4. garbhavyākaraṇaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಗರ್ಭವ್ಯಾಕರಣಂ ಶಾರೀರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತಿಶಾರೀರಾನನ್ತರಮವಕ್ರಾನ್ತಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ ವ್ಯಾಕರಣಾರ್ಹತ್ವಾದ್ಗರ್ಭವ್ಯಾಕರಣಂ ವಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಗರ್ಭವ್ಯಾಕರಣಂ ಗರ್ಭವಿವರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಅಗ್ನಿಃ ಸೋಮೋ ವಾಯುಃ ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮಃ ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಭೂತಾತ್ಮೇತಿ ಪ್ರಾಣಾಃ ||೩||

ತತ್ರ ಪ್ರಾಣಾಸ್ತ್ವಕ್ಕಲಾದಯಶ್ಚ ವಿವರಣೀಯಾಃ; ತೇಷು ಪ್ರಾಣಾನಾಮತೀವ ದೇಹಸ್ಥಿತಿಹೇತುತ್ವಾತ್ ಪ್ರಾಗುಪಾದಾನಮಾಹ- ಅಗ್ನಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನಿರತ್ರ ಪಾಚಕಭ್ರಾಜಕಾಲೋಚಕರಞ್ಜಕಸಾಧಕಾನಾಂ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಾನಾಂ ಸರ್ವಧಾತ್ವನುಗಾನಾಂ ಚೋಷ್ಮಣಾಂ ಶಕ್ತಿರೂಪತಯಾಽವಸ್ಥಿತೋ ವಾಚೋಽಧಿದೈವತ್ವಮಾಪನ್ನೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮರಸಶುಕ್ರಾದೀನಾಂ ತೋಯಾತ್ಮಕಾನಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಚ ಶಕ್ತಿರೂಪತಯಾಽವಸ್ಥಿತೋ ಮನಸೋಽಧಿದೈವತ್ವಮಾಪನ್ನಃ ಸೋಮ ಇತಿ| ವಾಯುಃ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕಃ ಪ್ರಾಣಾದಿಭೇದೇನ| ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಾಂಸಿ ತು ಪ್ರಕೃತೇರಷ್ಟರೂಪಾಯಾ ಗುಣಾಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಶ್ರವಣದರ್ಶನಸ್ಪರ್ಶನರಸನಘ್ರಾಣಾನೀತಿ ಪಞ್ಚ| ಭೂತಾತ್ಮಾ ಶುಭಾಶುಭಕರ್ಮಭಿಃ ಪರಿಗೃಹೀತಃ ಕರ್ಮಪುರುಷಃ| ಏತೇ ಚಾಗ್ನೀಷೋಮಾದಯಃ ಪ್ರಾಣಯನ್ತಿ ಜೀವಯನ್ತೀತಿ ಪ್ರಾಣಾಃ| ತತ್ರಾಗ್ನಿಸ್ತಾವದಾಹಾರಪಾಕಾದಿಕರ್ಮಣಾ ಪ್ರಾಣಯತಿ, ಸೋಮಶ್ಚ ಸೌಮ್ಯಧಾತೋರೋಜಃಪ್ರಭೃತೇಃ ಪೋಷಣೇನ, ವಾಯುಶ್ಚ ದೋಷಧಾತುಮಲಾದೀನಾಂ ಸಞ್ಚಾರಣೇನೋಚ್ಛ್ವಾಸನಿಃಶ್ವಾಸಾಭ್ಯಾಂ ಚ, ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮಶ್ಚ ಮನೋರೂಪತಯಾ ಪರಿಣತಂ ಭೂತಾತ್ಮನಃ ಶರೀರಾನ್ತರಗ್ರಹಣಮೋಕ್ಷಣೇ ಹೇತುರಿತಿ ತದಪಿ ಪ್ರಾಣಯತಿ, ಪಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ ರೂಪಾದಿಗ್ರಹಣಕರ್ಮಣಾ ಪ್ರಾಣಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಕರ್ಮಪುರುಷೋಽಪ್ಯಶೇಷಸ್ಯೈವ ಕರ್ಮರಾಶೇಶ್ಚೇತನಾಹೇತುರಿತಿ ಪ್ರಾಣಯತಿ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ತಸ್ಯ ಖಲ್ವೇವಮ್ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸ್ಯಾಭಿಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಕ್ಷೀರಸ್ಯೇವ ಸನ್ತಾನಿಕಾಃ ಸಪ್ತ ತ್ವಚೋ ಭವನ್ತಿ | ತಾಸಾಂ ಪ್ರಥಮಾಽವಭಾಸಿನೀ ನಾಮ, ಯಾ ಸರ್ವಾನ್ ವರ್ಣಾನವಭಾಸಯತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾಂ ಚ ಛಾಯಾಂ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ, ಸಾ ವ್ರೀಹೇರಷ್ಟಾದಶಭಾಗಪ್ರಮಾಣಾ, ಸಿಧ್ಮಪದ್ಮಕಣ್ಟಕಾಧಿಷ್ಠಾನಾ; ದ್ವಿತೀಯಾ ಲೋಹಿತಾ ನಾಮ, ಷೋಡಶಭಾಗಪ್ರಮಾಣಾ, ತಿಲಕಾಲಕನ್ಯಚ್ಛವ್ಯಙ್ಗಾಧಿಷ್ಠಾನಾ; ತೃತೀಯಾ ಶ್ವೇತಾ ನಾಮ, ದ್ವಾದಶಭಾಗಪ್ರಮಾಣಾ, ಚರ್ಮದಲಾಜಗಲ್ಲೀಮಷಕಾಧಿಷ್ಠಾನಾ; ಚತುರ್ಥೀ ತಾಮ್ರಾ ನಾಮಾಷ್ಟಭಾಗಪ್ರಮಾಣಾ, ವಿವಿಧಕಿಲಾಸಕುಷ್ಠಾಧಿಷ್ಠಾನಾ; ಪಞ್ಚಮೀ ವೇದಿನೀ ನಾಮ ಪಞ್ಚಭಾಗಪ್ರಮಾಣಾ, ಕುಷ್ಠವಿಸರ್ಪಾಧಿಷ್ಠಾನಾ; ಷಷ್ಠೀ ರೋಹಿಣೀ ನಾಮ ವ್ರೀಹಿಪ್ರಮಾಣಾ, ಗ್ರನ್ಥ್ಯಪಚ್ಯರ್ಬುದಶ್ಲೀಪದಗಲಗಣ್ಡಾಧಿಷ್ಠಾನಾ; ಸಪ್ತಮೀ ಮಾಂಸಧರಾ ನಾಮ ವ್ರೀಹಿದ್ವಯಪ್ರಮಾಣಾ, ಭಗನ್ದರವಿದ್ರಧ್ಯರ್ಶೋಽಧಿಷ್ಠಾನಾ | ಯದೇತತ್ ಪ್ರಮಾಣಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ತನ್ಮಾಂಸಲೇಷ್ವವಕಾಶೇಷು, ನ ಲಲಾಟೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಙ್ಗುಲ್ಯಾದಿಷು ಚ; ಯತೋ ವಕ್ಷ್ಯತ್ಯುದರೇಷು- ‘ವ್ರೀಹಿಮುಖೇನಾಙ್ಗುಷ್ಠೋದರಪ್ರಮಾಣಮವಗಾಢಂ ವಿಧ್ಯೇತ್’ (ಚಿ.೧೪) ಇತಿ ||೪||

ಪ್ರಾಣಸದ್ಭಾವ ಏವ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸ್ಯ ಪರಿಣಾಮೇನ ತ್ವಗಾದಿಸಮ್ಭವ ಇತ್ಯನನ್ತರಂ ತ್ವಗಾದಿವ್ಯಾಕರಣಂ ಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸ್ಯ| ಏವಮ್ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ಭೂತಾತ್ಮಾಧಿಷ್ಠಿತಸ್ಯ| ತಾಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವವರ್ಣಾನ್ ಗೌರಾದಿಕಾನ್| ಅವಭಾಸಯತೀತಿ ‘ಭ್ರಾಜಕೇನಾಗ್ನಿನಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪಞ್ಚವಿಧಾಂ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಿಕಾಂ, ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಕೃತತ್ವಾತ್| ಚಶಬ್ದಾತ್ ಪ್ರಭಾಽಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾ| “ಆಸನ್ನಾ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ಚ್ಛಾಯಾ ಪ್ರಭಾ ದೂರಾತ್ ಪ್ರಕಾಶತೇ” (ಚ.ಇ.೭) ಇತಿ ತಯೋರ್ಭೇದಃ| ತಸ್ಯಾಸ್ತ್ವಚಃ ಪ್ರಮಾಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ರೀಹಿರತ್ರ ಯವಃ, ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವ್ರೀಹಿವಿಸ್ತಾರಸ್ಯ ವಿಂಶತಿರ್ಭಾಗಾಃ ಪರಿಕಲ್ಪನೀಯಾಃ, ತೇ ಚಾಷ್ಟಾದಶ ಭಾಗಾ ಅವಭಾಸಿನ್ಯಾಃ ಪ್ರಮಾಣಮ್, ಏವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇಷ್ವಪಿ ವಿಂಶತಿಭಾಗೇಷು ಷೋಡಶಪ್ರಭೃತಯೋ ಭಾಗಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಅಙ್ಗುಷ್ಠೋದರಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಸಪ್ತಾನಾಂ ತ್ವಚಾಂ ಸಮುದಾಯೇನಾಙ್ಗುಷ್ಠೋದರಪ್ರಮಾಣಮಸ್ತಿ; ಅಙ್ಗುಷ್ಠೋದರಂ ತು ವಿಂಶತಿತಮಭಾಗೋನಷಡ್ಯವಪ್ರಮಾಣಮ್||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಕಲಾಃ ಖಲ್ವಪಿ ಸಪ್ತ ಭವನ್ತಿ ಧಾತ್ವಾಶಯಾನ್ತರಮರ್ಯಾದಾಃ ||೫||

ಕಲಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದಧತೀತಿ ಧಾತವೋ ರಸರಕ್ತಮಾಂಸಾದಯಃ, ಕಫಪಿತ್ತಪುರೀಷಾಣ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಕೃತಾನಿ ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ದಧತೀತಿ ಧಾತವಃ, ತೇಷಾಮಾಶಯಾ ಅವಸ್ಥಾನಪ್ರದೇಶಾ ಧಾತ್ವಾಶಯಾಃ, ತೇಷಾಮನ್ತರೇಷು ಮರ್ಯಾದಾಃ ಸೀಮಾಭೂತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

ಭವತಶ್ಚಾತ್ರ- ಯಥಾ ಹಿ ಸಾರಃ ಕಾಷ್ಠೇಷು ಛಿದ್ಯಮಾನೇಷು ದೃಶ್ಯತೇ | ತಥಾಹಿ ಧಾತುರ್ಮಾಂಸೇಷು ಛಿದ್ಯಮಾನೇಷು ದೃಶ್ಯತೇ ||೬|| ಸ್ನಾಯುಭಿಶ್ಚ ಪ್ರತಿಚ್ಛನ್ನಾನ್ ಸನ್ತತಾಂಶ್ಚ ಜರಾಯುಣಾ | ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ವೇಷ್ಟಿತಾಂಶ್ಚಾಪಿ ಕಲಾಭಾಗಾಂಸ್ತು ತಾನ್ ವಿದುಃ ||೭||

ತಾಸಾಮನ್ತಃಸ್ಥಿತತ್ವೇನಾಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಣಾಮಸ್ತಿತ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯುಪಮಾನಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಭವತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನ ಕಲಾಸಾಧಿಷ್ಠಾನಪೃಥಗ್ಧಾತೂಪಲಮ್ಭಕಾರ್ಯೇಣಾವ್ಯಕ್ತಮೇವ ಕಲಾನಾಮಸ್ತಿತ್ವಂ ಸಾಧಿತಂ ಭವೇತ್| ತಾಸಾಮುಪಷ್ಟಮ್ಭಕಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ನಾಯುಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕಲಾಭಾಗಾನ್ ಕಲಾವಿಭಾಗವಿಶೇಷಾನ್| ಸನ್ತತಾನ್ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಕಾರೇಣ ವ್ಯಾಪ್ತಾನ್| ಜರಾಯುರುಲ್ಬಾಕಾರೋ ಯೇನ ವೇಷ್ಟಿತಾಃ ಪ್ರಾಣಿನೋ ಜಾಯನ್ತೇ; ಕಲಾವೇಷ್ಟಕೋಽಪಿ ತದ್ವದೇವ| ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟೇನ ಕಲಾಸ್ವರೂಪಮಭಿಹಿತಮ್| ಯಥಾ- “ಯಸ್ತು ಧಾತ್ವಾಶಯಾನ್ತರೇಷು ಕ್ಲೇದೋಽವತಿಷ್ಠತೇ ಸ ಯಥಾಸ್ವಮೂಷ್ಮಭಿರ್ವಿಪಕ್ವಃ ಸ್ನಾಯುಶ್ಲೇಷ್ಮಜರಾಯುಚ್ಛನ್ನಃ ಕಾಷ್ಠ ಇವ ಸಾರೋ ಧಾತುರಸಶೇಷೋಽಲ್ಪತ್ವಾತ್ ಕಲಾಸಞ್ಜ್ಞಃ” (ಅ.ಸಂ.ಶಾ.೫) ಇತಿ||೬-೭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ತಾಸಾಂ ಪ್ರಥಮಾ ಮಾಂಸಧರಾ, ಯಸ್ಯಾಂ ಮಾಂಸೇ ಸಿರಾಸ್ನಾಯುಧಮನೀಸ್ರೋತಸಾಂ ಪ್ರತಾನಾ ಭವನ್ತಿ ||೮||

ತಾಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯಾಂ ಕಲಾಯಾಮಧಿಷ್ಠಿತೇ ಮಾಂಸೇ ಸಿರಾದೀನಾಂ ಪ್ರತಾನಾ ವಿಸ್ತಾರಾ ಭವನ್ತಿ||೮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ಯಥಾ ಬಿಸಮೃಣಾಲಾನಿ ವಿವರ್ಧನ್ತೇ ಸಮನ್ತತಃ | ಭೂಮೌ ಪಙ್ಕೋದಕಸ್ಥಾನಿ ತಥಾ ಮಾಂಸೇ ಸಿರಾದಯಃ ||೯||

ಅಮುಮೇವಾರ್ಥಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದ್ರಢಯನ್ನಾಹ- ಯಥಾ ಬಿಸಮೃಣಾಲಾನೀತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಮಾಂಸೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಪ್ರಥಮಕಲಾಯಾಂ ಮಾಂಸಸ್ಥಾಃ ಸಿರಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ನನು, ರಸಾನನ್ತರಂ ರಕ್ತಂ, ತತೋ ಮಾಂಸಂ, ತತ್ ಕಥಂ ಪ್ರಾಗೇವ ಮಾಂಸಧರಾ ಪಠಿತಾ, ತತೋ ರಕ್ತಧರೇತಿ? ಉಚ್ಯತೇ, ಪೋಷಣೇ ಕ್ರಮೋಽಯಂ ನತು ಧಾರಣೇ; ಅತ ಏವ ಯಸ್ಯಾಮಿತ್ಯಾಧಾರತ್ವೇನ ಕಲಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ||೯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ದ್ವಿತೀಯಾ ರಕ್ತಧರಾ ಮಾಂಸಸ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರತಃ, ತಸ್ಯಾಂ ಶೋಣಿತಂ ವಿಶೇಷತಶ್ಚ ಸಿರಾಸು ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹ್ನೋಶ್ಚ ಭವತಿ ||೧೦||

ದ್ವಿತೀಯೇತ್ಯಾದಿ||೧೦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ವೃಕ್ಷಾದ್ಯಥಾಭಿಪ್ರಹತಾತ್ ಕ್ಷೀರಿಣಃ ಕ್ಷೀರಿಮಾವಹೇತ್ | ಮಾಂಸಾದೇವಂ ಕ್ಷತಾತ್ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಶೋಣಿತಂ ಸಮ್ಪ್ರಸಿಚ್ಯತೇ ||೧೧||

ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ದಾರ್ಷ್ಟಾನ್ತಿಕಂ ದ್ರಢಯನ್ನಾಹ- ವೃಕ್ಷಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಪ್ರಸಿಚ್ಯತೇ ಪ್ರಸ್ರವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ತೃತೀಯಾ ಮೇದೋಧರಾ; ಮೇದೋ ಹಿ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮುದರಸ್ಥಮಣ್ವಸ್ಥಿಷು ಚ, ಮಹತ್ಸು ಚ ಮಜ್ಜಾ ಭವತಿ ||೧೨||

ತೃತೀಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಣ್ವಸ್ಥಿಷು ಅಲ್ಪಾಸ್ಥಿಷು| ನನು, ಮಜ್ಜಾ ಅಸ್ಥ್ನಾಮನ್ತರ್ಭವತಿ ಕಥಂ ಮೇದಸ್ತದನ್ತರಿತ್ಯಾಹ- ಮಹತ್ಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಣ್ವಸ್ಥಿಷು ಮೇದಃ, ಮಹತ್ಸು ಮಜ್ಜೇತಿ||೧೨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

ಸ್ಥೂಲಾಸ್ಥಿಷು ವಿಶೇಷೇಣ ಮಜ್ಜಾ ತ್ವಭ್ಯನ್ತರಾಶ್ರಿತಃ | ಅಥೇತರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಸರಕ್ತಂ ಮೇದ ಉಚ್ಯತೇ | ಶುದ್ಧಮಾಂಸಸ್ಯ ಯಃ ಸ್ನೇಹಃ ಸಾ ವಸಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ ||೧೩||

ಗದ್ಯೋಕ್ತಮರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೇನ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ಸ್ಥೂಲೇತ್ಯಾದಿ| ಇತರೇಷ್ವಲ್ಪಾಸ್ಥಿಷು ಸರ್ವೇಷು| ನನು, ಮೇದೋಮಜ್ಜಾನುಕಾರೀ ಉಪಧಾತುರ್ವಸಾಖ್ಯಃ ಕ ಇತ್ಯಾಹ- ಶುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ||೧೩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

ಚತುರ್ಥೀ ಶ್ಲೇಷ್ಮಧರಾ ಸರ್ವಸನ್ಧಿಷು ಪ್ರಾಣಭೃತಾಂ ಭವತಿ ||೧೪|| ಸ್ನೇಹಾಭ್ಯಕ್ತೇ ಯಥಾ ಹ್ಯಕ್ಷೇ ಚಕ್ರಂ ಸಾಧು ಪ್ರವರ್ತತೇ | ಸನ್ಧಯಃ ಸಾಧು ವರ್ತನ್ತೇ ಸಂಶ್ಲಿಷ್ಟಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ತಥಾ ||೧೫||

ತಯಾ ಧೃತಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ಗುಣಕರ್ಮಾಣಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹೇತ್ಯಾದಿ| ಅಕ್ಷ ಇತಿ ಚಕ್ರಚ್ಛಿದ್ರಾನ್ತರ್ಗತಕಾಷ್ಠಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪-೧೫||

Adhikarana 13 (16-17) · Śloka 17

ಪಞ್ಚಮೀ ಪುರೀಷಧರಾ ನಾಮ; ಯಾಽನ್ತಃಕೋಷ್ಠೇ ಮಲಮಭಿವಿಭಜತೇ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಾ ||೧೬|| ಯಕೃತ್ಸಮನ್ತಾತ್ ಕೋಷ್ಠಂ ಚ ತಥಾಽನ್ತ್ರಾಣಿ ಸಮಾಶ್ರಿತಾ | ಉಣ್ಡು(ನ್ದು)ಕಸ್ಥಂ ವಿಭಜತೇ ಮಲಂ ಮಲಧರಾ ಕಲಾ ||೧೭||

ಪಞ್ಚಮೀತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತಃಕೋಷ್ಠ ಇತಿ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯಾನ್ತರ್ಮಧ್ಯಮನ್ತಃಕೋಷ್ಠಂ, ಪುನಸ್ತಸ್ಮಿನ್ಮಲಂ ಮೂತ್ರಪುರೀಷರೂಪತಯಾ ವಿಭಜತಿ| ಗಯೀ ತು ‘ಅನ್ತಃಕೋಷ್ಠೇ ಕೋಷ್ಠಮಧ್ಯೇ, ತತ್ರಾಪಿ ರಸವಿಭಾಗೇ ಕಿಟ್ಟಸ್ಯ ಪುರೀಷತ್ವಾತ್ ತತ್ ಪುರೀಷಂ ಕೋಷ್ಠೇ ವಿಭಜತಿ ಕೋಷ್ಠಾತ್ ಪೃಥಕ್ಕರೋತಿ; ಸ ಚಾತ್ರ ಪುರೀಷವಿಭಾಗೋಽಗ್ನಿಮಾರುತಕೃತೋಽಪಿ; ತತ್ರಾಗ್ನಿಕೃತೋ ಯಥಾ- ‘ವಿವೇಚಯತಿ ಚ ರಸಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ’ (ಸೂ.೨೧), ಮಾರುತಕೃತೋ ಯಥಾ- ‘ಸೋಽನ್ನಂ ಪಚತಿ ತಜ್ಜಾಂಶ್ಚ ವಿಶೇಷಾನ್ವಿವಿನಕ್ತಿ ಹಿ’ (ನಿ.೧) ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ| ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೇತಿ ಪುರೀಷಸ್ಯ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಿತತ್ವಾತ್| ಕೋಷ್ಠಃ ಪುನರಾಮಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯಃ; ತಥಾ ಚ ಕೋಷ್ಠಲಕ್ಷಣಂ- “ಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಮಾಗ್ನಿಪಕ್ವಾನಾಂ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರುಧಿರಸ್ಯ ಚ| ಹೃದುಣ್ಡುಕಂ(ಕಃ) ಫುಪ್ಫುಸಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ” (ಚಿ.೨) ಇತಿ| ತೇನ ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಿತಾಽಪಿ ಪುರೀಷಸ್ಯ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಿತತ್ವಾದ್ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಾ ಕಥ್ಯನ್ತೇ| ಏತದೇವ ಸಮಸ್ತಕೋಷ್ಠಸ್ಥಿತತ್ವಂ ಶ್ಲೋಕೇನ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ಯಕೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮನ್ತಾತ್ ಸರ್ವತೋ ಯಕೃತಾದಿಕಂ ಸಮಾಶ್ರಿತಾ, ಉಣ್ಡು(ನ್ದು)ಕಸ್ಥಂ ಮಲಂ ವಿಭಜತೇ| ತತ್ರ ಯಕೃದ್ಗ್ರಹಣಂ ರಕ್ತಾಧಾರಸಾಮ್ಯೇನ ಪ್ಲೀಹ್ನ ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಯಕೃತ್ಸಮೀಪಾನಾಂ ಹೃದಯಾದೀನಾಂ ಚ, ಉಣ್ಡುಕಗ್ರಹಣೇನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾದ್ಗುದೋ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತೇನೋರ್ಧ್ವಂ ಯಕೃದಾದಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ , ಅಧಸ್ತಾದ್ಗುದಪರ್ಯನ್ತಂ ಕೋಷ್ಠಂ ಸಮನ್ತಾತ್ ಸಮಾಶ್ರಿತಾ| ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟೇನಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಪಞ್ಚಮೀ ಪುರೀಷಧರಾ, ಸಾ ಹ್ಯನ್ತ್ರಾಮಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯಾ, ತತ್ರೋಣ್ಡುಕಸ್ಥಂ ಮಲಂ ವಿಭಜತಿ” (ಅ.ಸಂ.ಶಾ.೫) ಇತಿ| ಉಣ್ಡುಕಃ ‘ಪೋಟ್ಟಲಕ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಚರಕೇ ಚ ಪುರೀಷಾಧಾರಶಬ್ದೇನೋಣ್ಡುಕಃ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಃ, ಅತ ಏವ ಪುರೀಷಧರೇತಿ ನಾಮಾಸ್ಯಾಃ| ಮಲಂ ವಿಭಜತೇ ಮೂತ್ರಪುರೀಷರೂಪತಯಾ ವಿಭಾಗಂ ಕರೋತಿ| ಗಯೀ ತು, ವಿಭಜತೇ ತಸ್ಮಾತ್ ಕೋಷ್ಠಾತ್ ಪೃಥಕ್ಕರೋತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ||೧೬-೧೭||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

ಷಷ್ಠೀ ಪಿತ್ತಧರಾ ; ಯಾ ಚತುರ್ವಿಧಮನ್ನಪಾನಮಾಮಾಶಯಾತ್ ಪ್ರಚ್ಯುತಂ ಪಕ್ವಾಶಯೋಪಸ್ಥಿತಂ ಧಾರಯತಿ ||೧೮||

ಷಷ್ಠೀತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಮತ್ರಾನ್ತರಗ್ನಿಸಞ್ಜ್ಞಕಮ್| ಆಮಾಶಯಾತ್ ಪ್ರಚ್ಯುತಂ ಕಫಾಶಯಾದ್ಭ್ರಷ್ಟಂ, ಪಕ್ವಾಶಯೋಪಸ್ಥಿತಂ ಪಕ್ವಾಶಯಗಮನಾಯೋಪಸ್ಥಿತಂ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಂ, ಧಾರಯತಿ ‘ಪಾಕಾರ್ಥಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಥಾ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ- “ಷಷ್ಠೀ ಪಿತ್ತಧರಾ ನಾಮ ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಸ್ಥಾ, ಸಾ ಹ್ಯನ್ತರಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನತಯಾಽಽಮಪಕ್ವಾಶಯಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಚತುರ್ವಿಧಮನ್ನಂ ಬಲೇನ ವಿಧಾರ್ಯ ಪಿತ್ತತೇಜಸಾ ಶೋಷಯನ್ತೀ ಪಚತಿ” (ಅ.ಸಂ.ಶಾ.೫) ಇತಿ||೧೮||

Adhikarana 15 (19) · Śloka 19

ಅಶಿತಂ ಖಾದಿತಂ ಪೀತಂ ಲೀಢಂ ಕೋಷ್ಠಗತಂ ನೃಣಾಮ್ | ತಜ್ಜೀರ್ಯತಿ ಯಥಾಕಾಲಂ ಶೋಷಿತಂ ಪಿತ್ತತೇಜಸಾ ||೧೯||

ಏತಮೇವಾರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಶಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಶ ಭೋಜನೇ, ಖಾದೃ ಭಕ್ಷಣೇ, ಧೇಟ್ ಪಾ ಪಾನೇ, ಲಿಹ ಆಸ್ವಾದನೇ| ತದನ್ನಮಶಿತಾದಿವಿಶೇಷಣಾಕ್ರಾನ್ತಮನ್ನಂ ಜೀರ್ಯತಿ| ಯಥಾಕಾಲಂ ಕಾಲಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ತೀಕ್ಷ್ಣಮಧ್ಯಮನ್ದಾಗ್ನಿಷು ಮಾತ್ರಾದ್ರವ್ಯಗುರುಲಘೂಚಿತಕಾಲಾನತಿಕ್ರಮೇಣ||೧೯||

Adhikarana 16 (20-21) · Śloka 21

ಸಪ್ತಮೀ ಶುಕ್ರಧರಾ, ಯಾ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಸರ್ವಶರೀರವ್ಯಾಪಿನೀ ||೨೦|| ಯಥಾ ಪಯಸಿ ಸರ್ಪಿಸ್ತು ಗೂಢಶ್ಚೇಕ್ಷೌ ರಸೋ ಯಥಾ | ಶರೀರೇಷು ತಥಾ ಶುಕ್ರಂ ನೃಣಾಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಭಿಷಗ್ವರಃ ||೨೧||

ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸರ್ವಾಙ್ಗವ್ಯಾಪ್ತಿತ್ವೇ ಉಪಮಾನಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪಯೋದೃಷ್ಟಾನ್ತೋಽಲ್ಪಮೈಥುನತ್ವಾದ್ಬಹುಶುಕ್ರೇ, ಇಕ್ಷುದೃಷ್ಟಾನ್ತಸ್ತ್ವತಿಪೀಡನಶುಕ್ರಕ್ಷರಣತ್ವಾನ್ಮನ್ದಶುಕ್ರೇ ಪುಂಸಿ||೨೦-೨೧||

Adhikarana 17 (22) · Śloka 22

ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲೇ ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಬಸ್ತಿದ್ವಾರಸ್ಯ ಚಾಪ್ಯಧಃ | ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಃಪಥಾಚ್ಛುಕ್ರಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೨೨||

ತಸ್ಯೈವೇದಾನೀಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗವ್ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ಕ್ಷರಣಮಾರ್ಗಮಾಹ- ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟೇನೋಕ್ತಮ್- “ಸಪ್ತಮೀ ಶುಕ್ರಧರಾ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲೇ ದಕ್ಷಿಣೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಬಸ್ತಿದ್ವಾರಸ್ಯ ಚಾಧೋ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಮಾಶ್ರಿತಾ ಸಕಲಶರೀರವ್ಯಾಪಿನೀ ಶುಕ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತಯತಿ” (ಅ. ಸಂ. ಶಾ. ೫) ಇತಿ||೨೨||

Adhikarana 18 (23) · Śloka 23

ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಾಶ್ರಿತಂ ಶುಕ್ರಂ ಪ್ರಸನ್ನಮನಸಸ್ತಥಾ | ಸ್ತ್ರೀಷು ವ್ಯಾಯಚ್ಛತಶ್ಚಾಪಿ ಹರ್ಷಾತ್ತತ್ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೨೩||

ನನು, ಯಥಾ ಪಯಸಿ ಸಂಲೀನಂ ಸರ್ಪಿರೇವಂ ಶರೀರಸಂಲೀನಂ ಶುಕ್ರಂ ಕಥಂ ಪೃಥಗ್ಭೂಯ ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗೇಣ ಕ್ಷರತೀತ್ಯಾಹ- ಕೃತ್ಸ್ನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸನ್ನಮನಸಃ ಕ್ರೋಧಾದಿರಹಿತಚಿತ್ತಸ್ಯ, ತಥಾ ಸ್ತ್ರೀಷು ವ್ಯಾಯಚ್ಛತೋ ವ್ಯಾಯಾಮಂ ಕುರ್ವತೋ ರತಂ ಕುರ್ವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೩||

Adhikarana 19 (24) · Śloka 24

ಗೃಹೀತಗರ್ಭಾಣಾಮಾರ್ತವವಹಾನಾಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ವರ್ತ್ಮಾನ್ಯವರುಧ್ಯನ್ತೇ ಗರ್ಭೇಣ, ತಸ್ಮಾದ್ಗೃಹೀತಗರ್ಭಾಣಾಮಾರ್ತವಂ ನ ದೃಶ್ಯತೇ; ತತಸ್ತದಧಃ ಪ್ರತಿಹತಮೂರ್ಧ್ವಮಾಗತಮಪರಂ ಚೋಪಚೀಯಮಾನಮಪರೇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ; ಶೇಷಂ ಚೋರ್ಧ್ವತರಮಾಗತಂ ಪಯೋಧರಾವಭಿಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ, ತಸ್ಮಾದ್ಗರ್ಭಿಣ್ಯಃ ಪೀನೋನ್ನತಪಯೋಧರಾ ಭವನ್ತಿ ||೨೪||

ಕಸ್ಮಾದ್ಗೃಹೀತಗರ್ಭಾಣಾಂ ಗರ್ಭಗ್ರಹಣಕಾಲಾದೂರ್ಧ್ವಮಾಪ್ರಜನನಾದಾರ್ತವಂ ನ ದೃಶ್ಯತೇ? ಇತ್ಯಾಹ- ಗೃಹೀತೇತ್ಯಾದಿ| ವರ್ತ್ಮಾನ್ಯವರುಧ್ಯನ್ತೇ ಮುಖಾನ್ಯವರುಧ್ಯನ್ತೇ| ಅಪರಾಮಮಲಾಮಿತ್ಯಾಹುಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ||೨೪||

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

ಗರ್ಭಸ್ಯ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನೌ ಶೋಣಿತಜೌ, ಶೋಣಿತಫೇನಪ್ರಭವಃ ಫುಪ್ಫುಸಃ , ಶೋಣಿತಕಿಟ್ಟಪ್ರಭವ ಉಣ್ಡುಕಃ ||೨೫||

ಗರ್ಭಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯಕೃತ್ ಕಾಲಖಣ್ಡಂ ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಂ, ಪ್ಲೀಹಾ ಅನೇನೈವ ನಾಮ್ನಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಿತಃ, ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನಾವಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಕ್ಲೋಮಾಪಿ ಶೋಣಿತಜಮ್, ತಥಾ ಚ ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟಃ- “ರಕ್ತಾದನಿಲಯುಕ್ತಾತ್ ಕಾಲೀಯಕಮ್” (ಅ.ಸಂ.ಶಾ.೫) ಇತಿ| ಶೋಣಿತೇತ್ಯಾದಿ| ಫುಪ್ಫುಸೋ ಹೃದಯನಾಡಿಕಾಲಗ್ನಃ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಃ| ಶೋಣಿತಕಿಟ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ಉಣ್ಡುಕಃ ಪೋಟ್ಟಲಕಃ||೨೫||

Adhikarana 21 (26-30) · Śloka 30

ಅಸೃಜಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಶ್ಚಾಪಿ ಯಃ ಪ್ರಸಾದಃ ಪರೋ ಮತಃ | ತಂ ಪಚ್ಯಮಾನಂ ಪಿತ್ತೇನ ವಾಯುಶ್ಚಾಪ್ಯನುಧಾವತಿ ||೨೬|| ತತೋಽಸ್ಯಾನ್ತ್ರಾಣಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಗುದಂ ಬಸ್ತಿಶ್ಚ ದೇಹಿನಃ | ಉದರೇ ಪಚ್ಯಮಾನಾನಾಮಾಧ್ಮಾನಾದ್ರುಕ್ಮಸಾರವತ್ ||೨೭|| ಕಫಶೋಣಿತಮಾಂಸಾನಾಂ ಸಾರಾಜ್ಜಿಹ್ವಾ ಪ್ರಜಾಯತೇ | ಯಥಾರ್ಥಮೂಷ್ಮಣಾ ಯುಕ್ತೋ ವಾಯುಃ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ದಾರಯೇತ್ ||೨೮|| ಅನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಪಿಶಿತಂ ಪೇಶೀರ್ವಿಭಜತೇ ತಥಾ | ಮೇದಸಃ ಸ್ನೇಹಮಾದಾಯ ಸಿರಾಸ್ನಾಯುತ್ವಮಾಪ್ನುಯಾತ್ ||೨೯|| ಸಿರಾಣಾಂ ತು ಮೃದುಃ ಪಾಕಃ ಸ್ನಾಯೂನಾಂ ಚ ತತಃ ಖರಃ | ಆಶಯ್ಯಾಭ್ಯಾಸಯೋಗೇನ ಕರೋತ್ಯಾಶಯಸಮ್ಭವಮ್ ||೩೦||

ಅನ್ತ್ರಾದಿಕೋತ್ಪತ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಸೃಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಧ್ಮಾನಾತ್ ಪಚ್ಯಮಾನಾನಾಂ ವಾಯುನಾಽಗ್ನೇಃ ಸಮಿನ್ಧನಾತ್ ಪಚ್ಯಮಾನಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗಯೀ ತು, ‘ಹೃದಯೇ ಪಚ್ಯಮಾನಾನಾಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಂ ಪಠತಿ| ಯಥಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಊಷ್ಮಣಾ ಪಿತ್ತೇನ ಸಹ ಯುಕ್ತೋ ವಾಯುಃ ನವೈವ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ದಾರಯೇತ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಥಂ? ಯಥಾರ್ಥಂ; ಯಥಾಪ್ರಯೋಜನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನುಪ್ರವಿಶ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುಃ ಪಿಶಿತಂ ಮಾಂಸಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಪೇಶೀರ್ವಿಭಜತೇ, ಪೇಶೀ ಮಾಂಸಖಣ್ಡಃ | ಮೇದಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಿರಾಸ್ನಾಯುತ್ವಮಾಪ್ನುಯಾದಿತಿ ಸಿರಾಃ ಸ್ನಾಯೂಂಶ್ಚ ವಾಯುಃ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಶಯ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆಶಯ್ಯ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗೇನ ವಾಯುಃ ಸ್ಥಿತಿಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೬-೩೦||

Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 32

ರಕ್ತಮೇದಃಪ್ರಸಾದಾದ್ವೃಕ್ಕೌ; ಮಾಂಸಾಸೃಕ್ಕಫಮೇದಃಪ್ರಸಾದಾದ್ವೃಷಣೌ; ಶೋಣಿತಕಫಪ್ರಸಾದಜಂ ಹೃದಯಂ, ಯದಾಶ್ರಯಾ ಹಿ ಧಮನ್ಯಃ ಪ್ರಾಣವಹಾಃ; ತಸ್ಯಾಧೋ ವಾಮತಃ ಪ್ಲೀಹಾ ಫುಪ್ಫುಸಶ್ಚ, ದಕ್ಷಿಣತೋ ಯಕೃತ್ ಕ್ಲೋಮ ಚ; ತದ್ವಿಶೇಷೇಣ ಚೇತನಾಸ್ಥಾನಮ್, ಅತಸ್ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಮಸಾಽಽವೃತೇ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಃ ಸ್ವಪನ್ತಿ ||೩೧|| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಪುಣ್ಡರೀಕೇಣ ಸದೃಶಂ ಹೃದಯಂ ಸ್ಯಾದಧೋಮುಖಮ್ | ಜಾಗ್ರತಸ್ತದ್ವಿಕಸತಿ ಸ್ವಪತಶ್ಚ ನಿಮೀಲತಿ ||೩೨||

ರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸಾದಃ ಸಾರಃ| ವೃಕ್ಕೌ ಕುಕ್ಷಿಗೋಲಕೌ| ಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ವೃಷಣಾವಣ್ಡೌ| ಶೋಣಿತೇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಯ ಅಧೋ ವಾಮತಃ ಪ್ಲೀಹಾ ಫುಪ್ಫುಸಶ್ಚ; ದಕ್ಷಿಣತೋ ಯಕೃತ್ ಕ್ಲೋಮ ಚೇತಿ ಕ್ಲೋಮ ತಿಲಕಮ್| ತದ್ ಹೃದಯಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಚೇತನಾಸ್ಥಾನಂ ಚೈತನ್ಯಾಸ್ಪದಂ, ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ತು ಸಕಲಶರೀರಮೇವ ಚೇತನಾಸ್ಥಾನಮ್| ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ-“ವೇದನಾನಾಮಧಿಷ್ಠಾನಂ ಮನೋ ದೇಹಶ್ಚ ಸೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ಕೇಶಲೋಮನಖಾಗ್ರಾನ್ತರ್ಮಲದ್ರವಗುಣೈರ್ವಿನಾ” (ಚ.ಶಾ.೧) ಇತಿ| ಚೇತನಾಸಹಚರಿತಂ ಮನೋಽಪಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಹೃದಯಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ಮತಮ್| ಅತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಹೃದಯೇ ತಮಸಾ ತಮೋಗುಣೇನೋಚ್ಛ್ರಿತೇನ ಆವೃತೇ ನಿರುದ್ಧೇ ಸತಿ, ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನಃ ಸ್ವಪನ್ತಿ| ತಸ್ಯಾಕಾರಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪುಣ್ಡರೀಕೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದಯಂ ಕಮಲಮುಕುಲಾಕಾರಮಧೋಮುಖಮ್||೩೧-೩೨||

