Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો વિસર્પનાડીસ્તનરોગનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातो विसर्पनाडीस्तनरोगनिदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||
10. visarpanāḍīstanarōganidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ત્વઙ્માંસશોણિતગતાઃ કુપિતાસ્તુ દોષાઃ સર્વાઙ્ગસારિણમિહાસ્થિતમાત્મલિઙ્ગમ્ | કુર્વન્તિ વિસ્તૃતમનુન્નતમાશુ શોફં તં સર્વતો વિસરણાચ્ચ વિસર્પમાહુઃ ||૩||
View original
त्वङ्मांसशोणितगताः कुपितास्तु दोषाः सर्वाङ्गसारिणमिहास्थितमात्मलिङ्गम् | कुर्वन्ति विस्तृतमनुन्नतमाशु शोफं तं सर्वतो विसरणाच्च विसर्पमाहुः ||३||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સમ્પ્રાપ્તિહેતુસ્વરૂપનિરુક્તીરાહ- ત્વઙ્માંસેત્યાદિ| ત્વઙ્માંસશોણિતગતાઃ કુપિતા દોષાઃ શોફં કુર્વન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતં શોફં? સર્વાઙ્ગસારિણમ્| ઇહ અસ્મિઞ્ શાસ્ત્રે, તં વિસર્પમાહુરિતિ સમ્બન્ધઃ| પુનરપિ કિમ્ભૂતમ્? અસ્થિતમ્ અનવસ્થિતં, દેશાદ્દેશાન્તરગમનાત્; અન્યે તુ આસ્થિતં પ્રાપ્તં; કિં તત્? આત્મલિઙ્ગમ્; એતેન વાતાદિશોથલિઙ્ગં પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ; અન્યે તુ ઇહાસ્થિતં ક્વચિદેવાવયવે સ્થિતમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| વિસ્તૃતં વિસ્તીર્ણમ્| અનુન્નતં તનુત્વાચ્છોફસ્ય | વિસરણાચ્ચેતિ ચકારાત્ નાનાપ્રકારં વિસર્પતીતિ સમુચ્ચીયતે| ત્વઙ્માંસશોણિતગતા ઇતિ સમ્પ્રાપ્તિઃ| કુપિતા દોષા ઇતિ હેતુઃ| સર્વાઙ્ગસારિણમિત્યાદિ સ્વરૂપમ્| સર્વતો વિસરણાચ્ચેતિ નિરુક્તિઃ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
વાતાત્મકોઽસિતમૃદુઃ પરુષોઽઙ્ગમર્દસમ્ભેદતોદપવનજ્વરલિઙ્ગયુક્તઃ | ગણ્ડૈર્યદા તુ વિષમૈરતિદૂષિતત્વાદ્યુક્તઃ સ એવ કથિતઃ ખલુ વર્જનીયઃ ||૪||
View original
वातात्मकोऽसितमृदुः परुषोऽङ्गमर्दसम्भेदतोदपवनज्वरलिङ्गयुक्तः | गण्डैर्यदा तु विषमैरतिदूषितत्वाद्युक्तः स एव कथितः खलु वर्जनीयः ||४||
🔊 Audio coming soon
તેષાં દોષભેદેન વિશિષ્ટં લક્ષણાં દર્શયન્નાહ- વાતાત્મક ઇત્યાદિ| અસિતઃ કૃષ્ણઃ| અઙ્ગમર્દો વેદનાવિશેષઃ| ઇદં શુદ્ધવાતવિસર્પલક્ષણમુક્તમ્| ગણ્ડૈરિત્યાદિ| ગણ્ડૈરગ્નિદગ્ધસદૃશૈઃ સ્ફોટૈર્યુક્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અતિદૂષિતત્વાત્ કાભ્યાં? વાતપિત્તાભ્યામ્| ઇદં પિત્તાનુગતવાતવિસર્પલક્ષણમુક્તમ્| અપરે તુ સકલેનાપિ શ્લોકેન શુદ્ધવાતવિસર્પલક્ષણમાહુઃ, તન્મતેઽતિદૂષિતત્વાદ્ વાતેનૈવેતિ બોદ્ધવ્યમ્||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
