Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ വിസര്പനാഡീസ്തനരോഗനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो विसर्पनाडीस्तनरोगनिदानं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||
10. visarpanāḍīstanarōganidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ത്വങ്മാംസശോണിതഗതാഃ കുപിതാസ്തു ദോഷാഃ സര്വാങ്ഗസാരിണമിഹാസ്ഥിതമാത്മലിങ്ഗമ് | കുര്വന്തി വിസ്തൃതമനുന്നതമാശു ശോഫം തം സര്വതോ വിസരണാച്ച വിസര്പമാഹുഃ ||൩||
View original
त्वङ्मांसशोणितगताः कुपितास्तु दोषाः सर्वाङ्गसारिणमिहास्थितमात्मलिङ्गम् | कुर्वन्ति विस्तृतमनुन्नतमाशु शोफं तं सर्वतो विसरणाच्च विसर्पमाहुः ||३||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സമ്പ്രാപ്തിഹേതുസ്വരൂപനിരുക്തീരാഹ- ത്വങ്മാംസേത്യാദി| ത്വങ്മാംസശോണിതഗതാഃ കുപിതാ ദോഷാഃ ശോഫം കുര്വന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| കിമ്ഭൂതം ശോഫം? സര്വാങ്ഗസാരിണമ്| ഇഹ അസ്മിഞ് ശാസ്ത്രേ, തം വിസര്പമാഹുരിതി സമ്ബന്ധഃ| പുനരപി കിമ്ഭൂതമ്? അസ്ഥിതമ് അനവസ്ഥിതം, ദേശാദ്ദേശാന്തരഗമനാത്; അന്യേ തു ആസ്ഥിതം പ്രാപ്തം; കിം തത്? ആത്മലിങ്ഗമ്; ഏതേന വാതാദിശോഥലിങ്ഗം പ്രാപ്തമിത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു ഇഹാസ്ഥിതം ക്വചിദേവാവയവേ സ്ഥിതമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| വിസ്തൃതം വിസ്തീര്ണമ്| അനുന്നതം തനുത്വാച്ഛോഫസ്യ | വിസരണാച്ചേതി ചകാരാത് നാനാപ്രകാരം വിസര്പതീതി സമുച്ചീയതേ| ത്വങ്മാംസശോണിതഗതാ ഇതി സമ്പ്രാപ്തിഃ| കുപിതാ ദോഷാ ഇതി ഹേതുഃ| സര്വാങ്ഗസാരിണമിത്യാദി സ്വരൂപമ്| സര്വതോ വിസരണാച്ചേതി നിരുക്തിഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
വാതാത്മകോऽസിതമൃദുഃ പരുഷോऽങ്ഗമര്ദസമ്ഭേദതോദപവനജ്വരലിങ്ഗയുക്തഃ | ഗണ്ഡൈര്യദാ തു വിഷമൈരതിദൂഷിതത്വാദ്യുക്തഃ സ ഏവ കഥിതഃ ഖലു വര്ജനീയഃ ||൪||
View original
वातात्मकोऽसितमृदुः परुषोऽङ्गमर्दसम्भेदतोदपवनज्वरलिङ्गयुक्तः | गण्डैर्यदा तु विषमैरतिदूषितत्वाद्युक्तः स एव कथितः खलु वर्जनीयः ||४||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം ദോഷഭേദേന വിശിഷ്ടം ലക്ഷണാം ദര്ശയന്നാഹ- വാതാത്മക ഇത്യാദി| അസിതഃ കൃഷ്ണഃ| അങ്ഗമര്ദോ വേദനാവിശേഷഃ| ഇദം ശുദ്ധവാതവിസര്പലക്ഷണമുക്തമ്| ഗണ്ഡൈരിത്യാദി| ഗണ്ഡൈരഗ്നിദഗ്ധസദൃശൈഃ സ്ഫോടൈര്യുക്ത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അതിദൂഷിതത്വാത് കാഭ്യാം? വാതപിത്താഭ്യാമ്| ഇദം പിത്താനുഗതവാതവിസര്പലക്ഷണമുക്തമ്| അപരേ തു സകലേനാപി ശ്ലോകേന ശുദ്ധവാതവിസര്പലക്ഷണമാഹുഃ, തന്മതേऽതിദൂഷിതത്വാദ് വാതേനൈവേതി ബോദ്ധവ്യമ്||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
