ||11||

తదేవం సర్వానిలస్య సామాన్యేన స్వాస్థ్యహేతుత్వం ప్రదర్శ్య స్థానోపాధిభేదేన భిన్నస్య నామాంతరవిశిష్టస్య ప్రతిస్థానం విశిష్టస్వస్థక్రియా రోగాంశ్చ దర్శయన్నాహ- యథాఽగ్నిరిత్యాది| యథాఽగ్నిః పిత్తగ ఏక ఏవ పాచకరంజకాలోచకభ్రాజకసాధకేతి నామ్నా, స్థానేనామపక్వాశయాదినా, క్రియయా అన్నపాచనాదికయా, ఆమయేనామ్లపాకాదినా పంచవిధః; ఏవమనిలోఽప్యేక ఏవ నామాదిభిః పంచవిధః| అన్యే తు పునరత్ర బాహ్యాగ్నేర్గార్హపత్యాహవనీయదక్షిణాగ్న్యావసథ్యసభ్యలక్షణాన్ పంచ భేదానాహుః, తన్నేచ్ఛతి గయదాసాచార్యః||11||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 12

ప్రాణోదానౌ సమానశ్చ వ్యానశ్చాపాన ఏవ చ | స్థానస్థా మారుతాః పంచ యాపయంతి శరీరిణం ||12||

తత్ర వాయోర్నామాన్యాహ- ప్రాణోదానావిత్యాది| స్థానస్థాః స్థానశబ్దేనాత్ర సామ్యముచ్యతే| యాపయంతి ధారయంతి||12||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 14

యో వాయుర్వక్త్రసంచారీ స ప్రాణో నామ దేహధృక్ | సోఽన్నం ప్రవేశయత్యంతః ప్రాణాంశ్చాప్యవలంబతే ||13|| ప్రాయశః కురుతే దుష్టో హిక్కాశ్వాసాదికాన్ గదాన్ |14|

వక్త్రసంచారిత్వం చాస్యోపలక్షణం, తేన మూర్ధోరఃకంఠనాసికా అపి ప్రాణస్య స్థానం| అంతః అభ్యంతరమన్నం ప్రవేశయతి దేహధారణాయ | ప్రాణాంశ్చాప్యవలంబత ఇతి ప్రాణానగ్న్యాదీన్, అవలంబతే స్వక్రియాసు యోజయతి| గయదాసాచార్యస్త్వేవం మన్యతే- ప్రాణానామగ్నీషోమాదీనామవలంబనవచనేనాధారభూతహృదయావలంబనమేవోచ్యతే, ఏతేన ప్రాణాధారహృదయధారణేన ప్రాణధారణమేవోక్తం| అత ఏవ ప్రాణానామవలంబనేన మరణమూలత్వముచ్యతే| యదుక్తం శ్రుతౌ- “యథా హి సైంధవోఽశ్వః శంకుముత్పాట్య ధావతి, తద్వత్ ప్రాణో రుద్ధః సర్వాన్ వాయూనుత్పాట్య ప్రయాణకాలే ధావతి”- ఇతి| శ్వాసాదికానిత్యాదిశబ్దాత్ ప్రతిశ్యాయస్వరభేదకాసాదయః||13||-

Adhikarana 8 (14-15) · Śloka 15

ఉదానో నామ యస్తూర్ధ్వముపైతి పవనోత్తమః ||14|| తేన భాషితగీతాదివిశేషోఽభిప్రవర్తతే | ఊర్ధ్వజత్రుగతాన్ రోగాన్ కరోతి చ విశేషతః ||15||

ఉదానస్య ప్రకృతిభూతస్య నామాది వ్యాపన్నస్య చ రోగాన్నిర్దిశన్నాహ- ఉదాన ఇత్యాది| ఉపైతి గచ్ఛతి| స్థానం పునరనుక్తమప్యస్య నాభ్యురఃకంఠాది | భాషితగీతాదిరితి ఆదిశబ్దాదుచ్ఛ్వాసాది| ‘విశేషోఽభిప్రవర్తతే’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘విషయోఽభిప్రవర్తతే’ ఇతి పఠంతి| ఊర్ధ్వజత్రుగతానితి నయనవదనఘ్రాణశ్రవణశిరఃసంశ్రయాన్| చకారాదన్యానపి కాసాదీన్ కరోతి||14-15||

Adhikarana 9 (16) · Śloka 17

ఆమపక్వాశయచరః సమానో వహ్నిసంగతః | సోఽన్నం పచతి తజ్జాంశ్చ విశేషాన్వివినక్తి హి ||16|| గుల్మాగ్నిసాదాతీసారప్రభృతీన్ కురుతే గదాన్ |17|

పాకః పక్వం, నపుంసకే భావే క్తః; ఆమస్య పక్వమామపక్వం, తస్యాశయః పచ్యమానాహారాశయ ఇత్యర్థః; తత్ర చరతీతి ఆమపక్వాశయచరః| ‘వహ్నిసంగత’ ఇత్యత్ర ‘అగ్నిసహాయవాన్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః| సోఽన్నం పచతీతి అగ్నిసంధుక్షణాద్భక్తకార ఇవ| తజ్జాన్ అన్నపాకజాన్| విశేషాన్ రసదోషమూత్రపురీషాణి| వివినక్తి పృథక్ కరోతి||16||-

Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18

కృత్స్నదేహచరో వ్యానో రససంవహనోద్యతః ||17|| స్వేదాసృక్స్రావణశ్చాపి పంచధా చేష్టయత్యపి | క్రుద్ధశ్చ కురుతే రోగాన్ ప్రాయశః సర్వదేహగాన్ ||18||

రససంవహనోద్యత ఇత్యత్రాదిశబ్దో ద్రష్టవ్యః, తేన రసాదిసంవహనోద్యత ఇత్యర్థః; సంవహనం ప్రేరణం| పంచధా చేష్టయత్యపీతి ప్రసారణాకుంచనవినమనోన్నమనతిర్యగ్గమనాని పంచ చేష్టాః; అన్యే తు ‘గతిప్రసారణోత్క్షేపణనిమేషోన్మేషైః పంచభిః ప్రకారైః పంచధా’ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| సర్వదేహగాన్ జ్వరాతీసారరక్తపిత్తప్రభృతీన్||17-18||

Adhikarana 11 (19) · Śloka 20

పక్వాధానాలయోఽపానః కాలే కర్షతి చాప్యధః | సమీరణః శకృన్మూత్రం శుక్రగర్భార్తవాని చ ||19|| క్రుద్ధశ్చ కురుతే రోగాన్ ఘోరాన్ బస్తిగుదాశ్రయాన్ |20|

పక్వాధానాలయః పక్వాశయస్థాన ఇత్యర్థః| బస్త్యాశ్రయాన్ అశ్మర్యాదీన్, గుదాశ్రయాన్ భగందరాదీన్||19||-