Adhikarana 23 (33) · Śloka 33

ನಿದ್ರಾಂ ತು ವೈಷ್ಣವೀಂ ಪಾಪ್ಮಾನಮುಪದಿಶನ್ತಿ, ಸಾ ಸ್ವಭಾವತ ಏವ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿನೋಽಭಿಸ್ಪೃಶತಿ | ತತ್ರ ಯದಾ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ತಮೋಭೂಯಿಷ್ಠಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ತದಾ ತಾಮಸೀ ನಾಮ ನಿದ್ರಾ ಸಮ್ಭವತ್ಯನವಬೋಧಿನೀ, ಸಾ ಪ್ರಲಯಕಾಲೇ; ತಮೋಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಮಹಃಸು ನಿಶಾಸು ಚ ಭವತಿ, ರಜೋಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಮನಿಮಿತ್ತಂ, ಸತ್ತ್ವಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಮರ್ಧರಾತ್ರೇ; ಕ್ಷೀಣಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಮನಿಲಬಹುಲಾನಾಂ ಮನಃಶರೀರಾಭಿತಾಪವತಾಂ ಚ ನೈವ, ಸಾ ವೈಕಾರಿಕೀ ಭವತಿ ||೩೩||

ಅಥ ಕೇಯಂ ನಿದ್ರಾ? ತಾಮಾಹ- ನಿದ್ರಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷ್ಣೋರಿಯಂ ವೈಷ್ಣವೀ ಮಾಯೈವ| ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಕಸ್ಮಾದಾಮನನ್ತಿ? ಕೃತ್ಸ್ನಶುಭವ್ಯಾಪಾರನಿರೋಧಾತ್| ಯದ್ಯಪಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯೈಃ ಸಪ್ತವಿಧಾ ನಿದ್ರಾ ಪಠಿತಾ ತಥಾಽಪಿ ತ್ರಿವಿಧೈವ- ತಾಮಸೀ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀ, ವೈಕಾರಿಕೀ ಚೇತಿ ಭೇದೇನ; ತಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರ ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಾಸಾಮಪಿ ನಿದ್ರಾಣಾಂ ತಮೋ ಹೇತುಸ್ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಕೃಷ್ಟತಮಸ್ತ್ವಾತ್ ತಾಮಸೀಯಂ ನಿದ್ರಾ ಕಥ್ಯತೇ| ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀಮಾಹ- ತಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಮಿತ್ತಮನಿಯತಕಾಲಂ, ಚಲತ್ವಾದ್ರಜಸಃ ಕದಾಚಿದ್ದಿವಾ ಕದಾಚಿದ್ರಾತ್ರಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸತ್ತ್ವಭೂಯಿಷ್ಠಾನಾಮರ್ಧರಾತ್ರ ಇತಿ ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಕಿಞ್ಚಿದಲ್ಪೀಭೂತಂ ಸತ್ತ್ವಮುತ್ಕಟಂ ಚ ತಮೋ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾದರ್ಧರಾತ್ರೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಃ ಸ್ವಪನ್ತಿ| ವೈಕಾರಿಕೀಮಾಹ- ಕ್ಷೀಣೇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮ್ಭೂತಾನಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ನಿದ್ರಾ ನೈವ ಭವತಿ, ಯದಿ ಚ ಭವತಿ ತದಾ ವೈಕಾರಿಕೀ ನಾಮ ನಿದ್ರಾ ಭವತಿ| ನನು, ಯದಾ ಲಙ್ಘನಶ್ರಮಾದಿಭಿರ್ವಾಯುರ್ವರ್ಧತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚ ಕ್ಷೀಯತೇ ತದಾ ಕಥಂ ನಿದ್ರೋದೇತಿ? ಉಚ್ಯತೇ- ಮನಸಃ ಕ್ಲಾನ್ತತ್ವಾದ್ಭೂತಾತ್ಮನೋ ವಿಷಯನಿವೃತ್ತೌ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಸ್ವಪನ್ತಿ| ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ- “ಯದಾ ತು ಮನಸಿ ಕ್ಲಾನ್ತೇ ಕರ್ಮಾತ್ಮಾನಃ ಕ್ಲಮಾನ್ವಿತಾಃ| ವಿಷಯೇಭ್ಯೋ ನಿವರ್ತನ್ತೇ ತದಾ ಸ್ವಪಿತಿ ಮಾನವಃ” (ಚ.ಸೂ.೨೧) ಇತಿ||೩೩||

Adhikarana 24 (34-35) · Śloka 35

ಭವತಶ್ಚಾತ್ರ- ಹೃದಯಂ ಚೇತನಾಸ್ಥಾನಮುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತ ! ದೇಹಿನಾಮ್ | ತಮೋಭಿಭೂತೇ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತು ನಿದ್ರಾ ವಿಶತಿ ದೇಹಿನಮ್ ||೩೪|| ನಿದ್ರಾಹೇತುಸ್ತಮಃ, ಸತ್ತ್ವಂ ಬೋಧನೇ ಹೇತುರುಚ್ಯತೇ | ಸ್ವಭಾವ ಏವ ವಾ ಹೇತುರ್ಗರೀಯಾನ್ ಪರಿಕೀರ್ತ್ಯತೇ ||೩೫||

ಇದಾನೀಂ ಗದ್ಯೋಕ್ತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸುಖಬೋಧನಾರ್ಥಂ ಶ್ಲೋಕಾವಾಹ- ಭವತಶ್ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸತ್ತ್ವಾದೀನಾಂ ಸದಾ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾತ್ ಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಿನೋಃ ಸ್ವಾಪಬೋಧಯೋರನುಪಪತ್ತಿಂ ಮನ್ಯಮಾನ ಆಹ- ಸ್ವಭಾವ ಏವ ವೇತ್ಯಾದಿ||೩೪-೩೫||

Adhikarana 25 (36) · Śloka 36

ಪೂರ್ವದೇಹಾನುಭೂತಾಂಸ್ತು ಭೂತಾತ್ಮಾ ಸ್ವಪತಃ ಪ್ರಭುಃ | ರಜೋಯುಕ್ತೇನ ಮನಸಾ ಗೃಹ್ಣಾತ್ಯರ್ಥಾಞ್ ಶುಭಾಶುಭಾನ್ ||೩೬||

ನನು, ಬೋಧಾಭಾವಃ ಸ್ವಾಪಃ, ಸ್ವಾಪಾಭಾವೋ ಬೋಧಃ, ತತ್ ಕಥಂ ಸ್ವಪತಃ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಪೂರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ನನು ಚ, ಯಃ ಕಶ್ಚಿದರ್ಥಾವಬೋಧಃ ಸ ಸರ್ವೋಽಪಿ ಬಾಹ್ಯಾರ್ಥಾವಲಮ್ಬನೋ ದೃಷ್ಟಃ, ನ ಚ ಸ್ವಪ್ನೇ ಬಾಹ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವಂ ವಿದ್ಯತೇ, ತತ್ ಕಥಂ ತತ್ರಾರ್ಥಾವಬೋಧ ಇತಿ? ಉಚ್ಯತೇ- ಸ್ಮೃತಿರೇವೇಯಂ ಪೂರ್ವಾನುಭೂತೇಽರ್ಥೇ, ನ ಚಾನನುಭೂತವಿಷಯಾ ಪರಿಸ್ಫುರತಿ| ನನು, ತಾದೃಗ್ವಿಧಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯಾದೃಷ್ಟಾಶ್ರುತಾನನುಭೂತತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ಸ್ಮೃತಿತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ- ಪೂರ್ವದೇಹಾನುಭೂತಾಂಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚೋಪಲಕ್ಷಣಮ್, ಅತೋಽನೇನಾಪಿ ದೇಹೇನಾನುಭೂತಾನ್| ಭೂತಾತ್ಮೇತಿ ಕಿಮ್ಭೂತೈರ್ಘಟಿತ ಆತ್ಮಾ ಶರೀರಲಕ್ಷಣಃ? ಉತ ಭೂತೈರುಪಲಕ್ಷಿತ ಆತ್ಮಾ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ? ಇತ್ಯಾಹ- ಸ್ವಪತಃ ಪ್ರಭುರಿತಿ|- ಸ್ವಪತಃ ಸ್ವಾಪಯುಕ್ತಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ ಪ್ರಭುಃ ಸ್ವಾಮೀ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ತದ್ವಶೇನ ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಪ್ರವೃತ್ತೇಃ| ಕಥಂ ಪುನರರ್ಥಾನಿನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಾನ್ ನಿದ್ರಾಣೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಗೃಹ್ಣಾತೀತ್ಯಾಹ- ಮನಸೇತಿ| ಮನಸಃ ಸರ್ವದೈವ ಸಮ್ಭವಾತ್ ಸದಾ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಪ್ರಸಙ್ಗ ಇತ್ಯಾಹ- ರಜೋಯುಕ್ತೇನೇತಿ; ರಜಃಪ್ರೇರಿತೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ, ರಜಸಃ ಪ್ರವರ್ತಕತ್ವಾತ್; ತಮೋಯುಕ್ತೇನ ಚ ಮನಸಾ ನ ಕಿಮಪಿ ಸುಪ್ತಃ ಪಶ್ಯತಿ, ತಮಸ ಆವರಣಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್||೩೬||

Adhikarana 26 (37) · Śloka 37

ಕರಣಾನಾಂ ತು ವೈಕಲ್ಯೇ ತಮಸಾಽಭಿಪ್ರವರ್ಧಿತೇ | ಅಸ್ವಪನ್ನಪಿ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಪ್ರಸುಪ್ತ ಇವ ಚೋಚ್ಯತೇ ||೩೭||

ಇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಸ್ಯ ತಮಸಾ ವೈಕಲ್ಯೇ ಆಪಾದಿತೇ ಆತ್ಮಾ ನಿರ್ವಿಕಾರೋಽಪಿ ಸುಪ್ತ ಇವ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಕರಣಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಪ್ರವರ್ಧಿತ ಇತಿ ಅಭಿ ಸರ್ವತೋ ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚ ಪ್ರವರ್ಧಿತೇ| ತತ್ರ ಬಹಿರಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಿಷಯಭೂತೇಽರ್ಥೇ, ಅನ್ತರ್ಮನೋರ್ಥೇಽಪಿ ಸುಖದುಃಖಾದೌ||೩೭||

Adhikarana 27 (38) · Śloka 38

ಸರ್ವರ್ತುಷು ದಿವಾಸ್ವಾಪಃ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೋಽನ್ಯತ್ರ ಗ್ರೀಷ್ಮಾತ್, ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೇಷ್ವಪಿ ತು ಬಾಲವೃದ್ಧಸ್ತ್ರೀಕರ್ಶಿತಕ್ಷತಕ್ಷೀಣಮದ್ಯನಿತ್ಯಯಾನವಾಹನಾಧ್ವಕರ್ಮಪರಿಶ್ರಾನ್ತಾನಾಮಭುಕ್ತವತಾಂ ಮೇದಃಸ್ವೇದಕಫರಸರಕ್ತಕ್ಷೀಣಾನಾಮಜೀರ್ಣಿನಾಂ ಚ ಮುಹೂರ್ತಂ ದಿವಾಸ್ವಪನಮಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಮ್ | ರಾತ್ರಾವಪಿ ಜಾಗರಿತವತಾಂ ಜಾಗರಿತಕಾಲಾದರ್ಧಮಿಷ್ಯತೇ ದಿವಾಸ್ವಪನಮ್ | ವಿಕೃತಿರ್ಹಿ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೋ ನಾಮ; ತತ್ರ ಸ್ವಪತಾಮಧರ್ಮಃ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಶ್ಚ, ತತ್ಪ್ರಕೋಪಾಚ್ಚ ಕಾಸಶ್ವಾಸಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶಿರೋಗೌರವಾಙ್ಗಮರ್ದಾರೋಚಕಜ್ವರಾಗ್ನಿದೌರ್ಬಲ್ಯಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ರಾತ್ರಾವಪಿ ಜಾಗರಿತವತಾಂ ವಾತಪಿತ್ತನಿಮಿತ್ತಾಸ್ತ ಏವೋಪದ್ರವಾ ಭವನ್ತಿ ||೩೮||

ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತೀ ಆಹ- ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯತ್ರ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿತಿ ಗ್ರೀಷ್ಮಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ| ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೇಷ್ವಪೀತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೇಷ್ವಪಿ ಋತುಷು| ಮುಹೂರ್ತಂ ಘಟಿಕಾದ್ವಯಮ್| ರಾತ್ರಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಸ್ಮಾದರ್ಧಮೇವ ಸ್ವಪ್ಯಾನ್ನಾಧಿಕಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವಿಕೃತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಶಬ್ದೇನ ರಕ್ತಮಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಯದ್ಯಪಿ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೇಽಧರ್ಮಸ್ತಥಾಽಪಿ ಶರೀರರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನ ಉಕ್ತಃ| ರಾತ್ರಾವಿತ್ಯಾದಿ| ತ ಏವ ಕಾಸಶ್ವಾಸಾದಯ ಏವ||೩೮||