પિત્તાત્મકો દ્રુતગતિર્જ્વરદાહપાકસ્ફોટપ્રભેદબહુલઃ ક્ષતજપ્રકાશઃ | દોષપ્રવૃદ્ધિહતમાંસસિરો યદા સ્યાત્ સ્રોતોજકર્દમનિભો ન તદા સ સિધ્યેત્ ||૫||
View original
पित्तात्मको द्रुतगतिर्ज्वरदाहपाकस्फोटप्रभेदबहुलः क्षतजप्रकाशः | दोषप्रवृद्धिहतमांससिरो यदा स्यात् स्रोतोजकर्दमनिभो न तदा स सिध्येत् ||५||
🔊 Audio coming soon
પિત્તાત્મક ઇત્યાદિ| જ્વરાદિભિઃ પ્રભેદાન્તૈર્બહુલશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| ક્ષતજપ્રકાશ ઇતિ રક્તમિવ યઃ પ્રકાશત ઇત્યર્થઃ| પૂર્વાર્ધેન કેવલપિત્તારબ્ધો વિસર્પ ઉક્તઃ| દોષપ્રવૃદ્ધીત્યાદિ દોષપ્રવૃદ્ધ્યા પિત્તકફવૃદ્ધ્યા હતં માંસં સિરાશ્ચ યસ્મિન્ સ તથા| સ્રોતોજકર્દમનિભ ઇતિ અઞ્જનસદૃશકર્દમદ્રવ્યતુલ્યઃ| અનેનોત્તરાર્ધેન કફપૈત્તિકો વિસર્પ ઉક્તઃ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
શ્લેષ્માત્મકઃ સરતિ મન્દમશીઘ્રપાકઃ સ્નિગ્ધઃ સિતશ્વયથુરલ્પરુગુગ્રકણ્ડુઃ |૬|
View original
श्लेष्मात्मकः सरति मन्दमशीघ्रपाकः स्निग्धः सितश्वयथुरल्परुगुग्रकण्डुः |६|
🔊 Audio coming soon
શ્લેષ્માત્મક ઇત્યાદિ| સરતિ વિસર્પતિ| કફવાતાભ્યાં ગ્રન્થિવિસર્પઃ, સઃ અસાધ્ય એવ| સ પુરસ્તાદેવ ગ્રન્થિનિર્દેશ (?) ઇતિ નાત્ર નિર્દિષ્ટઃ; અત્રૈવ ‘વાતકફવિસર્પલિઙ્ગેન નિર્દિષ્ટેનાવરુધ્યતે’ ઇત્યન્યે|૬|-
Adhikarana 6 (6) · Śloka 6
સર્વાત્મકસ્ત્રિવિધવર્ણરુજોઽવગાઢઃ પક્વો ન સિધ્યતિ ચ માંસસિરાપ્રશાતાત્ ||૬||
View original
सर्वात्मकस्त्रिविधवर्णरुजोऽवगाढः पक्वो न सिध्यति च मांससिराप्रशातात् ||६||
🔊 Audio coming soon
સાન્નિપાતિકં દર્શયન્નાહ- સર્વાત્મક ઇત્યાદિ| ત્રિવિધવર્ણરુજ ઇતિ પ્રત્યેકં વાતાદિદોષનિર્દિષ્ટકૃષ્ણપીતસિતાદિવર્ણઃ, વાતાદિદોષજનિતવિસર્પનિર્દિષ્ટતોદદાહકણ્ડ્વાદિવેદનશ્ચ| અવગાઢોઽભ્યન્તરમૂલઃ| પ્રશાતઃ શટનં; માંસસિરાપ્રશાતાત્ પરતો ન સિધ્યતિ, માંસસિરાપ્રશાતાત્ પૂર્વં કૃચ્છ્રતઃ સિધ્યતિ||૬||
Adhikarana 7 (7) · Śloka 7
સદ્યઃક્ષતવ્રણમુપેત્ય નરસ્ય પિત્તં રક્તં ચ દોષબહુલસ્ય કરોતિ શોફમ્ | શ્યાવં સલોહિતમતિજ્વરદાહપાકં સ્ફોટૈઃ કુલત્થસદૃશૈરસિતૈશ્ચ કીર્ણમ્ ||૭||
View original