പിത്താത്മകോ ദ്രുതഗതിര്ജ്വരദാഹപാകസ്ഫോടപ്രഭേദബഹുലഃ ക്ഷതജപ്രകാശഃ | ദോഷപ്രവൃദ്ധിഹതമാംസസിരോ യദാ സ്യാത് സ്രോതോജകര്ദമനിഭോ ന തദാ സ സിധ്യേത് ||൫||
View original
पित्तात्मको द्रुतगतिर्ज्वरदाहपाकस्फोटप्रभेदबहुलः क्षतजप्रकाशः | दोषप्रवृद्धिहतमांससिरो यदा स्यात् स्रोतोजकर्दमनिभो न तदा स सिध्येत् ||५||
🔊 Audio coming soon
പിത്താത്മക ഇത്യാദി| ജ്വരാദിഭിഃ പ്രഭേദാന്തൈര്ബഹുലശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ക്ഷതജപ്രകാശ ഇതി രക്തമിവ യഃ പ്രകാശത ഇത്യര്ഥഃ| പൂര്വാര്ധേന കേവലപിത്താരബ്ധോ വിസര്പ ഉക്തഃ| ദോഷപ്രവൃദ്ധീത്യാദി ദോഷപ്രവൃദ്ധ്യാ പിത്തകഫവൃദ്ധ്യാ ഹതം മാംസം സിരാശ്ച യസ്മിന് സ തഥാ| സ്രോതോജകര്ദമനിഭ ഇതി അഞ്ജനസദൃശകര്ദമദ്രവ്യതുല്യഃ| അനേനോത്തരാര്ധേന കഫപൈത്തികോ വിസര്പ ഉക്തഃ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ശ്ലേഷ്മാത്മകഃ സരതി മന്ദമശീഘ്രപാകഃ സ്നിഗ്ധഃ സിതശ്വയഥുരല്പരുഗുഗ്രകണ്ഡുഃ |൬|
View original
श्लेष्मात्मकः सरति मन्दमशीघ्रपाकः स्निग्धः सितश्वयथुरल्परुगुग्रकण्डुः |६|
🔊 Audio coming soon
ശ്ലേഷ്മാത്മക ഇത്യാദി| സരതി വിസര്പതി| കഫവാതാഭ്യാം ഗ്രന്ഥിവിസര്പഃ, സഃ അസാധ്യ ഏവ| സ പുരസ്താദേവ ഗ്രന്ഥിനിര്ദേശ (?) ഇതി നാത്ര നിര്ദിഷ്ടഃ; അത്രൈവ ‘വാതകഫവിസര്പലിങ്ഗേന നിര്ദിഷ്ടേനാവരുധ്യതേ’ ഇത്യന്യേ|൬|-
Adhikarana 6 (6) · Śloka 6
സര്വാത്മകസ്ത്രിവിധവര്ണരുജോऽവഗാഢഃ പക്വോ ന സിധ്യതി ച മാംസസിരാപ്രശാതാത് ||൬||
View original
सर्वात्मकस्त्रिविधवर्णरुजोऽवगाढः पक्वो न सिध्यति च मांससिराप्रशातात् ||६||
🔊 Audio coming soon
സാന്നിപാതികം ദര്ശയന്നാഹ- സര്വാത്മക ഇത്യാദി| ത്രിവിധവര്ണരുജ ഇതി പ്രത്യേകം വാതാദിദോഷനിര്ദിഷ്ടകൃഷ്ണപീതസിതാദിവര്ണഃ, വാതാദിദോഷജനിതവിസര്പനിര്ദിഷ്ടതോദദാഹകണ്ഡ്വാദിവേദനശ്ച| അവഗാഢോऽഭ്യന്തരമൂലഃ| പ്രശാതഃ ശടനം; മാംസസിരാപ്രശാതാത് പരതോ ന സിധ്യതി, മാംസസിരാപ്രശാതാത് പൂര്വം കൃച്ഛ്രതഃ സിധ്യതി||൬||
Adhikarana 7 (7) · Śloka 7
സദ്യഃക്ഷതവ്രണമുപേത്യ നരസ്യ പിത്തം രക്തം ച ദോഷബഹുലസ്യ കരോതി ശോഫമ് | ശ്യാവം സലോഹിതമതിജ്വരദാഹപാകം സ്ഫോടൈഃ കുലത്ഥസദൃശൈരസിതൈശ്ച കീര്ണമ് ||൭||
View original