Adhikarana 28 (39-40) · Śloka 40

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ತಸ್ಮಾನ್ನ ಜಾಗೃಯಾದ್ರಾತ್ರೌ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಂ ಚ ವರ್ಜಯೇತ್ | ಜ್ಞಾತ್ವಾ ದೋಷಕರಾವೇತೌ ಬುಧಃ ಸ್ವಪ್ನಂ ಮಿತಂ ಚರೇತ್ ||೩೯|| ಅರೋಗಃ ಸುಮನಾ ಹ್ಯೇವಂ ಬಲವರ್ಣಾನ್ವಿತೋ ವೃಷಃ | ನಾತಿಸ್ಥೂಲಕೃಶಃ ಶ್ರೀಮಾನ್ ನರೋ ಜೀವೇತ್ ಸಮಾಃ ಶತಮ್ ||೪೦||

ಭವನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಏವಮುಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ವರ್ತಮಾನಃ| ವೃಷಃ ಸ್ತ್ರೀರಮಣಶಕ್ತಿಯುಕ್ತಃ| ಶ್ರೀಮಾನ್ ಶರೀರಶೋಭಾಯುಕ್ತಃ||೩೯-೪೦||

Adhikarana 29 (41) · Śloka 41

(ನಿದ್ರಾ ಸಾತ್ಮ್ಯೀಕೃತಾ ಯೈಸ್ತು ರಾತ್ರೌ ಚ ಯದಿ ವಾ ದಿವಾ|) ದಿವಾರಾತ್ರೌ ಚ ಯೇ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಣೋಚಿತಾಃ | ನ ತೇಷಾಂ ಸ್ವಪತಾಂ ದೋಷೋ ಜಾಗ್ರತಾಂ ವಾಽಪಿ ಜಾಯತೇ ||೪೧||

ಯೇ ಪುನರ್ನಿದ್ರಾಸಾತ್ಮ್ಯಾಸ್ತೇಷಾಮದೋಷ ಏವ ದಿವಾಸ್ವಾಪ ಇತ್ಯತ ಆಹ- ದಿವೇತ್ಯಾದಿ||೪೧||

Adhikarana 30 (42-46) · Śloka 46

ನಿದ್ರಾನಾಶೋಽನಿಲಾತ್ ಪಿತ್ತಾನ್ಮನಸ್ತಾಪಾತ್ ಕ್ಷಯಾದಪಿ | ಸಮ್ಭವತ್ಯಭಿಘಾತಾಚ್ಚ ಪ್ರತ್ಯನೀಕೈಃ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ||೪೨|| ನಿದ್ರಾನಾಶೇಽಭ್ಯಙ್ಗಯೋಗೋ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ತೈಲನಿಷೇವಣಮ್ | ಗಾತ್ರಸ್ಯೋದ್ವರ್ತನಂ ಚೈವ ಹಿತಂ ಸಂವಾಹನಾನಿ ಚ ||೪೩|| ಶಾಲಿಗೋಧೂಮಪಿಷ್ಟಾನ್ನಭಕ್ಷ್ಯೈರೈಕ್ಷವಸಂಸ್ಕೃತೈಃ | ಭೋಜನಂ ಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಮಾಂಸರಸಾದಿಭಿಃ ||೪೪|| ರಸೈರ್ಬಿಲೇಶಯಾನಾಂ ಚ ವಿಷ್ಕಿರಾಣಾಂ ತಥೈವ ಚ | ದ್ರಾಕ್ಷಾಸಿತೇಕ್ಷುದ್ರವ್ಯಾಣಾಮುಪಯೋಗೋ ಭವೇನ್ನಿಶಿ ||೪೫|| ಶಯನಾಸನಯಾನಾನಿ ಮನೋಜ್ಞಾನಿ ಮೃದೂನಿ ಚ | ನಿದ್ರಾನಾಶೇ ತು ಕುರ್ವೀತ ತಥಾಽನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ||೪೬||

ಕೇ ಪುನರ್ನಿದ್ರಾನಾಶಹೇತವಸ್ತಾನಾಹ- ನಿದ್ರಾನಾಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನಿಲಾದಿಭ್ಯೋ ನಿದ್ರಾನಾಶಃ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಸ ನಿದ್ರಾನಾಶಃ ಪ್ರತ್ಯನೀಕೈರಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತ್ಯುಪಶಮಂ ಯಾತಿ| ಕಾನಿ ಪುನಃ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಾನಿ? ತಾನ್ಯಾಹ- ನಿದ್ರಾನಾಶೇಽಭ್ಯಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ನಿದ್ರಾನಾಶೇಽಭ್ಯಙ್ಗಯೋಗಾದಿರ್ಹಿತೋ ಭವೇತ್| ಸಂವಾಹನಂ ಮೃದುಮರ್ದನಮ್| ಐಕ್ಷವಸಂಸ್ಕೃತೈರಿತಿ ಖಣ್ಡಾದಿಸಂಸ್ಕೃತೈಃ| ಶಯನಾದೀನಿ ಚ ಮನೋಜ್ಞಾನಿ ನಿದ್ರಾನಾಶೇ ಕುರ್ವೀತ| ತಥಾಽನ್ಯಾನ್ಯಪೀತಿ ಪ್ರಾವರಣಾದೀನಿ||೪೨-೪೬||

Adhikarana 31 (47) · Śloka 47

ನಿದ್ರಾತಿಯೋಗೇ ವಮನಂ ಹಿತಂ ಸಂಶೋಧನಾನಿ ಚ | ಲಙ್ಘನಂ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಶ್ಚ ಮನೋವ್ಯಾಕುಲನಾನಿ ಚ ||೪೭||

ನಿದ್ರಾತಿಯೋಗೇ ಪ್ರತೀಕಾರಮಾಹ- ನಿದ್ರಾತಿಯೋಗೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಶೋಧನಾದೇವ ವಮನೇ ಲಬ್ಧೇ ಯದ್ವಮನಸ್ಯ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ ತದ್ವಿಶೇಷೇಣ ನಿದ್ರಾನಾಶಹೇತ್ವರ್ಥಮ್||೪೭||

Adhikarana 32 (48) · Śloka 48

ಕಫಮೇದೋವಿಷಾರ್ತಾನಾಂ ರಾತ್ರೌ ಜಾಗರಣಂ ಹಿತಮ್ |೪೮|

ರಾತ್ರೌ ವಿಹಿತಃ ಸ್ವಪ್ನಃ ಕೇಷಾಞ್ಚಿನ್ನಿಷಿಧ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಕಫೇತ್ಯಾದಿ|೪೮|-

Adhikarana 33 (48) · Śloka 48

ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಶ್ಚ ತೃಟ್ಶೂಲಹಿಕ್ಕಾಜೀರ್ಣಾತಿಸಾರಿಣಾಮ್ ||೪೮||

ನಿಷಿದ್ಧೋಽಪಿ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಃ ಕೇಷಾಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಶಸ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ದಿವೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿತ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್||೪೮||

Adhikarana 34 (49) · Śloka 49

ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷ್ವಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಗೌರವಂ ಜೃಮ್ಭಣಂ ಕ್ಲಮಃ | ನಿದ್ರಾರ್ತಸ್ಯೇವ ಯಸ್ಯೇಹಾ ತಸ್ಯ ತನ್ದ್ರಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೪೯||

ನಿದ್ರಾಯಾಸ್ತಮೋಭವಾಯಾ ಮೋಹರೂಪಾಯಾ ಅನುಷಙ್ಗಾತ್ತತ್ಸದೃಶೀಂ ತನ್ದ್ರಾಮಪ್ಯಾಹ- ಇನ್ದ್ರಿಯೇತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಾದಯಃ, ತೇಷಾಮಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಗ್ರಹಣಮ್| ನಿದ್ರಾರ್ತಸ್ಯೇವ ನಿದ್ರಾಯುಕ್ತಸ್ಯೇವ| ಪರಂ ನಿದ್ರಾಯಾಂ ಪ್ರಬೋಧಿತಸ್ಯ ಕ್ಲಮಾಭಾವಃ, ತನ್ದ್ರಾಯಾಂ ತು ಪ್ರಬೋಧಿತೋಽಪಿ ಕ್ಲಾಮ್ಯತಿ, ಅತ ಏವಾತ್ರ ಕ್ಲಮಗ್ರಹಣಮ್||೪೯||

Adhikarana 35 (50) · Śloka 50

ಪೀತ್ವೈಕಮನಿಲೋಚ್ಛ್ವಾಸಮುದ್ವೇಷ್ಟನ್ ವಿವೃತಾನನಃ | ಯಂ ಮುಞ್ಚತಿ ಸನೇತ್ರಾಸ್ರಂ ಸ ಜೃಮ್ಭ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ ||೫೦||

ಇದಾನೀಂ ತನ್ದ್ರಾಲಕ್ಷಣೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾನಾಂ ಜೃಮ್ಭಣಾದೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪೀತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಜೃಮ್ಭಾಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಕೇಚಿಚ್ಛಿಕ್ಕಾಲಕ್ಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ| ಯಥಾ- “ಪ್ರಾಣೋದಾನೌ ಸಮೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸ್ರೋತಃಪಥಿ ಸ್ಥಿತೌ| ನಸ್ತಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಶಬ್ದಃ ಕ್ಷವಥುಂ ತಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್”- ಇತಿ| ತಚ್ಚ ಟೀಕಾಕಾರೈರಪಠಿತತ್ವಾನ್ನ ಪಠನೀಯಮ್||೫೦||

Adhikarana 36 (51) · Śloka 51

ಯೋಽನಾಯಾಸಃ ಶ್ರಮೋ ದೇಹೇ ಪ್ರವೃದ್ಧಃ ಶ್ವಾಸವರ್ಜಿತಃ | ಕ್ಲಮಃ ಸ ಇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಪ್ರಬಾಧಕಃ ||೫೧||

ಕ್ಲಮಮಾಹ- ಯ ಇತ್ಯಾದಿ||೫೧||

Adhikarana 37 (52) · Śloka 52

ಸುಖಸ್ಪರ್ಶಪ್ರಸಙ್ಗಿತ್ವಂ ದುಃಖದ್ವೇಷಣಲೋಲತಾ | ಶಕ್ತಸ್ಯ ಚಾಪ್ಯನುತ್ಸಾಹಃ ಕರ್ಮಸ್ವಾಲಸ್ಯಮುಚ್ಯತೇ ||೫೨||

ಕ್ಲಮಾನನ್ತರಂ ಕರ್ಮಾಪ್ರವೃತ್ತಿಸಾಮ್ಯಾದಸೂತ್ರಿತಮಪ್ಯಾಲಸ್ಯಮಾಹ- ಸುಖೇತ್ಯಾದಿ||೫೨||

Adhikarana 38 (53-54) · Śloka 54

ಉತ್ಕ್ಲಿಶ್ಯಾನ್ನಂ ನ ನಿರ್ಗಚ್ಛೇತ್ ಪ್ರಸೇಕಷ್ಠೀವನೇರಿತಮ್ | ಹೃದಯಂ ಪೀಡ್ಯತೇ ಚಾಸ್ಯ ತಮುತ್ಕ್ಲೇಶಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೫೩|| ವಕ್ತ್ರೇ ಮಧುರತಾ ತನ್ದ್ರಾ ಹೃದಯೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಭ್ರಮಃ | ನ ಚಾನ್ನಮಭಿಕಾಙ್ಕ್ಷೇತ ಗ್ಲಾನಿಂ ತಸ್ಯ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೫೪||

ಕೇಚಿದತ್ರೋತ್ಕ್ಲೇಶಗ್ಲಾನ್ಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹುಃ- ಉತ್ಕ್ಲಿಶ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏತದಪಿ ಟೀಕಾಕಾರೈರಪಠಿತತ್ವಾನ್ನ ಪಠನೀಯಮ್||೫೩-೫೪||

Adhikarana 39 (55) · Śloka 55

ಆರ್ದ್ರಚರ್ಮಾವನದ್ಧಂ ವಾ ಯೋ ಗಾತ್ರಂ ಮನ್ಯತೇ ನರಃ | ತಥಾ ಗುರು ಶಿರೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಗೌರವಂ ತದ್ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೫೫||

ಆರ್ದ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಆರ್ದ್ರಚರ್ಮಾವನದ್ಧಂ ವೇತ್ಯತ್ರ ವಾಶಬ್ದ ಇವಾರ್ಥೇ, ತೇನಾರ್ದ್ರಚರ್ಮಾವನದ್ಧಮಿವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತದ್ವಿನಿರ್ದೇಶೇದಿತಿ ‘ತಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೫೫||

Adhikarana 40 (56) · Śloka 56

ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಪಿತ್ತತಮಃಪ್ರಾಯಾ, ರಜಃಪಿತ್ತಾನಿಲಾದ್ಭ್ರಮಃ | ತಮೋವಾತಕಫಾತ್ತನ್ದ್ರಾ, ನಿದ್ರಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮತಮೋಭವಾ ||೫೬||

ಮೋಹರೂಪಾಯಾ ನಿದ್ರಾಯಾಃ ಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ತನ್ದ್ರಾದಿಕಂ ಮೋಹರೂಪಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಿಕಮಪಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಮೂರ್ಚ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ಭ್ರಮಶ್ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ ಭ್ರಮಣಮ್| ಲಕ್ಷಣತ ಉಕ್ತಾಯಾಸ್ತನ್ದ್ರಾಯಾ ಹೇತುತೋಽಪಿ ನಿರ್ದೇಶಂ ಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ತಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಕ್ತಾಽಪಿ ನಿದ್ರಾ ತಮಸಾ ಮನೋದೋಷೇಣ ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಿಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಶರೀರದೋಷೇಣಾಪಿ ಪುನರಭಿಹಿತಾ| ಗಯೀ ತು ಕ್ಲಮಾಲಸ್ಯಾದೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ನ ಪಠತಿ, ಅಸೂತ್ರಿತತ್ವೇನ ಹೇತುನಾ||೫೬||

Adhikarana 41 (57) · Śloka 57

ಗರ್ಭಸ್ಯ ಖಲು ರಸನಿಮಿತ್ತಾ ಮಾರುತಾಧ್ಮಾನನಿಮಿತ್ತಾ ಚ ಪರಿವೃದ್ಧಿರ್ಭವತಿ ||೫೭||

ಗರ್ಭಸ್ಯ ವೃದ್ಧೌ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಹೇತುಮನೂದ್ಯ ದ್ವಿತೀಯಮಪಿ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಗರ್ಭಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ರಸನಿಮಿತ್ತೇತಿ ಮಾತುರಿತಿ ಶೇಷಃ| ತದುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಕ್- “ಮಾತುಸ್ತು ಖಲು ರಸವಹಾಯಾಂ ನಾಡ್ಯಾಂ ಗರ್ಭನಾಭಿನಾಡೀ ಪ್ರತಿಬದ್ಧಾ”- ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಮಾರುತಾಧ್ಮಾನನಿಮಿತ್ತಾ ಚೇತಿ ಮಾರುತೇನ ಆಧ್ಮಾನಂ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಪೂರಣಂ ಮಾರುತಾಧ್ಮಾನಂ, ತದೇವ ನಿಮಿತ್ತಂ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ಮಾರುತಾಧ್ಮಾನನಿಮಿತ್ತಾ; ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನಾನಲಾನಿಲಕೃತೇನ ಗರ್ಭಸ್ರೋತಸಾಮಾಧ್ಮಾನೇನಾಭಿತೋ ವಿಶಾಲಭೂತತ್ವಾದ್ಗರ್ಭಪರಿವೃದ್ಧಿಃ||೫೭||

Adhikarana 42 (58-59) · Śloka 59

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ತಸ್ಯಾನ್ತರೇಣ ನಾಭೇಸ್ತು ಜ್ಯೋತಿಃಸ್ಥಾನಂ ಧ್ರುವಂ ಸ್ಮೃತಮ್ | ತದಾಧಮತಿ ವಾತಸ್ತು ದೇಹಸ್ತೇನಾಸ್ಯ ವರ್ಧತೇ ||೫೮|| ಊಷ್ಮಣಾ ಸಹಿತಶ್ಚಾಪಿ ದಾರಯತ್ಯಸ್ಯ ಮಾರುತಃ | ಊರ್ಧ್ವಂ ತಿರ್ಯಗಧಸ್ತಾಚ್ಚ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಪಿ ಯಥಾ ತಥಾ ||೫೯||

ತತ್ರ ಸ್ರೋತಸಾಮೇವಾಧ್ಮಾನಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಭವನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ, ನಾಭೇರನ್ತರೇಣ ಮಧ್ಯೇ, ಜ್ಯೋತಿಃಸ್ಥಾನಮಗ್ನಿಸ್ಥಾನಂ, ಧ್ರುವಂ ನಿಶ್ಚಿತಂ ಸ್ಮೃತಮ್| ತಚ್ಚ ವಾಯುರಾಧಮತಿ| ತೇನ ಚಾಧ್ಮಾತೇನ ವಹ್ನಿನಾ ಸಮಾರುತೇನ ಸ್ರೋತಸಾಮಾಧ್ಮಾಪನೇಽಸ್ಯ ಗರ್ಭಸ್ಯ ದೇಹೋ ವರ್ಧತೇ| ಜ್ಯೋತಿಃಸ್ಥಾನಾಧ್ಮಾನೇನ ಮಧ್ಯಸ್ರೋತೋವೃದ್ಧೌ ಕಥಂ ಸರ್ವತೋ ವೃದ್ಧಿರಿತ್ಯಾಹ- ಊಷ್ಮಣೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾತಥಾಶಬ್ದಾವತ್ರಾನ್ತರ್ಭೂತವೀಪ್ಸಾರ್ಥೌ ಜ್ಞಾತವ್ಯೌ, ತೇನೋಷ್ಮಣಾ ಸಹಿತೋಽನಿಲೋ ಯಥಾ ಯಥೋರ್ಧ್ವಂ ತಿರ್ಯಗಧಸ್ತಾಚ್ಚ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ದಾರಯತಿ ವಿವೃತಾನಿ ಕರೋತಿ ತಥಾ ತಥಾ ದೇಹೋ ವರ್ಧತ ಇತಿ ಪೂರ್ವವಾಕ್ಯಾತ್ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್||೫೮-೫೯||

Adhikarana 43 (60) · Śloka 60

ದೃಷ್ಟಿಶ್ಚ ರೋಮಕೂಪಾಶ್ಚ ನ ವರ್ಧನ್ತೇ ಕದಾಚನ | ಧ್ರುವಾಣ್ಯೇತಾನಿ ಮರ್ತ್ಯಾನಾಮಿತಿ ಧನ್ವನ್ತರೇರ್ಮತಮ್ ||೬೦||

ಯಥಾ ಶರೀರಂ ವರ್ಧತೇ ತಥಾ ದೃಷ್ಟ್ಯಾದಯೋಽಪಿ ಕಥಂ ನ ವರ್ಧನ್ತೇ? ಇತ್ಯಾಹ- ದೃಷ್ಟಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದೇತಾನಿ ದೃಷ್ಟಿರೋಮಕೂಪಾನಿ ಧ್ರುವಾಣಿ ನಿಶ್ಚಲಾನಿ | ಮರ್ತ್ಯಾನಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಮ್||೬೦||

Adhikarana 44 (61) · Śloka 61

ಶರೀರೇ ಕ್ಷೀಯಮಾಣೇಽಪಿ ವರ್ಧೇತೇ ದ್ವಾವಿಮೌ ಸದಾ | ಸ್ವಭಾವಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ನಖಕೇಶಾವಿತಿ ಸ್ಥಿತಿಃ ||೬೧||

ಶರೀರವೃದ್ಧಾವಪಿ ಕಸ್ಯಚಿದವಯವಸ್ಯಾವೃದ್ಧಿಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಶರೀರಕ್ಷಯೇಽಪಿ ಕಸ್ಯಚಿದಭಿವೃದ್ಧಿಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಶರೀರೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಭಾವಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ವಭಾವಂ ಕಾರಣಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೬೧||

Adhikarana 45 (62) · Śloka 62

ಸಪ್ತ ಪ್ರಕೃತಯೋ ಭವನ್ತಿ- ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್, ದ್ವಿಶಃ, ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ||೬೨||

ಪ್ರಕೃತಿಕೃತಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾನ್ಯದಪಿ ಪ್ರಾಕೃತಂ ರೂಪಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಕಾಮೋ ಯಾದೃಗ್ದ್ವಿಧಾ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಯದ್ಧೇತುಕೀ ಯಚ್ಚಾಸ್ಯಾಃ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ ಕ್ರಮೇಣಾಹ- ಸಪ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥಕ್ ತಿಸ್ರಃ, ದ್ವಿಶಸ್ತಿಸ್ರಃ, ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚೈಕಾ, ಇತ್ಯೇವಂ ಸಪ್ತ||೬೨||

Adhikarana 46 (63) · Śloka 63

ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸಂಯೋಗೇ ಯೋ ಭವೇದ್ದೋಷ ಉತ್ಕಟಃ | ಪ್ರಕೃತಿರ್ಜಾಯತೇ ತೇನ ತಸ್ಯಾ ಮೇ ಲಕ್ಷಣಂ ಶೃಣು ||೬೩||

ಸಪ್ತವಿಧತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತಸ್ಯಾ ಉತ್ಪತ್ತೌ ಹೇತುಮಾಹ- ಶುಕ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಯೋ ಭವೇದ್ದೋಷ ಉತ್ಕಟ ಇತಿ ಸ್ವಭಾವಸ್ಥಿತೋ ನ ಪ್ರಕುಪಿತಃ| ದ್ವಿವಿಧಾ ಹ್ಯುತ್ಕಟಾ ವಾತಾದಯಃ ಪ್ರಾಕೃತಾ ವೈಕೃತಾಶ್ಚ; ತತ್ರ ಪ್ರಾಕೃತಾಃ ಸಪ್ತವಿಧಾಯಾಃ ಪ್ರಕ್ರೃತೇರ್ಹೇತುಭೂತಾಃ ಶರೀರೈಕಜನ್ಮಾನಃ, ವೈಕೃತಾಶ್ಚ ಗರ್ಭವ್ಯಾಘಾತಕಾಃ| ಗಯೀ ತ್ವನ್ಯಥೈವಾಶಙ್ಕ್ಯ ಸಮಾದಧಾತಿ; ಯಥಾ- “ನನು, ಸ್ವಭಾವತಃ ಶುದ್ಧಂ ಬೀಜಂ ಕರ್ಮಣಾ ವಾ ಸಮಧಾತುಂ ಗರ್ಭಂ ನಿಷ್ಪಾದಯತಿ, ಅನಿಲಾದಿದೋಷದುಷ್ಟಂ ತು ಗರ್ಭಜನನಾಯ ನ ಸಮರ್ಥಮಿತಿ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಶುದ್ಧಾವುಕ್ತಂ, ತತ್ ಕಥಮುತ್ಕಟೇನ ದೋಷೇಣ ಪ್ರಕೃತಿರಿತಿ? ಉಚ್ಯತೇ- ನ ಹಿ ಸರ್ವಮೇವ ಬೀಜಂ ದೂಷಿತಂ ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಬೀಜಾವಯವೋ ದೂಷಿತಃ, ನ ಚಾವಯವಗತದೋಷೇಣ ಗರ್ಭಪ್ರತಿಬನ್ಧೋ ಜಾತ್ಯನ್ಧಮೂಕಾದೇರ್ಗರ್ಭಸ್ಯ ದರ್ಶನಾತ್, ತಸ್ಮಾದ್ಯ ಏವಾಂಶೋಬೀಜಸ್ಯ ದುಷ್ಟೋ ಭವತಿ ತತ್ಕಾರ್ಯಸ್ಯೈವ ಗರ್ಭಾವಯವಸ್ಯ ವಿಕೃತಿರಭಾವೋ ವಾ ಭವತಿ; ಯಥಾ- ದೃಷ್ಟ್ಯಾರಮ್ಭಕೇ ಬೀಜಭಾಗೇ ದುಷ್ಟೇ ಜಾತ್ಯನ್ಧೋ ಗರ್ಭೋ ಭವತಿ ನ ತು ಗರ್ಭ ಏವ ನ ಭವತಿ, ತಥಾ ದೋಷಾಖ್ಯೇ ಬೀಜಭಾಗೇ ದುಷ್ಟೇ ತತ್ಕಾರ್ಯಸ್ಯೈವ ಗರ್ಭಶರೀರಭಾವಸ್ಯ ಸಮಧಾತೋರಪೇಕ್ಷಯಾ ವಿಕೃತಿಃ ಸ್ಫುಟಿತಕರಚರಣಾದಿಲಕ್ಷಣಾ ಭವತಿ ನ ತು ಗರ್ಭವ್ಯಾಘಾತಃ | ತದುಕ್ತಂ- “ಶುದ್ಧಂ ಸ್ವಭಾವಕರ್ಮಭ್ಯಾಂ ವಾತಾದ್ಯೈರ್ದುಷ್ಟಮಂಶತಃ| ದೃಷ್ಟಂ ಬೀಜಾರ್ಥಕೃದ್ ಬೀಜಂ ತತ್ರ ಪ್ರಕೃತಿರುತ್ತರಮ್”- ಇತಿ||೬೩||

Adhikarana 47 (64-67) · Śloka 67

ತತ್ರ ವಾತಪ್ರಕೃತಿಃ ಪ್ರಜಾಗರೂಕಃ ಶೀತದ್ವೇಷೀ ದುರ್ಭಗಃ ಸ್ತೇನೋ ಮತ್ಸರ್ಯನಾರ್ಯೋ ಗನ್ಧರ್ವಚಿತ್ತಃ ಸ್ಫುಟಿತಕರಚರಣೋಽಲ್ಪರೂಕ್ಷಶ್ಮಶ್ರುನಖಕೇಶಃ ಕ್ರಾಥೀ ದನ್ತಖಾದೀ ಚ ಭವತಿ ||೬೪|| ಅಧೃತಿರದೃಢಸೌಹೃದಃ ಕೃತಘ್ನಃ ಕೃಶಪರುಷೋ ಧಮನೀತತಃ ಪ್ರಲಾಪೀ | ದ್ರುತಗತಿರಟನೋಽನವಸ್ಥಿತಾತ್ಮಾ ವಿಯತಿ ಚ ಗಚ್ಛತಿ ಸಮ್ಭ್ರಮೇಣ ಸುಪ್ತಃ ||೬೫|| ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತಮತಿಶ್ಚಲದೃಷ್ಟಿರ್ಮನ್ದರತ್ನಧನಸಞ್ಚಯಮಿತ್ರಃ | ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ವಿಲಪತ್ಯನಿಬದ್ಧಂ ಮಾರುತಪ್ರಕೃತಿರೇಷ ಮನುಷ್ಯಃ ||೬೬|| (ವಾತಿಕಾಶ್ಚಾಜಗೋಮಾಯುಶಶಾಖೂಷ್ಟ್ರಶುನಾಂ ತಥಾ | ಗೃಧ್ರಕಾಕಖರಾದೀನಾಮನೂಕೈಃ ಕೀರ್ತಿತಾ ನರಾಃ) ||೬೭||