सद्यःक्षतव्रणमुपेत्य नरस्य पित्तं रक्तं च दोषबहुलस्य करोति शोफम् | श्यावं सलोहितमतिज्वरदाहपाकं स्फोटैः कुलत्थसदृशैरसितैश्च कीर्णम् ||७||
🔊 Audio coming soon
સદ્ય ઇત્યાદિ| દોષબહુલસ્ય પિત્તં રક્તં ચ શોફં કરોતીતિ સમ્બન્ધઃ| કિં કૃત્વા? સદ્યઃક્ષતવ્રણમુપેત્ય પ્રાપ્ય| કિમ્ભૂતં શોફં? શ્યાવમિત્યાદિવિશેષણવિશિષ્ટમ્| દોષબહુલસ્યેતિ કુષ્ઠવાતરક્તદિપૂર્વરૂપાદિદોષદૂષિતધાતોઃ, તદુક્તં તયોઃ પૂર્વરૂપે ‘ક્ષતવિસર્પણમ્’ (નિ. ૫) ઇતિ; અન્યે તુ ત્રિદોષબહુલસ્યેત્યર્થમાહુઃ| કીર્ણં વ્યાપ્તમ્||૭||
Adhikarana 8 (8) · Śloka 8
સિધ્યન્તિ વાતકફપિત્તકૃતા વિસર્પાઃ સર્વાત્મકઃ ક્ષતકૃતશ્ચ ન સિદ્ધિમેતિ | પૈત્તાનિલાવપિ ચ દર્શિતપૂર્વલિઙ્ગૌ સર્વે ચ મર્મસુ ભવન્તિ હિ કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ ||૮||
View original
सिध्यन्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः क्षतकृतश्च न सिद्धिमेति | पैत्तानिलावपि च दर्शितपूर्वलिङ्गौ सर्वे च मर्मसु भवन्ति हि कृच्छ्रसाध्याः ||८||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સાધ્યાસાધ્યાત્વમાહ- સિધ્યન્તીત્યાદિ| ન સિદ્ધિમેતિ ન સાધ્યતાં યાતિ| દર્શિતપૂર્વલિઙ્ગા ઇતિ ગણ્ડયુક્તો વાતવિસર્પઃ, સ્રોતોજકર્દમનિભઃ પિત્તવિસર્પ ઇતિ| અન્યે તુ ‘પિત્તાત્મકોઽઞ્જનવપુશ્ચ તથા ન સિધ્યેત્’ ઇતિ પઠન્તિ, ચકારેણ ગણ્ડૈર્યદાઽતિવિષમૈરિત્યેવંવિશિષ્ટો વાતિકોઽપ્યસાધ્ય ઇતિ સમુચ્ચીયત ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| ગણ્ડૈર્યદા તુ વિષમૈરિત્યાદિના વાતજસ્ય, સ્રોતોજકર્દમનિભૈરિત્યાદિના| પિત્તજસ્યાસાધ્યત્વમુક્તં યત્ પુનરુચ્યતે તત્ ક્ષતજસ્યાસાધ્યતાપ્રસઙ્ગેન, પ્રસઙ્ગોક્તં ચ ન પૌનરુક્ત્યમર્હતિ||૮||
Adhikarana 9 (9) · Śloka 10
શોફં ન પક્વમિતિ પક્વમુપેક્ષતે યો યો વા વ્રણં પ્રચુરપૂયમસાધુવૃત્તઃ | અભ્યન્તરં પ્રવિશતિ પ્રવિદાર્ય તસ્ય સ્થાનાનિ પૂર્વવિહિતાનિ તતઃ સ પૂયઃ ||૯|| તસ્યાતિમાત્રગમનાદ્ગતિરિત્યતશ્ચ નાડીવ યદ્વહતિ તેન મતા તુ નાડી |૧૦|
View original
शोफं न पक्वमिति पक्वमुपेक्षते यो यो वा व्रणं प्रचुरपूयमसाधुवृत्तः | अभ्यन्तरं प्रविशति प्रविदार्य तस्य स्थानानि पूर्वविहितानि ततः स पूयः ||९|| तस्यातिमात्रगमनाद्गतिरित्यतश्च नाडीव यद्वहति तेन मता तु नाडी |१०|
🔊 Audio coming soon