सद्यःक्षतव्रणमुपेत्य नरस्य पित्तं रक्तं च दोषबहुलस्य करोति शोफम् | श्यावं सलोहितमतिज्वरदाहपाकं स्फोटैः कुलत्थसदृशैरसितैश्च कीर्णम् ||७||
🔊 Audio coming soon
സദ്യ ഇത്യാദി| ദോഷബഹുലസ്യ പിത്തം രക്തം ച ശോഫം കരോതീതി സമ്ബന്ധഃ| കിം കൃത്വാ? സദ്യഃക്ഷതവ്രണമുപേത്യ പ്രാപ്യ| കിമ്ഭൂതം ശോഫം? ശ്യാവമിത്യാദിവിശേഷണവിശിഷ്ടമ്| ദോഷബഹുലസ്യേതി കുഷ്ഠവാതരക്തദിപൂര്വരൂപാദിദോഷദൂഷിതധാതോഃ, തദുക്തം തയോഃ പൂര്വരൂപേ ‘ക്ഷതവിസര്പണമ്’ (നി. ൫) ഇതി; അന്യേ തു ത്രിദോഷബഹുലസ്യേത്യര്ഥമാഹുഃ| കീര്ണം വ്യാപ്തമ്||൭||
Adhikarana 8 (8) · Śloka 8
സിധ്യന്തി വാതകഫപിത്തകൃതാ വിസര്പാഃ സര്വാത്മകഃ ക്ഷതകൃതശ്ച ന സിദ്ധിമേതി | പൈത്താനിലാവപി ച ദര്ശിതപൂര്വലിങ്ഗൌ സര്വേ ച മര്മസു ഭവന്തി ഹി കൃച്ഛ്രസാധ്യാഃ ||൮||
View original
सिध्यन्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः क्षतकृतश्च न सिद्धिमेति | पैत्तानिलावपि च दर्शितपूर्वलिङ्गौ सर्वे च मर्मसु भवन्ति हि कृच्छ्रसाध्याः ||८||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സാധ്യാസാധ്യാത്വമാഹ- സിധ്യന്തീത്യാദി| ന സിദ്ധിമേതി ന സാധ്യതാം യാതി| ദര്ശിതപൂര്വലിങ്ഗാ ഇതി ഗണ്ഡയുക്തോ വാതവിസര്പഃ, സ്രോതോജകര്ദമനിഭഃ പിത്തവിസര്പ ഇതി| അന്യേ തു ‘പിത്താത്മകോऽഞ്ജനവപുശ്ച തഥാ ന സിധ്യേത്’ ഇതി പഠന്തി, ചകാരേണ ഗണ്ഡൈര്യദാऽതിവിഷമൈരിത്യേവംവിശിഷ്ടോ വാതികോऽപ്യസാധ്യ ഇതി സമുച്ചീയത ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ഗണ്ഡൈര്യദാ തു വിഷമൈരിത്യാദിനാ വാതജസ്യ, സ്രോതോജകര്ദമനിഭൈരിത്യാദിനാ| പിത്തജസ്യാസാധ്യത്വമുക്തം യത് പുനരുച്യതേ തത് ക്ഷതജസ്യാസാധ്യതാപ്രസങ്ഗേന, പ്രസങ്ഗോക്തം ച ന പൌനരുക്ത്യമര്ഹതി||൮||
Adhikarana 9 (9) · Śloka 10
ശോഫം ന പക്വമിതി പക്വമുപേക്ഷതേ യോ യോ വാ വ്രണം പ്രചുരപൂയമസാധുവൃത്തഃ | അഭ്യന്തരം പ്രവിശതി പ്രവിദാര്യ തസ്യ സ്ഥാനാനി പൂര്വവിഹിതാനി തതഃ സ പൂയഃ ||൯|| തസ്യാതിമാത്രഗമനാദ്ഗതിരിത്യതശ്ച നാഡീവ യദ്വഹതി തേന മതാ തു നാഡീ |൧൦|
View original
शोफं न पक्वमिति पक्वमुपेक्षते यो यो वा व्रणं प्रचुरपूयमसाधुवृत्तः | अभ्यन्तरं प्रविशति प्रविदार्य तस्य स्थानानि पूर्वविहितानि ततः स पूयः ||९|| तस्यातिमात्रगमनाद्गतिरित्यतश्च नाडीव यद्वहति तेन मता तु नाडी |१०|
🔊 Audio coming soon