ದೋಷಾಣಾಂ ಹಿ ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮತಸ್ತತ್ಪ್ರಕೃತಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಜಾಗರೂಕಃ ಅತಿಶಯೇನ ಜಾಗರಣಶೀಲಃ| ದುರ್ಭಗಃ ಅಮನೋರಮಾಕಾರಃ| ಸ್ತೇನಃ ಚೌರಃ| ಮತ್ಸರೀ ಪರಗುಣಾಸಹನಶೀಲಃ| ಅನಾರ್ಯಃ ಅಸತ್ಪುರುಷಃ| ಗನ್ಧರ್ವಚಿತ್ತಃ ಗೀತಾದಿನಿರತಃ| ಕ್ರಾಥೀ ಹಿಂಸಾಶೀಲಃ| ದನ್ತಖಾದೀ ಸುಪ್ತಃ ಸನ್ ದನ್ತಾನ್ ಕಿಟಿಕಿಟಾಯತೇ| ಅಧೃತಿಃ ಅಧೈರ್ಯಯುಕ್ತಃ| ದ್ರುತಗತಿರಟನಃ ಶೀಘ್ರಗಾಮೀ ಶೀಘ್ರಭಾಷೀ ಚ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನವಸ್ಥಿತಾತ್ಮಾ ಚಞ್ಚಲಚಿತ್ತಃ| ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತಮತಿರನವಸ್ಥಿತಬುದ್ಧಿನಿಶ್ಚಯಃ| (ಅನೂಕೈಃ ಶೀಲೈಃ )||೬೪-೬೭||

Adhikarana 48 (68-71) · Śloka 71

ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿಸ್ತು ಸ್ವೇದನೋ ದುರ್ಗನ್ಧಃ ಪೀತಶಿಥಿಲಾಙ್ಗಸ್ತಾಮ್ರನಖನಯನತಾಲುಜಿಹ್ವೌಷ್ಠಪಾಣಿಪಾದತಲೋ ದುರ್ಭಗೋ ವಲೀಪಲಿತಖಾಲಿತ್ಯಜುಷ್ಟೋ ಬಹುಭುಗುಷ್ಣದ್ವೇಷೀ ಕ್ಷಿಪ್ರಕೋಪಪ್ರಸಾದೋ ಮಧ್ಯಬಲೋ ಮಧ್ಯಾಯುಶ್ಚ ಭವತಿ ||೬೮|| ಮೇಧಾವೀ ನಿಪುಣಮತಿರ್ವಿಗೃಹ್ಯ ವಕ್ತಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಸಮಿತಿಷು ದುರ್ನಿವಾರವೀರ್ಯಃ | ಸುಪ್ತಃ ಸನ್ ಕನಕಪಲಾಶಕರ್ಣಿಕಾರಾನ್ ಸಮ್ಪಶ್ಯೇದಪಿ ಚ ಹುತಾಶವಿದ್ಯುದುಲ್ಕಾಃ ||೬೯|| ನ ಭಯಾತ್ ಪ್ರಣಮೇದನತೇಷ್ವಮೃದುಃ ಪ್ರಣತೇಷ್ವಪಿ ಸಾನ್ತ್ವನದಾನರುಚಿಃ | ಭವತೀಹ ಸದಾ ವ್ಯಥಿತಾಸ್ಯಗತಿಃ ಸ ಭವೇದಿಹ ಪಿತ್ತಕೃತಪ್ರಕೃತಿಃ ||೭೦|| (ಭುಜಙ್ಗೋಲೂಕಗನ್ಧರ್ವಯಕ್ಷಮಾರ್ಜಾರವಾನರೈಃ | ವ್ಯಾಘ್ರರ್ಕ್ಷನಕುಲಾನೂಕೈಃ ಪೈತ್ತಿಕಾಸ್ತು ನರಾಃಸ್ಮೃತಾಃ ) ||೭೧||

ಮೇಧಾವೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಗೃಹ್ಯ ವಕ್ತೇತಿ ಪರವಾಕ್ಯಮುಚ್ಛಿದ್ಯ ವದಿತುಂ ಶೀಲಃ| ಸಮಿತಿಷು ಸಙ್ಗ್ರಾಮೇಷು| ಪಲಾಶಃ ಕಿಂಶುಕಃ| ಸಾನ್ತ್ವನಮ್ ಉಪಶಮಃ| ವ್ಯಥಿತಾಸ್ಯಗತಿಃ ವ್ಯಥಿತಮುಖಃ, ಮುಖಪಾಕತ್ವಾತ್; ಧಾವನಕ್ಲೇಶಾಸಹತ್ವಾತ್ ಪೀಡಾವಹಗಮನಃ||೬೮-೭೧||

Adhikarana 49 (72-76) · Śloka 76

ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಿಸ್ತು ದೂರ್ವೇನ್ದೀವರನಿಸ್ತ್ರಿಂಶಾರ್ದ್ರಾರಿಷ್ಟಕಶರಕಾಣ್ಡಾನಾಮನ್ಯತಮವರ್ಣಃ ಸುಭಗಃ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನೋ ಮಧುರಪ್ರಿಯಃ ಕೃತಜ್ಞೋ ಧೃತಿಮಾನ್ ಸಹಿಷ್ಣುರಲೋಲುಪೋ ಬಲವಾಂಶ್ಚಿರಗ್ರಾಹೀ ದೃಢವೈರಶ್ಚ ಭವತಿ ||೭೨|| ಶುಕ್ಲಾಕ್ಷಃ ಸ್ಥಿರಕುಟಿಲಾಲಿನೀಲಕೇಶೋ ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್ ಜಲದಮೃದಙ್ಗಸಿಂಹಘೋಷಃ | ಸುಪ್ತಃ ಸನ್ ಸಕಮಲಹಂಸಚಕ್ರವಾಕಾನ್ ಸಮ್ಪಶ್ಯೇದಪಿ ಚ ಜಲಾಶಯಾನ್ ಮನೋಜ್ಞಾನ್ ||೭೩|| ರಕ್ತಾನ್ತನೇತ್ರಃ ಸುವಿಭಕ್ತಗಾತ್ರಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಚ್ಛವಿಃ ಸತ್ತ್ವಗುಣೋಪಪನ್ನಃ | ಕ್ಲೇಶಕ್ಷಮೋ ಮಾನಯಿತಾ ಗುರೂಣಾಂ ಜ್ಞೇಯೋ ಬಲಾಸಪ್ರಕೃತಿರ್ಮನುಷ್ಯಃ ||೭೪|| (ದೃಢಶಾಸ್ತ್ರಮತಿಃ ಸ್ಥಿರಮಿತ್ರಧನಃ ಪರಿಗಣ್ಯ ಚಿರಾತ್ ಪ್ರದದಾತಿ ಬಹು | ಪರಿನಿಶ್ಚಿತವಾಕ್ಯಪದಃ ಸತತಂ ಗುರುಮಾನಕರಶ್ಚ ಭವೇತ್ ಸ ಸದಾ ||೭೫|| ಬ್ರಹ್ಮರುದ್ರೇನ್ದ್ರವರುಣೈಃ ಸಿಂಹಾಶ್ವಗಜಗೋವೃಷೈಃ | ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯಹಂಸಸಮಾನೂಕಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಯೋ ನರಾಃ ) ||೭೬||

ದೂರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದೀವರಂ ನೀಲೋತ್ಪಲಮ್| ನಿಸ್ತ್ರಿಂಶಃ ಖಙ್ಗಃ| ಅರಿಷ್ಟಃ ಕೃಷ್ಣವರ್ತುಲಫಲೋ ‘ಅರೀಠಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಸ ಚಾರ್ದ್ರಃ| ಧೃತಿಮಾನ್ ಧೈರ್ಯಯುಕ್ತಃ| ಸುವಿಭಕ್ತಗಾತ್ರಃ ಸುಷ್ಠು ಪೃಥಗ್ಭೂತಸಕಲಾವಯವಃ| ಕೇಚಿದ್ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತಿಷು- “ವಾತಿಕಾಶ್ಚಾಜಗೋಮಾಯುಶಶಾಖೂಷ್ಟ್ರಶುನಾಂ ತಥಾ| ಗೃಧ್ರಕಾಕಖರಾದೀನಾಮನೂಕೈಃ ಕೀರ್ತಿತಾ ನರಾಃ”- ಇತಿ, ತಥಾ- “ಭುಜಗೋಲೂಕಗನ್ಧರ್ವಯಕ್ಷಮಾರ್ಜಾರವಾನರೈಃ| ವ್ಯಾಘ್ರರ್ಕ್ಷನಕುಲಾನೂಕಾಃ ಪೈತ್ತಿಕಾಸ್ತು ನರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ”- ಇತಿ, ತಥಾ- “ದೃಢಶಾಸ್ತ್ರಮತಿಃ ಸ್ಥಿರಮಿತ್ರಧನಃ ಪರಿಗಣ್ಯ ಚಿರಾತ್ ಪ್ರದದಾತಿ ಬಹು| ಪರಿನಿಶ್ಚಿತವಾಕ್ಯವದಃ ಸತತಂ ಗುರುಮಾನಕರಶ್ಚ ಭವೇತ್ ಸ ಸದಾ-” ಇತಿ, ತಥಾ- “ಬ್ರಹ್ಮೇನ್ದ್ರರುದ್ರವರುಣೈಃ ಸಿಂಹಾಶ್ವಗಜಗೋವೃಷೈಃ| ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯಹಂಸಸಮಾನೂಕಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಯೋ ನರಾಃ”- ಇತ್ಯೇತಾನ್ ಚತುಃಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾನ್ ಶ್ಲೋಕಾನ್ ಪಠನ್ತಿ| ತೇ ತು ಶ್ಲೋಕಾ ನಿಬನ್ಧಕಾರೈರಪಠಿತತ್ವಾನ್ನ ಪಠನೀಯಾಃ||೭೨-೭೬||

Adhikarana 50 (77) · Śloka 77

ದ್ವಯೋರ್ವಾ ತಿಸೃಣಾಂ ವಾಽಪಿ ಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ತು ಲಕ್ಷಣೈಃ | ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸಂಸರ್ಗಜಾ ವೈದ್ಯಃ ಪ್ರಕೃತೀರಭಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೭೭||

ಸಂಸರ್ಗಜಾಃ ಪ್ರಕೃತೀರಾಹ- ದ್ವಯೋರಿತ್ಯಾದಿ||೭೭||

Adhikarana 51 (78) · Śloka 78

ಪ್ರಕೋಪೋ ವಾಽನ್ಯಥಾಭಾವೋ ಕ್ಷಯೋ ವಾ ನೋಪಜಾಯತೇ | ಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಸ್ವಭಾವೇನ ಜಾಯತೇ ತು ಗತಾಯುಷಃ ||೭೮||

ತೇ ಚ ಪ್ರಾಕೃತಾ ಭಾವಾ ಅನ್ಯಥಾ ನ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಕೋಪ ಇತ್ಯಾದಿ||೭೮||

Adhikarana 52 (79) · Śloka 79

ವಿಷಜಾತೋ ಯಥಾ ಕೀಟೋ ನ ವಿಷೇಣ ವಿಪದ್ಯತೇ | ತದ್ವತ್ಪ್ರಕೃತಯೋ ಮರ್ತ್ಯಂ ಶಕ್ನುವನ್ತಿ ನ ಬಾಧಿತುಮ್ ||೭೯||

ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಯೇ ದೋಷಾಸ್ತೇ ಕಸ್ಮಾನ್ನ ರುಜನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ವಿಷೇತ್ಯಾದಿ| ಏತದಾರಮ್ಭಕದೋಷಮಧಿಕೃತ್ಯೋಕ್ತಂ, ತಸ್ಯ ಚ ಬಾಧಕತ್ವಂ ಪ್ರಾಗೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ಶಕ್ನುವನ್ತಿ ನ ಬಾಧಿತುಮಿತಿ ನಞಯಮೀಷದರ್ಥೇ, ತೇನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಬಾಧಿತುಂ ಶಕ್ನುವನ್ತಿ ನತು ಭೃಶಮ್| ಯಥಾ ಹಿ ವಿಷಕೀಟೋ ವಿಷಸ್ವಭಾವಜನಿತದಾಹಾದಿನಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಬಾಧ್ಯತೇ ನ ತು ಭೃಶಮ್, ಏವಂ ವಾತಾದಿಹೇತುಜಃ ಪ್ರಾಣಿಕಾಯೋ ವಾತಾದಿಜೇನ ಸ್ಫುಟಿತಕರಚರಣಾದಿಕೇನ ದೋಷೇಣ ತಥಾ ಸ್ವೇದದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಾದಿನಾ ಚ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಬಾಧ್ಯತೇ| ಅತ ಏವ- “ವಾತಲಾದ್ಯಾಃ ಸದಾಽಽತುರಾಃ” (ಚ.ಸೂ.೭) ಇತಿ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತಿಷು ನಿತ್ಯಾತುರತ್ವಮಭಿಹಿತಮ್||೭೯||