નાડીં નિર્દિશન્નાહ- શોફમિત્યાદિ| વ્રણમિત્યત્રોપેક્ષત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અસાધુવૃત્તઃ અહિતાહારાચારઃ| સ્થાનાનિ ત્વગાદીનિ વ્રણવાસ્તુશબ્દાભિહિતાનિ| તસ્ય પૂયસ્ય| અતશ્ચેતિ ચકારો નાડીનિરુક્તિપક્ષાન્તરસમુચ્ચયે| તામેવ નાડીનિરુક્તિમાહ- નાડીવ યદ્વહતિ તેન મતા તુ નાડી; યેન હેતુના નાડીવત્ પ્રણાલીવદ્વહતિ યાતિ તેન હેતુના નાડી મતેત્યર્થઃ| શોફં ન પક્વમિત્યાદિ હેતુઃ, અભ્યન્તરમિત્યાદિ સમ્પ્રાપ્તિઃ, નાડીવેત્યાદિ નિરુક્તિઃ||૯||
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
દોષૈસ્ત્રિભિર્ભવતિ સા પૃથગેકશશ્ચ સમ્મૂર્ચ્છિતૈરપિ ચ શલ્યનિમિત્તતોઽન્યા ||૧૦||
View original
दोषैस्त्रिभिर्भवति सा पृथगेकशश्च सम्मूर्च्छितैरपि च शल्यनिमित्ततोऽन्या ||१०||
🔊 Audio coming soon
સઙ્ખ્યાં નિયમયન્નાહ- દોષૈરિત્યાદિ| દોષૈઃપૃથગિતિ તિસ્રઃ, એકશશ્ચ સન્નિપતિતૈરન્યા, અપરાશ્ચ તિસ્રઃ| સમ્મૂર્ચ્છિતૈરપિ ચ દ્વિદોષસંયોગોત્થાઃ; અન્યથા અપિચકારૌ નિરર્થકૌ સ્યાતામ્| સમ્મૂર્ચ્છિતૈર્મિશ્રીભૂતૈરિત્યર્થઃ| શલ્યનિમિત્તતોઽન્યા અભિઘાતજાઽપરેત્યર્થઃ| ગયી તુ ત્રિભિર્દોષૈઃ પૃથક્ તિસ્રઃ, એકશશ્ચ સમ્મૂર્ચ્છિતૈરન્યા સાન્નિપાતિકી, શલ્યનિમિત્તા ચ પઞ્ચમીતિ પઞ્ચૈવ નાડ્ય ઇતિ વ્યાખ્યાનયતિ||૧૦||
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
તત્રાનિલાત્ પરુષસૂક્ષ્મમુખી સશૂલા ફેનાનુવિદ્ધમધિકં સ્રવતિ ક્ષપાયામ્ |૧૧|
View original
तत्रानिलात् परुषसूक्ष्ममुखी सशूला फेनानुविद्धमधिकं स्रवति क्षपायाम् |११|
🔊 Audio coming soon
તેષાં વાતાદીનાં પ્રત્યેકં વિશિષ્ટં લક્ષણમાહ- તત્રાનિલાદિત્યાદિ| ફેનાનુવિદ્ધં ફેનમિશ્રમ્|૧૧|-
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
તૃટ્તાપતોદસદનજ્વરભેદહેતુઃ પીતં સ્રવત્યધિકમુષ્ણમહઃસુ પિત્તાત્ ||૧૧||
View original
तृट्तापतोदसदनज्वरभेदहेतुः पीतं स्रवत्यधिकमुष्णमहःसु पित्तात् ||११||
🔊 Audio coming soon
તૃટ્તાપેત્યાદિ| તૃટ્તાપાદીનાં હેતુઃ તૃષાદીન્ કરોતીત્યર્થઃ||૧૧||
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
જ્ઞેયા કફાદ્બહુઘનાર્જુનપિચ્છિલાસ્રા રાત્રિસ્રુતિઃ સ્તિમિતરુક્કઠિના સકણ્ડૂઃ |૧૨|
View original
ज्ञेया कफाद्बहुघनार्जुनपिच्छिलास्रा रात्रिस्रुतिः स्तिमितरुक्कठिना सकण्डूः |१२|
🔊 Audio coming soon
જ્ઞેયા કફાદિત્યાદિ| બહુઘનાર્જુનપિચ્છિલાસ્રેતિ વિપુલસાન્દ્રધવલપિચ્છિલસ્રાવેત્યર્થઃ| અત્રાસ્રશબ્દઃ સ્રાવવાચી ચિન્ત્ય એવ| અન્યે તુ ‘કફાદ્બહુઘનાર્જુનપિચ્છિલસ્રુત્’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર સ્રુત્ સ્રાવ ઇત્યર્થઃ| સ્તિમિતરુગિતિ મન્દવેદનેત્યર્થઃ|૧૨|-