നാഡീം നിര്ദിശന്നാഹ- ശോഫമിത്യാദി| വ്രണമിത്യത്രോപേക്ഷത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| അസാധുവൃത്തഃ അഹിതാഹാരാചാരഃ| സ്ഥാനാനി ത്വഗാദീനി വ്രണവാസ്തുശബ്ദാഭിഹിതാനി| തസ്യ പൂയസ്യ| അതശ്ചേതി ചകാരോ നാഡീനിരുക്തിപക്ഷാന്തരസമുച്ചയേ| താമേവ നാഡീനിരുക്തിമാഹ- നാഡീവ യദ്വഹതി തേന മതാ തു നാഡീ; യേന ഹേതുനാ നാഡീവത് പ്രണാലീവദ്വഹതി യാതി തേന ഹേതുനാ നാഡീ മതേത്യര്ഥഃ| ശോഫം ന പക്വമിത്യാദി ഹേതുഃ, അഭ്യന്തരമിത്യാദി സമ്പ്രാപ്തിഃ, നാഡീവേത്യാദി നിരുക്തിഃ||൯||
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
ദോഷൈസ്ത്രിഭിര്ഭവതി സാ പൃഥഗേകശശ്ച സമ്മൂര്ച്ഛിതൈരപി ച ശല്യനിമിത്തതോऽന്യാ ||൧൦||
View original
दोषैस्त्रिभिर्भवति सा पृथगेकशश्च सम्मूर्च्छितैरपि च शल्यनिमित्ततोऽन्या ||१०||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഖ്യാം നിയമയന്നാഹ- ദോഷൈരിത്യാദി| ദോഷൈഃപൃഥഗിതി തിസ്രഃ, ഏകശശ്ച സന്നിപതിതൈരന്യാ, അപരാശ്ച തിസ്രഃ| സമ്മൂര്ച്ഛിതൈരപി ച ദ്വിദോഷസംയോഗോത്ഥാഃ; അന്യഥാ അപിചകാരൌ നിരര്ഥകൌ സ്യാതാമ്| സമ്മൂര്ച്ഛിതൈര്മിശ്രീഭൂതൈരിത്യര്ഥഃ| ശല്യനിമിത്തതോऽന്യാ അഭിഘാതജാऽപരേത്യര്ഥഃ| ഗയീ തു ത്രിഭിര്ദോഷൈഃ പൃഥക് തിസ്രഃ, ഏകശശ്ച സമ്മൂര്ച്ഛിതൈരന്യാ സാന്നിപാതികീ, ശല്യനിമിത്താ ച പഞ്ചമീതി പഞ്ചൈവ നാഡ്യ ഇതി വ്യാഖ്യാനയതി||൧൦||
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
തത്രാനിലാത് പരുഷസൂക്ഷ്മമുഖീ സശൂലാ ഫേനാനുവിദ്ധമധികം സ്രവതി ക്ഷപായാമ് |൧൧|
View original
तत्रानिलात् परुषसूक्ष्ममुखी सशूला फेनानुविद्धमधिकं स्रवति क्षपायाम् |११|
🔊 Audio coming soon
തേഷാം വാതാദീനാം പ്രത്യേകം വിശിഷ്ടം ലക്ഷണമാഹ- തത്രാനിലാദിത്യാദി| ഫേനാനുവിദ്ധം ഫേനമിശ്രമ്|൧൧|-
Adhikarana 12 (11) · Śloka 11
തൃട്താപതോദസദനജ്വരഭേദഹേതുഃ പീതം സ്രവത്യധികമുഷ്ണമഹഃസു പിത്താത് ||൧൧||
View original
तृट्तापतोदसदनज्वरभेदहेतुः पीतं स्रवत्यधिकमुष्णमहःसु पित्तात् ||११||
🔊 Audio coming soon
തൃട്താപേത്യാദി| തൃട്താപാദീനാം ഹേതുഃ തൃഷാദീന് കരോതീത്യര്ഥഃ||൧൧||
Adhikarana 13 (12) · Śloka 12
ജ്ഞേയാ കഫാദ്ബഹുഘനാര്ജുനപിച്ഛിലാസ്രാ രാത്രിസ്രുതിഃ സ്തിമിതരുക്കഠിനാ സകണ്ഡൂഃ |൧൨|
View original
ज्ञेया कफाद्बहुघनार्जुनपिच्छिलास्रा रात्रिस्रुतिः स्तिमितरुक्कठिना सकण्डूः |१२|
🔊 Audio coming soon
ജ്ഞേയാ കഫാദിത്യാദി| ബഹുഘനാര്ജുനപിച്ഛിലാസ്രേതി വിപുലസാന്ദ്രധവലപിച്ഛിലസ്രാവേത്യര്ഥഃ| അത്രാസ്രശബ്ദഃ സ്രാവവാചീ ചിന്ത്യ ഏവ| അന്യേ തു ‘കഫാദ്ബഹുഘനാര്ജുനപിച്ഛിലസ്രുത്’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര സ്രുത് സ്രാവ ഇത്യര്ഥഃ| സ്തിമിതരുഗിതി മന്ദവേദനേത്യര്ഥഃ|൧൨|-