Adhikarana 12 (20) · Śloka 20

శుక్రదోషప్రమేహాస్తు వ్యానాపానప్రకోపజాః ||20||

ఇదానీముపలక్షణార్థం వికృతవాతద్వయాదికర్మ దర్శయన్నాహ- శుక్రదోషేత్యాది| శుక్రస్య సర్వాంగగతత్వాత్ ప్రమేహస్య సర్వదేహగతరసాదిదూష్యప్రభవత్వాద్వ్యానకృతత్వం, మేఢ్రద్వారసంశ్రితత్వాదపానకృతత్వం చ||20||

Adhikarana 13 (21) · Śloka 21

యుగపత్ కుపితాశ్చాపి దేహం భింద్యురసంశయం |21|

తేషాం పంచానాం యుగపత్ ప్రకోపే నియమేన దేహనాశం దర్శయన్నాహ- యుగపదిత్యాది| యుగపత్ ఏకకాలమిత్యర్థః| భింద్యురితి భేదోఽత్ర దేహవినాశోఽభిప్రేతః|21|-

Adhikarana 14 (21-24) · Śloka 24

అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి నానాస్థానాంతరాశ్రితః ||21|| బహుశః కుపితో వాయుర్వికారాన్ కురుతే హి యాన్ | వాయురామాశయే క్రుద్ధశ్ఛర్ద్యాదీన్ కురుతే గదాన్ ||22|| మోహం మూర్చ్ఛాం పిపాసాం చ హృద్గ్రహం పార్శ్వవేదనాం | పక్వాశయస్థోఽంత్రకూజం శూలం నాభౌ కరోతి చ ||23|| కృచ్ఛ్రమూత్రపురీషత్వమానాహం త్రికవేదనాం | శ్రోత్రాదిష్వింద్రియవధం కుర్యాత్ క్రుద్ధః సమీరణః ||24||

అత ఇత్యాది| నానాస్థానాంతరాశ్రితః కుపితః సన్ వాయుర్బహుశో యాన్ వికారాన్ కురుతే తాన్ ప్రవక్ష్యామీతి సంబంధః| ఛర్ద్యాదీనితి ఆదిశబ్దాద్రుజః పార్శ్వోదరహృత్స్తంభతోదాదికా గ్రాహ్యాః, అథవా ఊర్ధ్వగరక్తపిత్తాదికాః| మోహో నైవాత్యంతం చిత్తనాశః| మూర్చ్ఛా చేతనాచ్యుతిః| పక్వేత్యాది అంత్రకూజం అంత్రేఽవ్యక్తశబ్దం| చకారాద్వాతవిణ్మూత్రసంగం జంఘోరుత్రికపార్శ్వపృష్ఠాదీన్ ప్రతి శూలం చ కురుతే| ‘శూలం నాభౌ’ ఇత్యత్ర ‘శూలానాహౌ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- పక్వాశయ ఆనహ్యతే సమంతాద్విబధ్యత ఇవేతి వేదనాప్రకార ఏక ఆనాహః, ద్వితీయస్తు విసూచికాప్రతిషేధే ప్రోక్తలక్షణ ఏవ| శ్రోత్రాదిషు క్రుద్ధః సన్ సమీరణ ఇంద్రియవధం కుర్యాదితి సంబంధః| శ్రోత్రాదిషు శ్రోత్రఘ్రాణదర్శనరసనత్వక్షు| ఇంద్రియవధమిత్యనేనాశ్రుత్యఘ్రాణాదర్శనారసనాస్పర్శాని వేదితవ్యాని||21-24||

Adhikarana 15 (25-29) · Śloka 29

వైవర్ణ్యం స్ఫురణం రౌక్ష్యం సుప్తిం చుముచుమాయనం | త్వక్స్థో నిస్తోదనం కుర్యాత్ త్వగ్భేదం పరిపోటనం ||25|| వ్రణాంశ్చ రక్తగో, గ్రంథీన్ సశూలాన్ మాంససంశ్రితః | తథా మేదఃశ్రితః కుర్యాద్గ్రంథీన్మందరుజోఽవ్రణాన్ ||26|| కుర్యాత్ సిరాగతః శూలం సిరాకుంచనపూరణం | స్నాయుప్రాప్తః స్తంభకంపౌ శూలమాక్షేపణం తథా ||27|| హంతి సంధిగతః సంధీన్ శూలశోఫౌ కరోతి చ | అస్థిశోషం ప్రభేదం చ కుర్యాచ్ఛూలం చ తచ్ఛ్రితః ||28|| తథా మజ్జగతే రుక్ చ న కదాచిత్ ప్రశామ్యతి | అప్రవృత్తిః ప్రవృత్తిర్వా వికృతా శుక్రగేఽనిలే ||29||

త్వక్స్థో రసస్థః సమీరణో వైవర్ణ్యాది కుర్యాదితి సంబంధః| సుప్తిం స్పర్శాజ్ఞానం| చుముచుమాయనం సర్షపకల్కావలిప్తానామివాంగానాం వేదనాం| త్వగ్భేదం త్వచో భేదమేవ| పరిపోటనం సర్వతః పుటనం త్వచ ఏవ| వ్రణాంశ్చ రక్తగః ‘కుర్యాత్’ ఇతి శేషః| అముం పాఠం కేచిన్న పఠంతి; తన్న, గయదాసాచార్యస్య సమ్మతత్వాత్| గ్రంథీన్ సశూలాన్ మాంససమాశ్రితః సమీరణ ఇతి సంబంధః| అవ్రణాన్ వ్రణరహితాన్| సిరాకుంచనం ‘కుటిలా సిరా’ ఇతి లోకే వదంతి | స్తంభో నిశ్చలీకరణం| ఆక్షేపణం చాలనం| హంతీత్యాది ఏతేనాకుంచనప్రసారణయోరభావ ఉక్తః| తచ్ఛ్రిత ఇతి అస్థ్యాశ్రిత ఇత్యర్థః| తథా మజ్జగతే యథా అస్థ్యాశ్రితోఽస్థిశోషం, తథా మజ్జాశ్రితో మజ్జశోషం కుర్యాదిత్యర్థః| కింవిశిష్టా ప్రవృత్తిరిత్యాహ- వికృతా; అతిశీఘ్రాతిమందగ్రథితవివర్ణాదియుక్తేత్యర్థః||25-29||

Adhikarana 16 (30) · Śloka 30

హస్తపాదశిరోధాతూంస్తథా సంచరతి క్రమాత్ | వ్యాప్నుయాద్వాఽఖిలం దేహం వాయుః సర్వగతో నృణాం ||30||