Adhikarana 14 (12) · Śloka 12
દોષદ્વયાભિહિતલક્ષણદર્શનેન તિસ્રો ગતીર્વ્યતિકરપ્રભવાસ્તુ વિદ્યાત્ ||૧૨||
View original
दोषद्वयाभिहितलक्षणदर्शनेन तिस्रो गतीर्व्यतिकरप्रभवास्तु विद्यात् ||१२||
🔊 Audio coming soon
દ્વન્દ્વજા આહ- દોષદ્વયાભિહિતેત્યાદિ| વ્યતિકરપ્રભવા દ્વન્દ્વજાઃ; વાતપિત્તજા, પિત્તકફજા, વાતકફજા ચેતિ તિસ્રઃ| ગયી તુ દોષદ્વયાભિહિતેત્યાદિ દ્વન્દ્વજાનાં લક્ષણં ન પઠતિ||૧૨||
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
દાહજ્વરશ્વસનમૂર્ચ્છનવક્ત્રશોષા યસ્યાં ભવન્ત્યભિહિતાનિ ચ લક્ષણાનિ | તામાદિશેત્ પવનપિત્તકફપ્રકોપાદ્ધોરામસુક્ષયકરીમિવ કાલરાત્રિમ્ ||૧૩||
View original
दाहज्वरश्वसनमूर्च्छनवक्त्रशोषा यस्यां भवन्त्यभिहितानि च लक्षणानि | तामादिशेत् पवनपित्तकफप्रकोपाद्धोरामसुक्षयकरीमिव कालरात्रिम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
સાન્નિપાતિકીમાહ- દાહજ્વરેત્યાદિ| અસુક્ષયકરીં પ્રાણાપહારિણીં; કામિવ? કાલરાત્રિમિવ યમભગિનીમિવ||૧૩||
Adhikarana 16 (14) · Śloka 14
નષ્ટં કથઞ્ચિદનુમાર્ગમુદીરિતેષુ સ્થાનેષુ શલ્યમચિરેણ ગતિં કરોતિ | સા ફેનિલં મથિતમચ્છમસૃગ્વિમિશ્રમુષ્ણં સ્રવેત સહસા સરુજા ચ નિત્યમ્ ||૧૪||
View original
नष्टं कथञ्चिदनुमार्गमुदीरितेषु स्थानेषु शल्यमचिरेण गतिं करोति | सा फेनिलं मथितमच्छमसृग्विमिश्रमुष्णं स्रवेत सहसा सरुजा च नित्यम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
શલ્યનિમિત્તાં દર્શયન્નાહ- નષ્ટમિત્યાદિ| ઉદીરિતેષુ સ્થાનેષુ ત્વગાદિષુ| મથિતમુન્મથિતમિવ| ઉષ્ણમુષ્ણસ્પર્શં; ‘સ્રાવં’ ઇત્યધ્યાહારઃ||૧૪||
Adhikarana 17 (15) · Śloka 15
યાવત્યો ગતયો યૈશ્ચ કારણૈઃ સમ્ભવન્તિ હિ | તાવન્તઃ સ્તનરોગાઃ સ્યુઃ સ્ત્રીણાં તૈરેવ હેતુભિઃ ||૧૫||
View original
यावत्यो गतयो यैश्च कारणैः सम्भवन्ति हि | तावन्तः स्तनरोगाः स्युः स्त्रीणां तैरेव हेतुभिः ||१५||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સ્તનરોગાણાં સઙ્ખ્યાં હેતું ચ દર્શયન્નાહ- યાવત્ય ઇત્યાદિ| યાવત્યો યાવત્પ્રમાણા ગતયઃ, યૈશ્ચ કારણૈર્વાતપિત્તકફસન્નિપાતાભિઘાતૈઃ, તાવન્તઃ તાવત્પ્રમાણાઃ||૧૫||
Adhikarana 18 (16) · Śloka 16
ધમન્યઃ સંવૃતદ્વારાઃ કન્યાનાં સ્તનસંશ્રિતાઃ | દોષાવિસરણાત્તાસાં ન ભવન્તિ સ્તનામયાઃ ||૧૬||