Adhikarana 14 (12) · Śloka 12
ദോഷദ്വയാഭിഹിതലക്ഷണദര്ശനേന തിസ്രോ ഗതീര്വ്യതികരപ്രഭവാസ്തു വിദ്യാത് ||൧൨||
View original
दोषद्वयाभिहितलक्षणदर्शनेन तिस्रो गतीर्व्यतिकरप्रभवास्तु विद्यात् ||१२||
🔊 Audio coming soon
ദ്വന്ദ്വജാ ആഹ- ദോഷദ്വയാഭിഹിതേത്യാദി| വ്യതികരപ്രഭവാ ദ്വന്ദ്വജാഃ; വാതപിത്തജാ, പിത്തകഫജാ, വാതകഫജാ ചേതി തിസ്രഃ| ഗയീ തു ദോഷദ്വയാഭിഹിതേത്യാദി ദ്വന്ദ്വജാനാം ലക്ഷണം ന പഠതി||൧൨||
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
ദാഹജ്വരശ്വസനമൂര്ച്ഛനവക്ത്രശോഷാ യസ്യാം ഭവന്ത്യഭിഹിതാനി ച ലക്ഷണാനി | താമാദിശേത് പവനപിത്തകഫപ്രകോപാദ്ധോരാമസുക്ഷയകരീമിവ കാലരാത്രിമ് ||൧൩||
View original
दाहज्वरश्वसनमूर्च्छनवक्त्रशोषा यस्यां भवन्त्यभिहितानि च लक्षणानि | तामादिशेत् पवनपित्तकफप्रकोपाद्धोरामसुक्षयकरीमिव कालरात्रिम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
സാന്നിപാതികീമാഹ- ദാഹജ്വരേത്യാദി| അസുക്ഷയകരീം പ്രാണാപഹാരിണീം; കാമിവ? കാലരാത്രിമിവ യമഭഗിനീമിവ||൧൩||
Adhikarana 16 (14) · Śloka 14
നഷ്ടം കഥഞ്ചിദനുമാര്ഗമുദീരിതേഷു സ്ഥാനേഷു ശല്യമചിരേണ ഗതിം കരോതി | സാ ഫേനിലം മഥിതമച്ഛമസൃഗ്വിമിശ്രമുഷ്ണം സ്രവേത സഹസാ സരുജാ ച നിത്യമ് ||൧൪||
View original
नष्टं कथञ्चिदनुमार्गमुदीरितेषु स्थानेषु शल्यमचिरेण गतिं करोति | सा फेनिलं मथितमच्छमसृग्विमिश्रमुष्णं स्रवेत सहसा सरुजा च नित्यम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
ശല്യനിമിത്താം ദര്ശയന്നാഹ- നഷ്ടമിത്യാദി| ഉദീരിതേഷു സ്ഥാനേഷു ത്വഗാദിഷു| മഥിതമുന്മഥിതമിവ| ഉഷ്ണമുഷ്ണസ്പര്ശം; ‘സ്രാവം’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ||൧൪||
Adhikarana 17 (15) · Śloka 15
യാവത്യോ ഗതയോ യൈശ്ച കാരണൈഃ സമ്ഭവന്തി ഹി | താവന്തഃ സ്തനരോഗാഃ സ്യുഃ സ്ത്രീണാം തൈരേവ ഹേതുഭിഃ ||൧൫||
View original
यावत्यो गतयो यैश्च कारणैः सम्भवन्ति हि | तावन्तः स्तनरोगाः स्युः स्त्रीणां तैरेव हेतुभिः ||१५||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സ്തനരോഗാണാം സങ്ഖ്യാം ഹേതും ച ദര്ശയന്നാഹ- യാവത്യ ഇത്യാദി| യാവത്യോ യാവത്പ്രമാണാ ഗതയഃ, യൈശ്ച കാരണൈര്വാതപിത്തകഫസന്നിപാതാഭിഘാതൈഃ, താവന്തഃ താവത്പ്രമാണാഃ||൧൫||
Adhikarana 18 (16) · Śloka 16
ധമന്യഃ സംവൃതദ്വാരാഃ കന്യാനാം സ്തനസംശ്രിതാഃ | ദോഷാവിസരണാത്താസാം ന ഭവന്തി സ്തനാമയാഃ ||൧൬||