Adhikarana 53 (80) · Śloka 80

ಪ್ರಕೃತಿಮಿಹ ನರಾಣಾಂ ಭೌತಿಕೀಂ ಕೇಚಿದಾಹುಃ ಪವನದಹನತೋಯೈಃ ಕೀರ್ತಿತಾಸ್ತಾಸ್ತು ತಿಸ್ರಃ | ಸ್ಥಿರವಿಪುಲಶರೀರಃ ಪಾರ್ಥಿವಶ್ಚ ಕ್ಷಮಾವಾಞ್ ಶುಚಿರಥ ಚಿರಜೀವೀ ನಾಭಸಃ ಖೈರ್ಮಹದ್ಭಿಃ ||೮೦||

ಏಕೀಯಮತಮಾಹ- ಪ್ರಕೃತಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪವನದಹನತೋಯೈಃ ಕೀರ್ತಿತಾ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಲಕ್ಷಣೈಃ ಕಥಿತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೇಷೇ ದ್ವೇ ಪ್ರಕೃತೀ ಆಹ- ಸ್ಥಿರೇತ್ಯಾದಿ| ಖೈರ್ಮಹದ್ಭಿರಿತಿ ನಾಸಾಕರ್ಣಾದಿಚ್ಛಿದ್ರೈರ್ವಿಪುಲೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನೇನ ಶ್ಲೋಕೇನ ಪೃಥಿವ್ಯಪ್ತೇಜೋವಾಯ್ವಾಕಾಶೀಯಾಮಪಿ ಪ್ರಕೃತಿಮಾಹುಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸಾ ಚೈಕಶೋ ದ್ವಿಶಸ್ತ್ರಿಶಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ವಾ ಭೂತೈಃ ಪ್ರಸ್ತಾರ್ಯಮಾಣಾ ಬಹುಧಾ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಏಕೈಕೇನ ವದನ್ತಿ ಪಞ್ಚ ದಶ ತು ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ತ್ರಿಭಿಸ್ತಾವತೀರ್ಭೂತೈಃ ಪಞ್ಚ ಚತುರ್ಭಿರೇವ ಭಿಷಜಸ್ತ್ವೇಕಾಂ ಸಮಸ್ತೈರಪಿ| ಏಕತ್ರಿಂಶತಮತ್ರ ಭೂಮಿಸಲಿಲಸ್ವಾಹಾಪ್ರಿಯಸ್ಪರ್ಶನಾಕಾಶೈಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತೀರ್ಗುಣೈರಪಿ ಪುನಃ ಪ್ರಾಹುಃ ಸ್ಮ ಸಪ್ತಾಽಪರಾ”- ಇತಿ| ಗುಣೈಃ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಭಿರೇಕಶೋ ದ್ವಿಶಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಸಪ್ತ ಮಹಾಪ್ರಕೃತಯೋ ಭವನ್ತಿ, “ಸಪ್ತ ದೋಷತಃ, ಸಪ್ತ ಗುಣತಃ” (ರಸವೈಶೇಷಿಕಸೂತ್ರ ೧ಸೂ. ೩೧) ಇತಿ ನಾಗಾರ್ಜುನಾಚಾರ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್||೮೦||

Adhikarana 54 (81-87) · Śloka 88

ಶೌಚಮಾಸ್ತಿಕ್ಯಮಭ್ಯಾಸೋ ವೇದೇಷು ಗುರುಪೂಜನಮ್ | ಪ್ರಿಯಾತಿಥಿತ್ವಮಿಜ್ಯಾ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೮೧|| ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ಶೌರ್ಯಮಾಜ್ಞಾ ಚ ಸತತಂ ಶಾಸ್ತ್ರಬುದ್ಧಿತಾ | ಭೃತ್ಯಾನಾಂ ಭರಣಂ ಚಾಪಿ ಮಾಹೇನ್ದ್ರಂ ಕಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ ||೮೨|| ಶೀತಸೇವಾ ಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಂ ಪೈಙ್ಗಲ್ಯಂ ಹರಿಕೇಶತಾ | ಪ್ರಿಯವಾದಿತ್ವಮಿತ್ಯೇತದ್ವಾರುಣಂ ಕಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ ||೮೩|| ಮಧ್ಯಸ್ಥತಾ ಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಮರ್ಥಸ್ಯಾಗಮಸಞ್ಚಯೌ | ಮಹಾಪ್ರಸವಶಕ್ತಿತ್ವಂ ಕೌಬೇರಂ ಕಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ ||೮೪|| ಗನ್ಧಮಾಲ್ಯಪ್ರಿಯತ್ವಂ ಚ ನೃತ್ಯವಾದಿತ್ರಕಾಮಿತಾ | ವಿಹಾರಶೀಲತಾ ಚೈವ ಗಾನ್ಧರ್ವಂ ಕಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ ||೮೫|| ಪ್ರಾಪ್ತಕಾರೀ ದೃಢೋತ್ಥಾನೋ ನಿರ್ಭಯಃ ಸ್ಮೃತಿಮಾಞ್ಛುಚಿಃ | ರಾಗಮೋಹಮದದ್ವೇಷೈರ್ವರ್ಜಿತೋ ಯಾಮ್ಯಸತ್ತ್ವವಾನ್ ||೮೬|| ಜಪವ್ರತಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಹೋಮಾಧ್ಯಯನಸೇವಿನಮ್ | ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸಮ್ಪನ್ನಮೃಷಿಸತ್ತ್ವಂ ನರಂ ವಿದುಃ ||೮೭|| ಸಪ್ತೈತೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಃ ಕಾಯಾ... |೮೮|

ಸತ್ತ್ವಾದಿಗುಣಭೇದೇನ ಚಿತ್ತಪ್ರಕೃತೀರ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಶೌಚಮಿತ್ಯಾದಿ| ಇಜ್ಯಾ ಯಾಗಃ| ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ಮಹಾಶಯತ್ವಮ್| ಶೀತೇತ್ಯಾದಿ| ಪೈಙ್ಗಲ್ಯಂ ಪಿಙ್ಗಾಕ್ಷತಾ| ಹರಿಕೇಶತಾ ಕಪಿಲಕೇಶತಾ| ಮಧ್ಯಸ್ಥತೇತ್ಯಾದಿ| ಮಹಾಪ್ರಸವಶಕ್ತಿತ್ವಂ ಪ್ರಜೋತ್ಪಾದನಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ಗನ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಹಾರಶೀಲತಾ ಭ್ರಮಣಶೀಲತಾ| ಪ್ರಾಪ್ತೇತ್ಯಾದಿ|- ಪ್ರಾಪ್ತಕಾರೀ ಯುಕ್ತಕಾರೀ| ದೃಢೋತ್ಥಾನೋ ದೃಢಾರಮ್ಭಃ||೮೧-೮೭||-

Adhikarana 55 (88-93) · Śloka 95

...ರಾಜಸಾಂಸ್ತು ನಿಬೋಧ ಮೇ | ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ತಂ ರೌದ್ರಂ ಚ ಶೂರಂ ಚಣ್ಡಮಸೂಯಕಮ್ ||೮೮|| ಏಕಾಶಿನಂ ಚೌದರಿಕಮಾಸುರಂ ಸತ್ತ್ವಮೀದೃಶಮ್ | ತೀಕ್ಷ್ಣಮಾಯಾಸಿನಂ ಭೀರುಂ ಚಣ್ಡಂ ಮಾಯಾನ್ವಿತಂ ತಥಾ ||೮೯|| ವಿಹಾರಾಚಾರಚಪಲಂ ಸರ್ಪಸತ್ತ್ವಂ ವಿದುರ್ನರಮ್ | ಪ್ರವೃದ್ಧಕಾಮಸೇವೀ ಚಾಪ್ಯಜಸ್ರಾಹಾರ ಏವ ಚ ||೯೦|| ಅಮರ್ಷಣೋಽನವಸ್ಥಾಯೀ ಶಾಕುನಂ ಕಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ | ಏಕಾನ್ತಗ್ರಾಹಿತಾ ರೌದ್ರಮಸೂಯಾ ಧರ್ಮಬಾಹ್ಯತಾ ||೯೧|| ಭೃಶಮಾತ್ರಂ ತಮಶ್ಚಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸಂ ಕಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ | ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಾಹಾರತಾ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಸಾಹಸಪ್ರಿಯತಾ ತಥಾ ||೯೨|| ಸ್ತ್ರೀಲೋಲುಪತ್ವಂ ನೈರ್ಲಜ್ಜ್ಯಂ ಪೈಶಾಚಂ ಕಾಯಲಕ್ಷಣಮ್ | ಅಸಂವಿಭಾಗಮಲಸಂ ದುಃಖಶೀಲಮಸೂಯಕಮ್ ||೯೩|| ಲೋಲುಪಂ ಚಾಪ್ಯದಾತಾರಂ ಪ್ರೇತಸತ್ತ್ವಂ ವಿದುರ್ನರಮ್ | ಷಡೇತೇ ರಾಜಸಾಃ ಕಾಯಾಃ,.. |೯೫|

ರೌದ್ರಂ ಭಯಾನಕಮ್| ಚಣ್ಡಂ ತೀವ್ರಕೋಪಮ್| ಅಸೂಯಕಂ ಪರಗುಣೇಷು ಮತ್ಸರಿಣಮ್| ಏಕಾಶಿನಮೇಕಾಕ್ಯೇವ ಚಾಶ್ನಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಔದರಿಕಂ ಘಸ್ಮರಂ; ಗಯದಾಸಸ್ತು ‘ಔದರಿಕಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಔಪಧಿಕಂ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ, ಔಪಧಿಕಂ ಛದ್ಮಪರಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭೀರುಂ ‘ಅಕ್ರೋಧೇ ಸತಿ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ- “ಕ್ರುದ್ಧಂ ಶೂರಮಕ್ರುದ್ಧಂ ಭೀರುಮ್” (ಚ.ಶಾ.೪) ಇತಿ| ಚಣ್ಡಂ ಕೋಪನಮ್| ಪ್ರವೃದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಅಜಸ್ರಾಹಾರಃ ಅನವರತಾಹಾರಶೀಲಃ| ಏಕಾನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕಾನ್ತಗ್ರಾಹಿತಾ ಏಕಾನ್ತಗ್ರಹಣಶೀಲತಾ| ಅಸೂಯಾ ಗುಣೇಷು ದೋಷಾರೋಪಣಮ್| ಭೃಶಮಾತ್ರಂ ತಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ | ಉಚ್ಛಿಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಕೋಪನತ್ವಮ್||೮೮-೯೩||-

Adhikarana 56 (94-97) · Śloka 98

...ತಾಮಸಾಂಸ್ತು ನಿಬೋಧ ಮೇ ||೯೪|| ದುರ್ಮೇಧಸ್ತ್ವಂ ಮನ್ದತಾ ಚ ಸ್ವಪ್ನೇ ಮೈಥುನನಿತ್ಯತಾ | ನಿರಾಕರಿಷ್ಣುತಾ ಚೈವ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಪಾಶವಾ ಗುಣಾಃ ||೯೫|| ಅನವಸ್ಥಿತತಾ ಮೌರ್ಖ್ಯಂ ಭೀರುತ್ವಂ ಸಲಿಲಾರ್ಥಿತಾ | ಪರಸ್ಪರಾಭಿಮರ್ದಶ್ಚ ಮತ್ಸ್ಯಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ||೯೬|| ಏಕಸ್ಥಾನರತಿರ್ನಿತ್ಯಮಾಹಾರೇ ಕೇವಲೇ ರತಃ | ವಾನಸ್ಪತ್ಯೋ ನರಃ ಸತ್ತ್ವಧರ್ಮಕಾಮಾರ್ಥವರ್ಜಿತಃ ||೯೭|| ಇತ್ಯೇತೇ ತ್ರಿವಿಧಾಃ ಕಾಯಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವೈ ತಾಮಸಾಸ್ತಥಾ |೯೮|

ಮನ್ದತಾ ಜಿಹ್ಮತಾ||೯೪-೯೭||-

Adhikarana 57 (98-99) · Śloka 99

ಕಾಯಾನಾಂ ಪ್ರಕೃತೀರ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತ್ವನುರೂಪಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಚರೇತ್ ||೯೮|| ಮಹಾಪ್ರಕೃತಯಸ್ತ್ವೇತಾ ರಜಃಸತ್ತ್ವತಮಃಕೃತಾಃ | ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಲಕ್ಷಣತಃ ಸಮ್ಯಗ್ಭಿಷಕ್ ತಾಶ್ಚ ವಿಭಾವಯೇತ್ ||೯೯||

ಪ್ರಕೃತಿಜ್ಞಾನೇ ಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ- ಕಾಯಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ||೯೮-೯೯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಗರ್ಭವ್ಯಾಕರಣಂ ಶಾರೀರಂ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||