View original
धमन्यः संवृतद्वाराः कन्यानां स्तनसंश्रिताः | दोषाविसरणात्तासां न भवन्ति स्तनामयाः ||१६||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સમાનાયામપિ જાતાવસમ્ભૂતગર્ભાણાં તે રોગા ન ભવન્તીતિ દર્શયન્નાહ- ધમન્ય ઇત્યાદિ| કન્યાનામસમ્ભૂતગર્ભાણાં સ્ત્રીણામિત્યર્થઃ| અવિસરણમ્ અપ્રસરણમ્||૧૬||
Adhikarana 19 (17) · Śloka 17
તાસામેવ પ્રજાતાનાં ગર્ભિણીનાં ચ તાઃ પુનઃ | સ્વભાવાદેવ વિવૃતા જાયન્તે સમ્ભવન્ત્યતઃ ||૧૭||
View original
तासामेव प्रजातानां गर्भिणीनां च ताः पुनः | स्वभावादेव विवृता जायन्ते सम्भवन्त्यतः ||१७||
🔊 Audio coming soon
તાસામેવ સગર્ભાણાં પ્રજાતાનાં ચ તા એવ ધમન્યો વિવૃતદ્વારા ભવન્તીતિ દર્શયન્નાહ- તાસામેવેત્યાદિ| પ્રજાતાનાં પ્રસૂતાનામ્| તા ઇતિ ધમન્યઃ| વિવૃતાઃ પ્રસૃતદ્વારાઃ, જાયન્તે ભવન્તીત્યર્થઃ| સમ્ભવન્તીતિ ‘સ્તનરોગા’ ઇતિ શેષઃ||૧૭||
Adhikarana 20 (18) · Śloka 18
રસપ્રસાદો મધુરઃ પક્વાહારનિમિત્તજઃ | કૃત્સ્નદેહાત્ સ્તનૌ પ્રાપ્તઃ સ્તન્યમિત્યભિધીયતે ||૧૮||
View original
रसप्रसादो मधुरः पक्वाहारनिमित्तजः | कृत्स्नदेहात् स्तनौ प्राप्तः स्तन्यमित्यभिधीयते ||१८||
🔊 Audio coming soon
‘સક્ષીરૌ વાઽપ્યદુગ્ધૌ વા પ્રાપ્ય દોષા’ ઇતિ સ્ત્રીક્ષીરસ્ય સ્તનરોગાણાં હેતુત્વેનોક્તત્વાત્ સ્ત્રીક્ષીરસ્યૈવ સમ્ભવમાહ- રસપ્રસાદ ઇત્યાદિ|- રસપ્રસાદઃ રસસ્ય પ્રસાદો ધામ સારસ્તેજ ઇત્યર્થઃ| પક્વાહારનિમિત્તજ ઇતિ પ્રાધાન્યાત્ પક્વાહારનિમિત્તશબ્દેન રસઃ કથ્યતે, તેન રસજ ઇત્યર્થઃ| સ્તન્યનિરુક્તિમાહ- કૃત્સ્નદેહાદિત્યાદિ| રસધાતોર્વ્યાનવિક્ષિપ્તસ્ય સર્વદેહગતત્વાત્||૧૮||
Adhikarana 21 (19-22) · Śloka 23
વિશસ્તેષ્વપિ ગાત્રેષુ યથા શુક્રં ન દૃશ્યતે | સર્વદેહાશ્રિતત્વાચ્ચ શુક્રલક્ષણમુચ્યતે ||૧૯|| તદેવ ચેષ્ટયુવતેર્દર્શનાત્ સ્મરણાદપિ | શબ્દસંશ્રવણાત્ સ્પર્શાત્ સંહર્ષાચ્ચ પ્રવર્તતે ||૨૦|| સુપ્રસન્નં મનસ્તત્ર હર્ષણે હેતુરુચ્યતે | આહારરસયોનિત્વાદેવં સ્તન્યમપિ સ્ત્રિયાઃ ||૨૧|| તદેવાપત્યસંસ્પર્શાદ્દર્શનાત્ સ્મરણાદપિ | ગ્રહણાચ્ચ શરીરસ્ય શુક્રવત્ સમ્પ્રવર્તતે ||૨૨|| સ્નેહો નિરન્તરસ્તત્ર પ્રસ્રવે હેતુરુચ્યતે |૨૩|
View original