View original
धमन्यः संवृतद्वाराः कन्यानां स्तनसंश्रिताः | दोषाविसरणात्तासां न भवन्ति स्तनामयाः ||१६||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സമാനായാമപി ജാതാവസമ്ഭൂതഗര്ഭാണാം തേ രോഗാ ന ഭവന്തീതി ദര്ശയന്നാഹ- ധമന്യ ഇത്യാദി| കന്യാനാമസമ്ഭൂതഗര്ഭാണാം സ്ത്രീണാമിത്യര്ഥഃ| അവിസരണമ് അപ്രസരണമ്||൧൬||
Adhikarana 19 (17) · Śloka 17
താസാമേവ പ്രജാതാനാം ഗര്ഭിണീനാം ച താഃ പുനഃ | സ്വഭാവാദേവ വിവൃതാ ജായന്തേ സമ്ഭവന്ത്യതഃ ||൧൭||
View original
तासामेव प्रजातानां गर्भिणीनां च ताः पुनः | स्वभावादेव विवृता जायन्ते सम्भवन्त्यतः ||१७||
🔊 Audio coming soon
താസാമേവ സഗര്ഭാണാം പ്രജാതാനാം ച താ ഏവ ധമന്യോ വിവൃതദ്വാരാ ഭവന്തീതി ദര്ശയന്നാഹ- താസാമേവേത്യാദി| പ്രജാതാനാം പ്രസൂതാനാമ്| താ ഇതി ധമന്യഃ| വിവൃതാഃ പ്രസൃതദ്വാരാഃ, ജായന്തേ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| സമ്ഭവന്തീതി ‘സ്തനരോഗാ’ ഇതി ശേഷഃ||൧൭||
Adhikarana 20 (18) · Śloka 18
രസപ്രസാദോ മധുരഃ പക്വാഹാരനിമിത്തജഃ | കൃത്സ്നദേഹാത് സ്തനൌ പ്രാപ്തഃ സ്തന്യമിത്യഭിധീയതേ ||൧൮||
View original
रसप्रसादो मधुरः पक्वाहारनिमित्तजः | कृत्स्नदेहात् स्तनौ प्राप्तः स्तन्यमित्यभिधीयते ||१८||
🔊 Audio coming soon
‘സക്ഷീരൌ വാऽപ്യദുഗ്ധൌ വാ പ്രാപ്യ ദോഷാ’ ഇതി സ്ത്രീക്ഷീരസ്യ സ്തനരോഗാണാം ഹേതുത്വേനോക്തത്വാത് സ്ത്രീക്ഷീരസ്യൈവ സമ്ഭവമാഹ- രസപ്രസാദ ഇത്യാദി|- രസപ്രസാദഃ രസസ്യ പ്രസാദോ ധാമ സാരസ്തേജ ഇത്യര്ഥഃ| പക്വാഹാരനിമിത്തജ ഇതി പ്രാധാന്യാത് പക്വാഹാരനിമിത്തശബ്ദേന രസഃ കഥ്യതേ, തേന രസജ ഇത്യര്ഥഃ| സ്തന്യനിരുക്തിമാഹ- കൃത്സ്നദേഹാദിത്യാദി| രസധാതോര്വ്യാനവിക്ഷിപ്തസ്യ സര്വദേഹഗതത്വാത്||൧൮||
Adhikarana 21 (19-22) · Śloka 23
വിശസ്തേഷ്വപി ഗാത്രേഷു യഥാ ശുക്രം ന ദൃശ്യതേ | സര്വദേഹാശ്രിതത്വാച്ച ശുക്രലക്ഷണമുച്യതേ ||൧൯|| തദേവ ചേഷ്ടയുവതേര്ദര്ശനാത് സ്മരണാദപി | ശബ്ദസംശ്രവണാത് സ്പര്ശാത് സംഹര്ഷാച്ച പ്രവര്തതേ ||൨൦|| സുപ്രസന്നം മനസ്തത്ര ഹര്ഷണേ ഹേതുരുച്യതേ | ആഹാരരസയോനിത്വാദേവം സ്തന്യമപി സ്ത്രിയാഃ ||൨൧|| തദേവാപത്യസംസ്പര്ശാദ്ദര്ശനാത് സ്മരണാദപി | ഗ്രഹണാച്ച ശരീരസ്യ ശുക്രവത് സമ്പ്രവര്തതേ ||൨൨|| സ്നേഹോ നിരന്തരസ്തത്ര പ്രസ്രവേ ഹേതുരുച്യതേ |൨൩|
View original