ఏకాంగగత ఏకధాతుగతో వాఽప్యుపేక్షితః సర్వాంగగతః సర్వధాతుగతో వా భవతీతి దర్శయన్నాహ- హస్తేత్యాది| వాయుస్తథా హస్తపాదశిరః క్రమాత్ సంచరతి యథా ఉపేక్షితః సన్నఖిలం దేహం వ్యాప్నుయాత్, తథా ధాతూన్ క్రమాత్ సంచరతి యథా సర్వగతో వా భవతి సర్వధాతుగతో వా భవతీత్యర్థః| వ్యాప్నుయాద్వేతి వాశబ్దో భిన్నక్రమే, సర్వగతో వేత్యత్ర ద్రష్టవ్యః||30||

Adhikarana 17 (31) · Śloka 31

స్తంభనాక్షేపణస్వాపశోఫశూలాని సర్వగః |31|

తస్యేదానీం సర్వాంగగతస్య లింగం దర్శయన్నాహ- స్తంభనేత్యాది| సర్వగో వాయుః సర్వస్మిఞ్ శరీరే స్తంభనాదికం కరోతి|31|-

Adhikarana 18 (31) · Śloka 31

స్థానేషూక్తేషు సమ్మిశ్రః సమ్మిశ్రాః కురుతే రుజః ||31||

తస్య వాయోః ప్రసరణే పిత్తాదిసంయుక్తస్య పిత్తాద్యావరణప్రతిపత్తిహేతుం దర్శయన్నాహ- స్థానేష్విత్యాది| మిశ్రః పిత్తాదిభిః| పిత్తాదీనామౌష్ణ్యాదిస్వభావలింగదర్శనాద్దాహాదికార్యలింగదర్శనాచ్చ పిత్తాద్యావరణం జ్ఞేయం; కేవలస్య వాయోః శీతస్వభావత్వాద్దాహః పిత్తం వినా నోత్పద్యత ఇతి||31||

Adhikarana 19 (32) · Śloka 32

కుర్యాదవయవప్రాప్తో మారుతస్త్వమితాన్ గదాన్ |32|

తస్యేదానీమవయవగతస్యానేకరోగకారణత్వం దర్శయన్నాహ- కుర్యాదిత్యాది|32|-

Adhikarana 20 (32-39) · Śloka 39

దాహసంతాపమూర్చ్ఛాః స్యుర్వాయౌ పిత్తసమన్వితే ||32|| శైత్యశోఫగురుత్వాని తస్మిన్నేవ కఫావృతే | సూచీభిరివ నిస్తోదః స్పర్శద్వేషః ప్రసుప్తతా ||33|| శేషాః పిత్తవికారాః స్యుర్మారుతే శోణితాన్వితే | ప్రాణే పిత్తావృతే ఛర్దిర్దాహశ్చైవోపజాయతే ||34|| దౌర్బల్యం సదనం తంద్రా వైవర్ణ్యం చ కఫావృతే | ఉదానే పిత్తసంయుక్తే మూర్చ్ఛాదాహభ్రమక్లమాః ||35|| అస్వేదహర్షౌ మందోఽగ్నిః శీతస్తంభౌ కఫావృతే | సమానే పిత్తసంయుక్తే స్వేదదాహౌష్ణ్యమూర్చ్ఛనం ||36|| కఫాధికం చ విణ్మూత్రం రోమహర్షః కఫావృతే | అపానే పిత్తసంయుక్తే దాహౌష్ణ్యే స్యాదసృగ్దరః ||37|| అధఃకాయగురుత్వం చ తస్మిన్నేవ కఫావృతే | వ్యానే పిత్తావృతే దాహో గాత్రవిక్షేపణం క్లమః ||38|| గురూణి సర్వగాత్రాణి స్తంభనం చాస్థిపర్వణాం | లింగం కఫావృతే వ్యానే చేష్టాస్తంభస్తథైవ చ ||39||

ఇదానీం సమ్మిశ్రాః కురుతే రుజ ఇతి సూత్రితమావరణం వివృణ్వన్నాహ- దాహేత్యాది| దాహోఽగ్నిదగ్ధస్యేవ, సంతాపో ఘర్మాదిసంస్థితస్యేవ| శైత్యశోఫేత్యాది| తస్మిన్నేవ వాయౌ| సూచీభిరిత్యాది| సదనం అంగగ్లానిః| క్లమోఽనాయాసశ్రమః| హర్షో రోమహర్షః| కఫాధికం శ్లేష్మబహులం విష్ఠామూత్రం| అసృగ్దరః స్త్రీణామేవ| అస్థిపర్వణాం అస్థిసంధీనాం| చేష్టా గమనాదికాః||32-39||

Adhikarana 21 (40-41) · Śloka 41

(ప్రాయశః సుకుమారాణాం మిథ్యాఽఽహారవిహారిణాం | రోగాధ్వప్రమదామద్యవ్యాయామైశ్చాతిపీడనాత్ ||40|| ఋతుసాత్మ్యవిపర్యాసాత్ స్నేహాదీనాం చ విభ్రమాత్ | అవ్యవాయే తథా స్థూలే వాతరక్తం ప్రకుప్యతి ) ||41||

సూచీభిరివ నిస్తోద ఇత్యాదివాక్యేనాప్రకుపితశోణితావృతవాతస్య లక్షణముక్త్వా, ఇదానీం ప్రకుపితశోణితావృతవాతజన్యస్య వాతరక్తస్య ప్రకోపకారణం దర్శయన్నాహ- ప్రాయశ ఇత్యాది| సుకుమారాణాం వాతరక్తం ప్రకుప్యతీతి సంబంధః| మిథ్యాహారవిహారిణామితి మిథ్యా అనుచితః, విహారః కాయవాఙ్మనోవ్యాపారః| అధ్వా మార్గః, వ్యాయామః శరీరాయాసజననం కర్మ| విభ్రమః అన్యథాకరణం| అవ్యవాయే మైథునవర్జితే| కేచిత్ ‘ప్రాయశః సుకుమారాణాం’ ఇత్యాదిగ్రంథం ‘వాతరక్తం ప్రకుప్యతి’ ఇతి యావన్న పఠంతి, చికిత్సితే పఠిష్యమాణత్వాత్||40-41||

Adhikarana 22 (42-44) · Śloka 44

హస్త్యశ్వోష్ట్రైర్గచ్ఛతోఽన్యైశ్చ వాయుః కోపం యాతః కారణై సేవితైః స్వైః | తీక్ష్ణోష్ణామ్లక్షారశాకాదిభోజ్యైః సంతాపాద్యైర్భూయసా సేవితైశ్చ ||42|| క్షిప్రం రక్తం దుష్టిమాయాతి తచ్చ వాయోర్మార్గం సంరుణద్ధ్యాశు యాతః | క్రుద్ధోఽత్యర్థం మార్గరోధాత్ స వాయురత్యుద్రిక్తం దూషయేద్రక్తమాశు ||43|| తత్ సంపృక్తం వాయునా దూషితేన తత్ప్రాబల్యాదుచ్యతే వాతరక్తం | తద్వత్ పిత్తం దూషితేనాసృజాఽఽక్తం శ్లేష్మా దుష్టో దూషితేనాసృజాఽఽక్తః ||44||