विशस्तेष्वपि गात्रेषु यथा शुक्रं न दृश्यते | सर्वदेहाश्रितत्वाच्च शुक्रलक्षणमुच्यते ||१९|| तदेव चेष्टयुवतेर्दर्शनात् स्मरणादपि | शब्दसंश्रवणात् स्पर्शात् संहर्षाच्च प्रवर्तते ||२०|| सुप्रसन्नं मनस्तत्र हर्षणे हेतुरुच्यते | आहाररसयोनित्वादेवं स्तन्यमपि स्त्रियाः ||२१|| तदेवापत्यसंस्पर्शाद्दर्शनात् स्मरणादपि | ग्रहणाच्च शरीरस्य शुक्रवत् सम्प्रवर्तते ||२२|| स्नेहो निरन्तरस्तत्र प्रस्रवे हेतुरुच्यते |२३|
🔊 Audio coming soon
તસ્ય શરીરાભ્યન્તરસ્થસ્યાદૃશ્યસ્યાપિ પ્રસિદ્ધોપમાનેન પ્રવર્તને હેતું દર્શયન્નાહ- વિશસ્તેષ્વપીત્યાદિ| શુક્રલક્ષણં ‘સ્તન્યમુચ્યતે’ ઇતિ શેષઃ| કુત ઇત્યાહ- યથા શુક્રં વિશસ્તેષુ છિન્નેષ્વપિ ગાત્રેષુ ન દૃશ્યતે, તસ્માદ્વિતીયં હેતુમાહ- સર્વદેહાશ્રિતત્વાદિતિ, શુક્રવત્ સમસ્તશરીરાશ્રિતત્વાત્| શુક્રદૃષ્ટાન્તેન સ્તન્યસ્યાભ્યન્તરદર્શનં પ્રતિપાદ્ય તેનૈવ દૃષ્ટાન્તેન સામગ્રીતસ્તસ્ય પ્રવર્તનાદ્બહિઃ પ્રત્યક્ષતાં પ્રતિપાદયન્નાહ- તદેવેત્યાદિ| તદેવ શુક્રં પ્રવર્તતે બહિર્નિઃસરતિ| સંહર્ષાદ્ વિશિષ્ટસ્પર્શસઙ્કલ્પલક્ષણાત્| વિશિષ્ટસ્પર્શસઙ્કલ્પે હેતુચતુષ્ટયં દર્શયન્નાહ- ઇષ્ટયુવતેરિત્યાદિ| ઇષ્ટયુવતિદર્શનાદિહેતુચતુષ્ટયેન યઃ સંહર્ષઃ સ સુપ્રસન્ન એવ મનસિ ભવતીતિ મનસોઽપિ સુપ્રસન્નસ્ય કારણત્વં દર્શયન્નાહ- સુપ્રસન્નમિત્યાદિ| સુપ્રસન્નમીર્ષ્યાદ્યનભિભૂતમ્| એવં સ્તન્યમપિ સ્ત્રિયાઃ પ્રવર્તતે, શુક્રમાહારરસયોનિત્વાત્ પ્રવર્તતે સ્તન્યમપિ તથા, તસ્માત્ પ્રવર્તતે| નનુ શુક્રમાહારયોન્યપિ સંહર્ષાત્ કારણાત્ પ્રવર્તતે, અત્ર ચ કિં કારણમિત્યાહ- તદેવેત્યાદિ| તદેવ સ્તન્યં શુક્રવત્ સમ્પ્રવર્તતે| અપત્યસંસ્પર્શાદિકારણચતુષ્ટયેઽપિ સ્નેહો મૂલકારણમિતિ તદેવ દર્શયન્નાહ- સ્નેહ ઇત્યાદિ| પ્રસ્રવે સ્તન્યસ્રવણે| અત્રાપિ ચત્વારો હેતવઃ, પરમિષ્ટયુવતિસ્થાનેઽત્રાપત્યગ્રહણં, મૂલહેતુહર્ષસ્થાને સ્નેહઃ||૧૯-૨૨||-
Adhikarana 22 (23-24) · Śloka 24
તત્ કષાયં ભવેદ્વાતાત્ ક્ષિપ્તં ચ પ્લવતેઽમ્ભસિ ||૨૩|| પિત્તાદમ્લં સકટુકં રાજ્યોઽમ્ભસિ ચ પીતિકાઃ | કફાદ્ઘનં પિચ્છિલં ચ જલે ચાપ્યવસીદતિ | સર્વૈર્દુષ્ટૈઃ સર્વલિઙ્ગમભિઘાતાચ્ચ દુષ્યતિ ||૨૪||
View original
तत् कषायं भवेद्वातात् क्षिप्तं च प्लवतेऽम्भसि ||२३|| पित्तादम्लं सकटुकं राज्योऽम्भसि च पीतिकाः | कफाद्घनं पिच्छिलं च जले चाप्यवसीदति | सर्वैर्दुष्टैः सर्वलिङ्गमभिघाताच्च दुष्यति ||२४||
🔊 Audio coming soon