विशस्तेष्वपि गात्रेषु यथा शुक्रं न दृश्यते | सर्वदेहाश्रितत्वाच्च शुक्रलक्षणमुच्यते ||१९|| तदेव चेष्टयुवतेर्दर्शनात् स्मरणादपि | शब्दसंश्रवणात् स्पर्शात् संहर्षाच्च प्रवर्तते ||२०|| सुप्रसन्नं मनस्तत्र हर्षणे हेतुरुच्यते | आहाररसयोनित्वादेवं स्तन्यमपि स्त्रियाः ||२१|| तदेवापत्यसंस्पर्शाद्दर्शनात् स्मरणादपि | ग्रहणाच्च शरीरस्य शुक्रवत् सम्प्रवर्तते ||२२|| स्नेहो निरन्तरस्तत्र प्रस्रवे हेतुरुच्यते |२३|
🔊 Audio coming soon
തസ്യ ശരീരാഭ്യന്തരസ്ഥസ്യാദൃശ്യസ്യാപി പ്രസിദ്ധോപമാനേന പ്രവര്തനേ ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- വിശസ്തേഷ്വപീത്യാദി| ശുക്രലക്ഷണം ‘സ്തന്യമുച്യതേ’ ഇതി ശേഷഃ| കുത ഇത്യാഹ- യഥാ ശുക്രം വിശസ്തേഷു ഛിന്നേഷ്വപി ഗാത്രേഷു ന ദൃശ്യതേ, തസ്മാദ്വിതീയം ഹേതുമാഹ- സര്വദേഹാശ്രിതത്വാദിതി, ശുക്രവത് സമസ്തശരീരാശ്രിതത്വാത്| ശുക്രദൃഷ്ടാന്തേന സ്തന്യസ്യാഭ്യന്തരദര്ശനം പ്രതിപാദ്യ തേനൈവ ദൃഷ്ടാന്തേന സാമഗ്രീതസ്തസ്യ പ്രവര്തനാദ്ബഹിഃ പ്രത്യക്ഷതാം പ്രതിപാദയന്നാഹ- തദേവേത്യാദി| തദേവ ശുക്രം പ്രവര്തതേ ബഹിര്നിഃസരതി| സംഹര്ഷാദ് വിശിഷ്ടസ്പര്ശസങ്കല്പലക്ഷണാത്| വിശിഷ്ടസ്പര്ശസങ്കല്പേ ഹേതുചതുഷ്ടയം ദര്ശയന്നാഹ- ഇഷ്ടയുവതേരിത്യാദി| ഇഷ്ടയുവതിദര്ശനാദിഹേതുചതുഷ്ടയേന യഃ സംഹര്ഷഃ സ സുപ്രസന്ന ഏവ മനസി ഭവതീതി മനസോऽപി സുപ്രസന്നസ്യ കാരണത്വം ദര്ശയന്നാഹ- സുപ്രസന്നമിത്യാദി| സുപ്രസന്നമീര്ഷ്യാദ്യനഭിഭൂതമ്| ഏവം സ്തന്യമപി സ്ത്രിയാഃ പ്രവര്തതേ, ശുക്രമാഹാരരസയോനിത്വാത് പ്രവര്തതേ സ്തന്യമപി തഥാ, തസ്മാത് പ്രവര്തതേ| നനു ശുക്രമാഹാരയോന്യപി സംഹര്ഷാത് കാരണാത് പ്രവര്തതേ, അത്ര ച കിം കാരണമിത്യാഹ- തദേവേത്യാദി| തദേവ സ്തന്യം ശുക്രവത് സമ്പ്രവര്തതേ| അപത്യസംസ്പര്ശാദികാരണചതുഷ്ടയേऽപി സ്നേഹോ മൂലകാരണമിതി തദേവ ദര്ശയന്നാഹ- സ്നേഹ ഇത്യാദി| പ്രസ്രവേ സ്തന്യസ്രവണേ| അത്രാപി ചത്വാരോ ഹേതവഃ, പരമിഷ്ടയുവതിസ്ഥാനേऽത്രാപത്യഗ്രഹണം, മൂലഹേതുഹര്ഷസ്ഥാനേ സ്നേഹഃ||൧൯-൨൨||-
Adhikarana 22 (23-24) · Śloka 24
തത് കഷായം ഭവേദ്വാതാത് ക്ഷിപ്തം ച പ്ലവതേऽമ്ഭസി ||൨൩|| പിത്താദമ്ലം സകടുകം രാജ്യോऽമ്ഭസി ച പീതികാഃ | കഫാദ്ഘനം പിച്ഛിലം ച ജലേ ചാപ്യവസീദതി | സര്വൈര്ദുഷ്ടൈഃ സര്വലിങ്ഗമഭിഘാതാച്ച ദുഷ്യതി ||൨൪||
View original
तत् कषायं भवेद्वातात् क्षिप्तं च प्लवतेऽम्भसि ||२३|| पित्तादम्लं सकटुकं राज्योऽम्भसि च पीतिकाः | कफाद्घनं पिच्छिलं च जले चाप्यवसीदति | सर्वैर्दुष्टैः सर्वलिङ्गमभिघाताच्च दुष्यति ||२४||
🔊 Audio coming soon