తస్య సంప్రాప్తిం దర్శయన్నాహ- హస్తీత్యాది| అన్యైశ్చేతి అపరైర్భారహరణాదిభిః కారణైరిత్యర్థః| కోపం యాతః కోపం గత ఇత్యర్థః| కారణైః సేవితైః స్వైర్విదాహ్యాదిభిః| తచ్చ రక్తం వాయోర్మార్గం సంరుణద్ధి| కథంభూతస్య వాయోరిత్యాహ- ఆశు యాతః, శీఘ్రం గచ్ఛత ఇత్యర్థః| అత్యుద్రిక్తం అతిశయేన వృద్ధింగతం రక్తం| తత్ సంపృక్తమితి తద్రక్తం, సంపృక్తం సంసృష్టం| వాయునా దూషితేనేతి దూషితేన వాయునా సహ| తత్ప్రాబల్యాత్ వాతప్రాబల్యాచ్ఛోణితస్యాప్రాబల్యాత్, తయోర్వాతరక్తయోః ప్రాబల్యాదితి కేచిత్| తద్వత్ పిత్తమితి దుష్టం పిత్తమిత్యర్థః, దూషితేనాసృజాఽఽక్తమితి దూషితేన రక్తేన మిశ్రం||42-44||

Adhikarana 23 (45-46) · Śloka 46

స్పర్శోద్విగ్నౌ తోదభేదప్రశోషస్వాపోపేతౌ వాతరక్తేన పాదౌ | పిత్తాసృగ్భ్యాముగ్రదాహౌ భవేతామత్యర్థోష్ణౌ రక్తశోఫౌ మృదూ చ ||45|| కండూమంతౌ శ్వేతశీతౌ సశోఫౌ పీనస్తబ్ధౌ శ్లేష్మదుష్టే తు రక్తే | సర్వైర్దుష్టే శోణితే చాపి దోషాః స్వం స్వం రూపం పాదయోర్దర్శయంతి ||46||

తస్యేదానీం వాతాదివిశేషేణ విశిష్టలింగం దర్శయన్నాహ- స్పర్శోద్విగ్నావిత్యాది| స్పర్శోద్విగ్నౌ స్పర్శాసహౌ పాదావితి సంబంధః| ప్రశోషః శుష్కతా, స్వాపః స్పర్శాజ్ఞానం| ఏతేన వాతప్రబలవాతరక్తలక్షణముక్తం| పిత్తాసృగ్భ్యామితి వాతశోణిత ఏవ యదా పిత్తమసృక్ చ బలవత్తరం భవతి తదేత్యర్థః| రక్తశోఫౌ రక్తవర్ణశోఫౌ| కండూమంతౌ పాదావితి సంబంధః| పీనౌ స్థూలౌ||45-46||

Adhikarana 24 (47) · Śloka 47

ప్రాగ్రూపే శిథిలౌ స్విన్నౌ శీతలౌ సవిపర్యయౌ | వైవర్ణ్యతోదసుప్తత్వగురుత్వౌషసమన్వితౌ ||47||

తస్య పూర్వరూపమాహ- ప్రాగ్రూపే ఇత్యాది| సవిపర్యయావితి కఠినాస్విన్నోష్ణౌ, ‘పాదౌ’ ఇత్యధ్యాహారః| ఓషో దాహః| కేచిదత్ర పూర్వరూపం న పఠంతి, చికిత్సాయాం పఠిష్యమాణత్వాత్||47||

Adhikarana 25 (48) · Śloka 48

పాదయోర్మూలమాస్థాయ కదాచిద్ధస్తయోరపి | ఆఖోర్విషమివ క్రుద్ధం తద్దేహమనుసర్పతి ||48||

తస్యేదానీం పాదమాత్రేఽభిజాతస్య కాలేనావయవాంతరానుసరణం నిర్దిశన్నాహ- పాదయోరిత్యాది| మూలమాస్థాయ తలం ప్రాప్య| ఆఖోరిత్యాది ఉందురస్య విషం మూలమాస్థాయ పశ్చాత్ కుపితం సద్దేహం సకలమేవానుయాతి||48||

Adhikarana 26 (49) · Śloka 50

ఆజానుస్ఫుటితం యచ్చ ప్రభిన్నం ప్రస్రుతం చ యత్ | ఉపద్రవైశ్చ యజ్జుష్టం ప్రాణమాంసక్షయాదిభిః ||49|| శోణితం తదసాధ్యం స్యాద్యాప్యం సంవత్సరోత్థితం |50|

తస్యేదానీమసాధ్యాదిలక్షణం దర్శయన్నాహ- ఆజానుస్ఫుటితమిత్యాది| ఆజానుస్ఫుటితం జానుపర్యంతముచ్చటితం| ప్రభిన్నం విదీర్ణం| ప్రస్రుతం స్రావయుక్తం| ఉపద్రవైః ప్రాణమాంసక్షయాదిభిరవారణీయోక్తైః | ఆదిగ్రహణాదంగులివక్రతార్బుదాదయోఽపి గ్రాహ్యాః| జుష్టం సహితం| యజ్జానుపర్యంతం స్ఫుటితం వాతప్రాబల్యాత్, యచ్చ జానుపర్యంతం ప్రభిన్నం ప్రస్రుతం చ పిత్తరక్తప్రాబల్యాత్, తదప్యసాధ్యమేవ||49||-

Adhikarana 27 (50-51) · Śloka 51

యదా తు ధమనీః సర్వాః కుపితోఽభ్యేతి మారుతః ||50|| తదాక్షిపత్యాశు ముహుర్ముహుర్దేహం ముహుశ్చరః | ముహుర్ముహుస్తదాక్షేపాదాక్షేపక ఇతి స్మృతః ||51||

ఇదానీం వాతరక్తమభిధాయాక్షేపకమాహ- యదేత్యాది| ధమన్యో నాడ్యః| అభ్యేతి వ్యాప్నోతి| ఆక్షిపతి చాలయతి| ముహుశ్చర ఇతి వారంవారం చలనశీలో వాయుః, ముహుశ్చరత్వేనైవ ముహుర్ముహురాక్షేపణం యుక్తం; అన్యే తు ‘బహిశ్చర’ ఇతి పఠంతి, తన్నేచ్ఛతి గయదాసాచార్యః| తదాక్షేపాత్ దేహాక్షేపాత్| ఇదమాక్షేపకస్య సామాన్యలక్షణముక్తం||50-51||