સ્તન્યસ્ય પ્રભવં પ્રવર્તનં ચાભિધાય પ્રકૃતિમભિધાતુકામઃ પરિત્યાજ્યતયા પ્રથમં વિકૃતિં દર્શયન્નાહ- તદિત્યાદિ| ક્ષિપ્તં ચેતિ ચકારેણાનુક્તમપિ તનુત્વાદિકં સમુચ્ચીયતે| સકટુકમ્ ઈષત્તિક્તં, તિક્તેઽપિ કટુશબ્દસ્ય પ્રવૃત્તેઃ| અમ્ભસિ ચેતિ ચકારાન્નીલલોહિતાશ્ચ રાજ્યો દ્રષ્ટવ્યાઃ| પિચ્છિલં ચેતિ ચકારેણ દોષસમ્પ્લવઃ સૂચ્યતે| અવસીદતિ બુડતિ| અભિઘાતાત્ પતનપીડનાદિકાત્||૨૩-૨૪||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
યત્ ક્ષીરમુદકે ક્ષિપ્તમેકીભવતિ પાણ્ડુરમ્ | મધુરં ચાવિવર્ણં ચ પ્રસન્નં તદ્વિનિર્દિશેત્ ||૨૫||
View original
यत् क्षीरमुदके क्षिप्तमेकीभवति पाण्डुरम् | मधुरं चाविवर्णं च प्रसन्नं तद्विनिर्दिशेत् ||२५||
🔊 Audio coming soon
નિર્દોષસ્ય સ્તન્યસ્ય લક્ષણમાહ- યદિત્યાદિ| એકીભવતિ એકત્વં યાતિ મિલતીત્યર્થઃ| અવિવર્ણમ્ ઈષત્પીતાદિવર્ણમ્| પ્રસન્નં પ્રકૃતિસ્થમ્||૨૫||
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
સક્ષીરૌ વાઽપ્યદુગ્ધૌ વા પ્રાપ્ય દોષઃ સ્તનૌ સ્ત્રિયાઃ | રક્તં માંસં ચ સન્દૂષ્ય સ્તનરોગાય કલ્પતે ||૨૬||
View original
सक्षीरौ वाऽप्यदुग्धौ वा प्राप्य दोषः स्तनौ स्त्रियाः | रक्तं मांसं च सन्दूष्य स्तनरोगाय कल्पते ||२६||
🔊 Audio coming soon
સ્તનરોગહેતું સ્તન્યં પ્રકૃતિવિકૃતિભિરભિનિર્દિશ્ય સ્તનરોગસમ્પ્રાપ્તિં દર્શયન્નાહ- સક્ષીરાવિત્યાદિ| સક્ષીરૌ ગર્ભિણ્યાઃ, તસ્યા દોહસ્યાસમ્ભવાત્| અદુગ્ધૌ પ્રસૂતાયાઃ, તસ્યા દોહસ્ય સમ્ભવાત્| તત્ર યદા દોહ્યાવદુગ્ધૌ ભવતઃ, તદા ક્ષીરભરપીડિતા દોષાઃ કુપિતાઃ સ્તનરોગાય જાયન્તે| સ્તનરોગાય કલ્પતે સ્તનરોગાર્થે સમર્થો ભવતિ||૨૬||
Adhikarana 25 (27) · Śloka 27
પઞ્ચાનામપિ તેષાં તુ હિત્વા શોણિતવિદ્રધિમ્ | લક્ષણાનિ સમાનાનિ બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણૈઃ ||૨૭||
View original
पञ्चानामपि तेषां तु हित्वा शोणितविद्रधिम् | लक्षणानि समानानि बाह्यविद्रधिलक्षणैः ||२७||
🔊 Audio coming soon
તેષામપિ સઙ્ક્ષેપાર્થં લક્ષણમતિદેશેન નિર્દિશન્નાહ- પઞ્ચાનામપીત્યાદિ| તેષાં સ્તનરોગાણામ્| સમાનાનિ તુલ્યાનિ, ‘ભવન્તિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ||૨૭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને વિસર્પનાડીસ્તનરોગનિદાનં નામ દશમોઽધ્યાયઃ ||૧૦||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने विसर्पनाडीस्तनरोगनिदानं नाम दशमोऽध्यायः ||१०||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિદાનસ્થાને દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||