സ്തന്യസ്യ പ്രഭവം പ്രവര്തനം ചാഭിധായ പ്രകൃതിമഭിധാതുകാമഃ പരിത്യാജ്യതയാ പ്രഥമം വികൃതിം ദര്ശയന്നാഹ- തദിത്യാദി| ക്ഷിപ്തം ചേതി ചകാരേണാനുക്തമപി തനുത്വാദികം സമുച്ചീയതേ| സകടുകമ് ഈഷത്തിക്തം, തിക്തേऽപി കടുശബ്ദസ്യ പ്രവൃത്തേഃ| അമ്ഭസി ചേതി ചകാരാന്നീലലോഹിതാശ്ച രാജ്യോ ദ്രഷ്ടവ്യാഃ| പിച്ഛിലം ചേതി ചകാരേണ ദോഷസമ്പ്ലവഃ സൂച്യതേ| അവസീദതി ബുഡതി| അഭിഘാതാത് പതനപീഡനാദികാത്||൨൩-൨൪||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
യത് ക്ഷീരമുദകേ ക്ഷിപ്തമേകീഭവതി പാണ്ഡുരമ് | മധുരം ചാവിവര്ണം ച പ്രസന്നം തദ്വിനിര്ദിശേത് ||൨൫||
View original
यत् क्षीरमुदके क्षिप्तमेकीभवति पाण्डुरम् | मधुरं चाविवर्णं च प्रसन्नं तद्विनिर्दिशेत् ||२५||
🔊 Audio coming soon
നിര്ദോഷസ്യ സ്തന്യസ്യ ലക്ഷണമാഹ- യദിത്യാദി| ഏകീഭവതി ഏകത്വം യാതി മിലതീത്യര്ഥഃ| അവിവര്ണമ് ഈഷത്പീതാദിവര്ണമ്| പ്രസന്നം പ്രകൃതിസ്ഥമ്||൨൫||
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
സക്ഷീരൌ വാऽപ്യദുഗ്ധൌ വാ പ്രാപ്യ ദോഷഃ സ്തനൌ സ്ത്രിയാഃ | രക്തം മാംസം ച സന്ദൂഷ്യ സ്തനരോഗായ കല്പതേ ||൨൬||
View original
सक्षीरौ वाऽप्यदुग्धौ वा प्राप्य दोषः स्तनौ स्त्रियाः | रक्तं मांसं च सन्दूष्य स्तनरोगाय कल्पते ||२६||
🔊 Audio coming soon
സ്തനരോഗഹേതും സ്തന്യം പ്രകൃതിവികൃതിഭിരഭിനിര്ദിശ്യ സ്തനരോഗസമ്പ്രാപ്തിം ദര്ശയന്നാഹ- സക്ഷീരാവിത്യാദി| സക്ഷീരൌ ഗര്ഭിണ്യാഃ, തസ്യാ ദോഹസ്യാസമ്ഭവാത്| അദുഗ്ധൌ പ്രസൂതായാഃ, തസ്യാ ദോഹസ്യ സമ്ഭവാത്| തത്ര യദാ ദോഹ്യാവദുഗ്ധൌ ഭവതഃ, തദാ ക്ഷീരഭരപീഡിതാ ദോഷാഃ കുപിതാഃ സ്തനരോഗായ ജായന്തേ| സ്തനരോഗായ കല്പതേ സ്തനരോഗാര്ഥേ സമര്ഥോ ഭവതി||൨൬||
Adhikarana 25 (27) · Śloka 27
പഞ്ചാനാമപി തേഷാം തു ഹിത്വാ ശോണിതവിദ്രധിമ് | ലക്ഷണാനി സമാനാനി ബാഹ്യവിദ്രധിലക്ഷണൈഃ ||൨൭||
View original
पञ्चानामपि तेषां तु हित्वा शोणितविद्रधिम् | लक्षणानि समानानि बाह्यविद्रधिलक्षणैः ||२७||
🔊 Audio coming soon
തേഷാമപി സങ്ക്ഷേപാര്ഥം ലക്ഷണമതിദേശേന നിര്ദിശന്നാഹ- പഞ്ചാനാമപീത്യാദി| തേഷാം സ്തനരോഗാണാമ്| സമാനാനി തുല്യാനി, ‘ഭവന്തി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ||൨൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ വിസര്പനാഡീസ്തനരോഗനിദാനം നാമ ദശമോऽധ്യായഃ ||൧൦||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने विसर्पनाडीस्तनरोगनिदानं नाम दशमोऽध्यायः ||१०||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിദാനസ്ഥാനേ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||