Adhikarana 28 (52-58) · Śloka 58

సోఽపతానకసంజ్ఞో యః పాతయత్యంతరాఽంతరా | కఫాన్వితో భృశం వాయుస్తాస్వేవ యది తిష్ఠతి ||52|| స దండవత్ స్తంభయతి కృచ్ఛ్రో దండాపతానకః | హనుగ్రహస్తదాఽత్యర్థం సోఽన్నం కృచ్ఛ్రాన్నిషేవతే ||53|| ధనుస్తుల్యం నమేద్యస్తు స ధనుఃస్తంభసంజ్ఞకః | అంగులీగుల్ఫజఠరహృద్వక్షోగలసంశ్రితః ||54|| స్నాయుప్రతానమనిలో యదాఽఽక్షిపతి వేగవాన్ | విష్టబ్ధాక్షః స్తబ్ధహనుర్భగ్నపార్శ్వః కఫం వమన్ ||55|| అభ్యంతరం ధనురివ యదా నమతి మానవః | తదాఽస్యాభ్యంతరాయామం కురుతే మారుతో బలీ ||56|| బాహ్యస్నాయుప్రతానస్థో బాహ్యాయామం కరోతి చ | తమసాధ్యం బుధాః ప్రాహుర్వక్షఃకట్యూరుభంజనం ||57|| కఫపిత్తాన్వితో వాయుర్వాయురేవ చ కేవలః | కుర్యాదాక్షేపకం త్వన్యం చతుర్థమభిఘాతజం ||58||

ఆక్షేపకవిశేషానాహ- సోఽపతానక ఇత్యాది| య ఆక్షేపకోఽంతరాఽంతరా పాతయతి సోఽపతానక ఇత్యర్థః| ఇదం సామాన్యాపతానకలక్షణముక్తం; గయదాసేనాపతానకలక్షణం ‘యేనాపతామ్యతే’ ఇత్యాదివాక్యేనాభిధాయ వ్యాఖ్యాతం, యథా- “యేన వాయునా కర్తృభూతేన హేతుభూతేన వా పుమానపతామ్యతే తమో దృశ్యతే మోహ్యతే ఇతి యావత్ సోఽపతానక ఇతి; సోఽయం హృదిస్థమనోఽధిష్ఠానేన సకఫేన వాయునా జన్యతే” ఇతి| స ఏవాపతానకస్త్రిధా- దండాపతానకః, అంతరాయామః, బహిరాయామశ్చ; తత్ర దండాపతానకలక్షణమాహ- కఫాన్విత ఇత్యాది| తాస్వేవ సర్వాసు ధమనీషు, భృశం తిష్ఠతీతి సంబంధః| కృచ్ఛ్రః కష్టసాధ్యః| హనుగ్రహస్తు దండాపతానకేఽన్యత్రాపి వాయౌ స్యాత్| స దండాపతానకవాన్ పురుషః| ధనుఃస్తంభసంజ్ఞకమంతరాయామం దర్శయన్నాహ- ధనుస్తుల్యమిత్యాది| తస్యైవ భాష్యం వక్తుమాహ- అంగులీత్యాది| అంగుల్యోఽత్ర పాదగతాః, గుల్ఫః పార్ష్ణేరుపరి గ్రంథిః, జఠరముదరం, హృత్ హృదయం, వక్షః స్తనయోరంతరాలం, గలః కంఠః; ఏతేషు స్థానేషు సంశ్రిత ఆశ్రితో వాయుః| స్నాయుప్రతానం స్నాయువిస్తారం| బహిరాయామం నిర్దిశన్నాహ- బాహ్యస్నాయుప్రతానస్థ ఇత్యాది| బాహ్యస్నాయుప్రతానస్థో బాహ్యస్నాయువిస్తారస్థః, బాహ్యస్నాయవః పాదమూలపిండికాకటీపృష్ఠగ్రీవాపశ్చిమభాగాశ్రయాః| వక్షఃకట్యూరుభంజనమితి వక్షఃకట్యూరుభంజనత్వే సత్యేవాసాధ్యత్వం, అభగ్నవక్షఃకట్యాదికస్తు నవ ఉపక్రమ్య ఏవ| తస్యాక్షేపకస్యేతరదోషసంసర్గేణ నిదానవిశేషాచ్చ సంఖ్యాభేదం దర్శయన్నాహ- కఫపిత్తాన్విత ఇత్యాది| ఏకః కఫాన్వితః, ద్వితీయః పిత్తాన్వితః, తృతీయః కేవలవాతకృతః, చతుర్థోఽభిఘాతజః| చతుర్థమభిఘాతజమితి నిదానవిశేషాత్| దండాపతానకాదయస్త్రయశ్చతుర్థః పునరభిఘాతజ ఇతి శ్రీజేజ్ఝటః; తన్నేచ్ఛతి గయీ, గర్భపాతాదినిమిత్తభేదేన సంఖ్యాతిరేకాత్| శ్రీబహ్మదేవస్తు “ఆక్షేపకశ్చతుర్ధా- అపతానకః, సంసృష్టాక్షేపకః, కేవలాక్షేపకః, అభిఘాతజశ్చ; తత్రాపతానకః ‘సోఽపతానక’ ఇత్యాదినా ‘వక్షఃకట్యూరుభంజనం’ ఇతి పర్యంతేనోక్తః, ‘కఫాన్వితో వాయుః’ ఇతి సంసృష్టాక్షేపకః, ‘వాయురేవ చ కేవలః’ ఇతి కేవలాక్షేపకః, చతుర్థః పునరభిఘాతజః” ఇత్యాహ||52-58||

Adhikarana 29 (59) · Śloka 59

గర్భపాతనిమిత్తశ్చ శోణితాతిస్రవాచ్చ యః | అభిఘాతనిమిత్తశ్చ న సిధ్యత్యపతానకః ||59||

తస్యైవాక్షేపకస్యాపతానకసంజ్ఞాం ప్రాప్తస్యాసాధ్యత్వం దర్శయన్నాహ- గర్భపాతనిమిత్తశ్చేత్యాది| గర్భపాతాదినిమిత్తాస్త్రయోఽప్యాగంతవోఽసాధ్యాః; యది కథంచిద్దైవయోగాత్ సిధ్యంతి తదా వైకల్యం జనయంతి||59||

Adhikarana 30 (60-62) · Śloka 62

అధోగమాః సతిర్యగ్గా ధమనీరూర్ధ్వదేహగాః | యదా ప్రకుపితోఽత్యర్థం మాతరిశ్వా ప్రపద్యతే ||60|| తదాఽన్యతరపక్షస్య సంధిబంధాన్ విమోక్షయన్ | హంతి పక్షం తమాహుర్హి పక్షాఘాతం భిషగ్వరాః ||61|| యస్య కృత్స్నం శరీరార్ధమకర్మణ్యమచేతనం | తతః పతత్యసూన్ వాఽపి త్యజత్యనిలపీడితః ||62||

పక్షాఘాతమాహ- అధోగమా ఇత్యాది| ఏకతరశరీరార్ధధమనీరూర్ధ్వాధస్తిర్యగ్గతా యదా స మాతరిశ్వా వాయుః, ప్రపద్యతే ఆశ్రయతీత్యర్థః, తదాఽన్యతరపక్షస్యైకతరశరీరార్ధస్య, సంధిబంధాన్ విమోక్షయన్ విమోచయన్, పక్షం శరీరార్ధం హంతి| యస్య కృత్స్నమిత్యాది| అకర్మణ్యం ఈషత్కర్మక్షమం, అచేతనం అల్పచేతనం; యదా అకర్మణ్యం భవతి తదా పతతి; యదా అచేతనం భవతి తదా అసూన్ ప్రాణాన్ పరిత్యజతి||60-62||

Adhikarana 31 (63) · Śloka 63

శుద్ధవాతహతం పక్షం కృచ్ఛ్రసాధ్యతమం విదుః | సాధ్యమన్యేన సంసృష్టమసాధ్యం క్షయహేతుకం ||63||

పక్షాఘాతస్య సాధ్యాసాధ్యత్వం దర్శయన్నాహ- శుద్ధవాతహతమిత్యాది| శుద్ధః కఫాద్యసంసృష్టః| అన్యేన సంసృష్టం ఇతరదోషసంబద్ధం||63||

Adhikarana 32 (64-66) · Śloka 66

వాయురూర్ధ్వం వ్రజేత్ స్థానాత్ కుపితో హృదయం శిరః | శంఖౌ చ పీడయత్యంగాన్యాక్షిపేన్నమయేచ్చ సః ||64|| నిమీలితాక్షో నిశ్చేష్టః స్తబ్ధాక్షో వాఽపి కూజతి | నిరుచ్ఛ్వాసోఽథవా కృచ్ఛ్రాదుచ్ఛ్వస్యాన్నష్టచేతనః ||65|| స్వస్థః స్యాద్ధృదయే ముక్తే హ్యావృతే తు ప్రముహ్యతి | కఫాన్వితేన వాతేన జ్ఞేయ ఏషోఽపతంత్రకః ||66||

అపతంత్రకమాహ- వాయురూర్ధ్వమిత్యాది| హృదయం శిరః శంఖౌ చ పీడయతీతి హృదయం కమలముకులాకారమధోముఖం, భ్రువోరంతోపరి కర్ణలలాటయోర్మధ్యే శంఖౌ, అంగాని హస్తపాదాదీని| ఆక్షిపేత్ పాతయేత్ | కూజతి కపోత ఇవ శబ్దం కరోతి; అథవా కృచ్ఛ్రాదుచ్ఛ్వస్యాదితి కష్టేనోచ్ఛ్వాసం కుర్యాత్| కేచిదపతంత్రకమముం న పఠంతి, అపతంత్రకాపతానకయోరైక్యాత్||64-66||

Adhikarana 33 (67) · Śloka 67

దివాస్వప్నాసనస్థానవివృతాధ్వనిరీక్షణైః | మన్యాస్తంభం ప్రకురుతే స ఏవ శ్లేష్మణాఽఽవృతః ||67||

మన్యాస్తంభమాహ- దివాస్వప్నేత్యాది| ఆసనం ఉపవేశనం, స్థానం ఊర్ధ్వీభవనం| వివృతాధ్వనిరీక్షణైః వక్రమార్గావలోకనైః| స ఏవ వాయుః| మన్యాస్తంభం కేచిదపతానకపూర్వరూపం మన్యంతే||67||

Adhikarana 34 (68-72) · Śloka 72

(గర్భిణీసూతికాబాలవృద్ధక్షీణేష్వసృక్క్షయే |) ఉచ్చైర్వ్యాహరతోఽత్యర్థం ఖాదతః కఠినాని వా | హసతో జృంభతో భారాద్విషమాచ్ఛయనాదపి ||68|| శిరోనాసౌష్ఠచిబుకలలాటేక్షణసంధిగః | అర్దయిత్వాఽనిలో వక్త్రమర్దితం జనయత్యతః ||69|| వక్రీభవతి వక్త్రార్ధం గ్రీవా చాప్యపవర్తతే | శిరశ్చలతి వాక్సంగో నేత్రాదీనాం చ వైకృతం ||70|| గ్రీవాచిబుకదంతానాం తస్మిన్ పార్శ్వే తు వేదనా | యస్యాగ్రజో రోమహర్షో వేపథుర్నేత్రమావిలం ||71|| వాయురూర్ధ్వం త్వచి స్వాపస్తోదో మన్యాహనుగ్రహః | తమర్దితమితి ప్రాహుర్వ్యాధిం వ్యాధివిశారదాః ||72||

అర్దితమాహ- గర్భిణీత్యాది| సూతికా ప్రసూతా స్త్రీ| వ్యాహరతః శబ్దం కుర్వతః| భారాద్విషమాచ్ఛయనాదపీతి విషమాద్భారాత్, విషమాచ్ఛయనాచ్చేత్యర్థః| అన్యే తు ‘విషమోచ్ఛ్వసనాత్’ ఇతి పఠంతి| అర్దయిత్వా వ్యథయిత్వా| అపవర్తతే వక్రీభవతి| వాక్సంగో వాచోఽనిర్గమః| నేత్రాదీనామిత్యాదిశబ్దాద్ భ్రూగండాద్యుపసంగ్రహః| తస్మిన్ పార్శ్వే ఇతి యస్మిన్ పార్శ్వేఽర్దితం భవతి తస్మిన్ పార్శ్వే గ్రీవాదయో వక్రీభవంతి| చిబుకం ముఖకుహరస్యాధోభాగః| తస్య (పూర్వ)రూపమాహ- యస్యేత్యాది| అగ్రజః పూర్వభావీ| ఆవిలం సమలం| వాయురూర్ధ్వం ‘ప్రసర్పతి’ ఇతి శేషః| త్వచి స్వాపః త్వచః స్పర్శాజ్ఞానం||68-72||

Adhikarana 35 (73) · Śloka 73

క్షీణస్యానిమిషాక్షస్య ప్రసక్తం సక్తభాషిణః | న సిధ్యత్యర్దితం బాఢం త్రివర్షం వేపనస్య చ ||73||

తస్యాసాధ్యత్వమాహ- క్షీణస్యేత్యాది| అనిమిషాక్షస్య స్తబ్ధాక్షస్య| ప్రసక్తం సతతం, సక్తభాషిణః పీడితావ్యక్తపదభాషిణః; అన్యే తు ‘ప్రసక్తావ్యక్తభాషిణః’ ఇతి పఠంతి, ప్రసక్తం ప్రకర్షేణ లగ్నమితి తత్రార్థః| బాఢమతిశయేన న సిధ్యతీతి సంబంధః| త్రివర్షమితి సంవత్సరత్రయాతీతం; అన్యే తు నాసాక్షిముఖస్రావిణం త్రివర్షమాహుః| వేపనస్య కంపనశీలస్య| “గర్భిణీసూతికాబాలవృద్ధక్షీణేష్వసృక్క్షయే” ఇత్యముం పాఠం జేజ్ఝటాదయ ఆచార్యా న పఠంతి| ‘ఉచ్చైర్వ్యాహరతోఽత్యర్థం’ ఇత్యాదౌ కృత్వా పఠంతి, బహువైద్యపఠితత్వాదస్మాభిః పఠితః||73||

Adhikarana 36 (74) · Śloka 74

పార్ష్ణిప్రత్యంగులీనాం తు కండరా యాఽనిలార్దితా | సక్థ్నః క్షేపం నిగృహ్ణీయాద్గృధ్రసీతి హి సా స్మృతా ||74||

గృధ్రసీమాహ- పార్ష్ణీత్యాది| యా కండరా సక్థ్నః క్షేపం నిగృహ్ణీయాత్ సా గృధ్రసీతి స్మృతేతి సంబంధః| పార్ష్ణిర్గుల్ఫస్య పాశ్చాత్యాధోభాగః, ప్రత్యంగుల్యోఽంగుల్య ఏవ; ఏతేనోపర్యధోభాగగతం కండరాద్వయం గృహ్యతే| కండరా మహాస్నాయుః| గుల్ఫాదివిటపాంతం సక్థి, తస్య క్షేపః ప్రసారణం, తం నిగృహ్ణీయాదవరుంధ్యాదిత్యర్థః| గృధ్రసీ ‘రంఘిణీ’ ఇతి లోకే| సా చ వాతాద్ వాతకఫాచ్చ| ఖంజనవాతే న సాతిశయా వ్యథా యథా గృధ్రస్యాం| కేచిత్ ‘పార్ష్ణిం ప్రత్యంగులీనాం’ ఇతి ద్వితీయాంతం పఠంతి; తత్రాపి పార్ష్ణిం లక్షీకృత్య యా కండరా, అంగులీనాం చ యా కండరేతి కండరాద్వయం||74||

Adhikarana 37 (75) · Śloka 75

తలప్రత్యంగులీనాం తు కండరా బాహుపృష్ఠతః | బాహ్వోః కర్మక్షయకరీ విశ్వాచీతి హి సా స్మృతా ||75||

గృధ్రసీసదృశీమేకబాహుగతాం విశ్వాచీమాహ- తలేత్యాది| తలశబ్దోఽయముపరి వర్తతే, తేన కరస్యాభ్యంతరకండరా గృహీతా, బాహుపృష్ఠత ఇత్యనేన బాహ్యకండరా గృహీతా| బాహ్వోరితి ద్వివచనం సామాన్యాపేక్షయా , కదాచిత్ కస్మింశ్చిద్బాహౌ భవతి| ‘అనిలార్దితా’ ఇత్యత్రాపి సంబధ్యతే| చకారోఽత్ర గృధ్రసీవిశ్వాచ్యోర్నామాంతరమనుక్తం ఖల్ల్యభిధానం సముచ్చినోతి| అన్యే త్వత్రాపి ‘తలం ప్రత్యంగులీనాం’ ఇతి పూర్వవద్ద్వితీయాంతం పఠంతి, తేన తలం లక్షీకృత్య యా కండరా బాహుపృష్ఠతశ్చ యా కండరేతి కండరాద్వయం గృహ్యతే||75||

Adhikarana 38 (76) · Śloka 76

వాతశోణితజః శోఫో జానుమధ్యే మహారుజః | శిరః క్రోష్టుకపూర్వం తు స్థూలః క్రోష్టుకమూర్ధవత్ ||76||

క్రోష్టుకశిర ఆహ- వాతేత్యాది| యో జానుమధ్యే వాతశోణితజో మహారుజః క్రోష్టుకమూర్ధవత్ స్థూలః శోఫో భవతి స క్రోష్టుకశిర ఇతి జ్ఞేయః| వాతశోణితజ ఇతి వాతశోణితాభ్యాం జాతో వాతశోణితజః, న పునర్వాతరక్తేన వ్యాధినా జనితః; అన్యే తు వాతేన శోణితేన చ జాత ఇతి నేచ్ఛంతి, కిం తర్హి వాతరక్తజ ఇతి రోగకారణమేవ రోగమిచ్ఛంతి| శిరః క్రోష్టుకపూర్వమితి క్రోష్టుకశబ్దపూర్వం శిరః, తస్య రోగస్య ‘క్రోష్టుకశిర’ ఇతి నామేత్యర్థః| క్రోష్టుకమూర్ధవత్ శృగాలమస్తకవత్||76||

Adhikarana 39 (77) · Śloka 77

వాయుః కట్యాం స్థితః సక్థ్నః కండరామాక్షిపేద్యదా | ఖంజస్తదా భవేజ్జంతుః, పంగుః సక్థ్నోర్ద్వయోర్వధాత్ ||77||

ఖంజపంగులవాతావాహ- వాయురిత్యాది| ఆక్షిపేదితి ఈషత్ క్షిపేత్, ఖంజే వికలగతేర్దర్శనాత్| సక్థ్నోర్ద్వయోర్వధాదితి సర్వథా గతివిఘాతాత్ పంగురిత్యర్థః| ద్వయోరితి పునరుక్తిప్రసంగాద్యుగపత్ సక్థిద్వయవధాదిత్యర్థః||77||

Adhikarana 40 (78) · Śloka 78

ప్రక్రామన్ వేపతే యస్తు ఖంజన్నివ చ గచ్ఛతి | కలాయఖంజం తం విద్యాన్ముక్తసంధిప్రబంధనం ||78||

కలాయఖంజమాహ- ప్రక్రామన్నిత్యాది| ప్రక్రామన్ పాదవిక్రమం కుర్వన్, గమనారంభ ఏవ వేపతే కలాయఖంజ ఇత్యయం ఖంజాద్విశేషః| ముక్తసంధిప్రబంధనమితి శిథిలసంధిబంధనమిత్యర్థః||78||

Adhikarana 41 (79) · Śloka 79

న్యస్తే తు విషమం(మే) పాదే రుజః కుర్యాత్ సమీరణః | వాతకంటక ఇత్యేష విజ్ఞేయః ఖడు(ల)కాశ్రితః ||79||

వాతకంటకమాహ- న్యస్త ఇత్యాది| న్యస్తే తు విషమం పాద ఇతి విషమస్థానే నిక్షిప్తే పాదే ఇత్యర్థః| ఖుడు(ల)కాశ్రిత ఇతి పాదజంఘాసంధిసంశ్రయ ఇత్యర్థః, ‘పార్ష్ణ్యాశ్రయః’ ఇత్యన్యే||79||

Adhikarana 42 (80) · Śloka 80

పాదయోః కురుతే దాహం పిత్తాసృక్సహితోఽనిలః | విశేషతశ్చంక్రమణాత్ పాదదాహం తమాదిశేత్ ||80||

పాదదాహమాహ- పాదయోరిత్యాది| విశేషతశ్చంక్రమణాదితి విశేషేణ గచ్ఛతః, తిష్ఠతస్తు సామాన్యేన||80||

Adhikarana 43 (81) · Śloka 81

హృష్యతశ్చరణౌ యస్య భవతశ్చ ప్రసుప్తవత్ | పాదహర్షః స విజ్ఞేయః కఫవాతప్రకోపజః ||81||

పాదహర్షమాహ- హృష్యత ఇత్యాది| హృషత ఇతి హర్షో రోమాంచప్రాయో వేదనావిశేషోఽంతఃశీతకరః| భవతశ్చ ప్రసుప్తవదితి స్పర్శాజ్ఞానాత్ సుప్తావివ భవత ఇత్యర్థః||81||

Adhikarana 44 (82) · Śloka 82

అంసదేశస్థితో వాయుః శోషయిత్వాంఽసబంధనం | సిరాశ్చాకుంచ్య తత్రస్థో జనయత్యవబాహుకం ||82||

అంసశోషావబాహుకావాహ- అంసదేశేత్యాది| అంససమీపోపలక్షితో దేశోంఽసదేశః; అంసో బాహుశిరః| అంసబంధనం శ్లేష్మాణమిత్యర్థః| అంసబంధనం శోషయిత్వా ‘అంసశోషం రోగం కరోతి’ ఇతి వాక్యశేషో జ్ఞేయః| తత్రస్థః అంసదేశస్థిత ఇత్యర్థః||82||

Adhikarana 45 (83) · Śloka 83

యదా శబ్దవహం స్రోతో వాయురావృత్య తిష్ఠతి | శుద్ధః శ్లేష్మాన్వితో వాఽపి బాధిర్యం తేన జాయతే ||83||

బాధిర్యమాహ- యదేత్యాది| శుద్ధః కేవలః| అపిశబ్దాద్రక్తపిత్తావరణయోరుపసంగ్రహః| యద్యప్యయం వ్యాధిః శాలాక్యేఽపి పఠ్యతే, తథాఽప్యత్రాపి పఠనీయః, వృద్ధసమ్మతత్వాత్||83||

Adhikarana 46 (84) · Śloka 84

హనుశంఖశిరోగ్రీవం యస్య భిందన్నివానిలః | కర్ణయోః కురుతే శూలం కర్ణశూలం తదుచ్యతే ||84||

కర్ణశూలమాహ- హనుశంఖేత్యాది||84||

Adhikarana 47 (85) · Śloka 85

ఆవృత్య సకఫో వాయుర్ధమనీః శబ్దవాహినీః | నరాన్ కరోత్యక్రియకాన్మూకమిన్మిణగద్గదాన్ ||85||

జిహ్వాగతవాతరోగం దర్శయన్నాహ- ఆవృత్యేత్యాది| ఆవృత్య అవరుంధ్యేత్యర్థః| మూకో వచనరహితః, మిన్మిణః సానునాసికవాక్, గద్గదోఽవ్యక్తవాక్||85||

Adhikarana 48 (86-87) · Śloka 87

అధో యా వేదనా యాతి వర్చోమూత్రాశయోత్థితా | భిందతీవ గుదోపస్థం సా తూనీత్యభిధీయతే ||86|| గుదోపస్థోత్థితా సైవ ప్రతిలోమవిసర్పిణీ | వేగైః పక్వాశయం యాతి ప్రతితూనీతి సా స్మృతా ||87||

తూనీవాతమాహ- అధో యేత్యాది| భిందతీవ గుదోపస్థమితి భేదం కుర్వతీవ గుదోపస్థస్యేత్యర్థః| ప్రతిలోమవిసర్పిణీ అధ-ఉత్థితోర్ధ్వగామినీ| వేగైరితి వేదనావేగైర్ముహుర్ముహుః స్వభావోపశమోపలక్షితైః, ‘ప్రతిలోమం ప్రధావితా ’ ఇతి కేచిత్||86-87||

Adhikarana 49 (88) · Śloka 88

సాటోపమత్యుగ్రరుజమాధ్మాతముదరం భృశం | ఆధ్మానమితి జానీయాద్ఘోరం వాతనిరోధజం ||88||

ఆధ్మానమాహ- సాటోపమిత్యాది| ఆటోపం సంచలనం, తేన సహ వర్తత ఇతి సాటోపం| ఉదరమత్ర పక్వాశయః| ఘోరం కష్టకారి||88||

Adhikarana 50 (89) · Śloka 89

విముక్తపార్శ్వహృదయం తదేవామాశయోత్థితం | ప్రత్యాధ్మానం విజానీయాత్ కఫవ్యాకులితానిలం ||89||

ప్రత్యాధ్మానమాహ- విముక్తేత్యాది| తదేవ ఆధ్మానమేవ| ఆమాశయోత్థితం నాభిస్తనాంతరోత్థితం| అత ఏవ హృదయపార్శ్వయోరప్యధిష్ఠానమస్య ప్రాప్తం నిరసన్నాహ- విముక్తపార్శ్వహృదయమితి| వ్యాకులిత ఆవృతః||89||

Adhikarana 51 (90-91) · Śloka 91

అష్ఠీలావద్ఘనం గ్రంథిమూర్ధ్వమాయతమున్నతం | వాతాష్ఠీలాం విజానీయాద్బహిర్మార్గావరోధినీం ||90|| ఏనామేవ రుజాయుక్తాం వాతవిణ్మూత్రరోధినీం | ప్రత్యష్ఠీలామితి వదేజ్జఠరే తిర్యగుత్థితాం ||91||

వాతాష్ఠీలామాహ- అష్ఠీలావదిత్యాది| “అష్ఠీలా ఉత్తరాపథే దీర్ఘవర్తులపాషాణవిశేషః” ఇత్యేకే, “చర్మకారాణాం వర్తులదీర్ఘా లౌహీ భాండిః” ఇత్యపరే| ఘనః సంహతావయవః| ఆయతో దీర్ఘః| బహిర్మార్గాణి వాతవిణ్మూత్రాణి| అన్యేఽత్ర ‘నాభేరధస్తాత్ సంజాతం చలం వా యది వాఽచలం’ ఇతి పఠంతి| ప్రత్యష్ఠీలామాహ- ఏనామేవేత్యాది| ఏనామేవ అష్ఠీలాం| తిర్యగుత్థితత్వేనాష్ఠీలాయాః సకాశాత్ ప్రత్యష్ఠీలాయా భేదః| అస్యాగ్రే కేచిదూరుస్తంభం పఠంతి, తన్న, చికిత్సాయాం పఠిష్యమాణత్వాన్నిబంధకారాణామసమ్మతత్వాచ్చ||90-91||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం నిదానస్థానే వాతవ్యాధినిదానం నామ ప్రథమోఽధ్యాయః ||1||

ఇతి శ్రీడల్హణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిదానస్థానే ప్రథమోఽధ్యాయః||1||