Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో గర్భవ్యాకరణం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो गर्भव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
గర్భావక్రాంతిశారీరానంతరమవక్రాంతస్య గర్భస్య వ్యాకరణార్హత్వాద్గర్భవ్యాకరణం వక్తుం యుజ్యత ఇత్యాహ- అథేత్యాది| గర్భవ్యాకరణం గర్భవివరణమిత్యర్థః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
అగ్నిః సోమో వాయుః సత్త్వం రజస్తమః పంచేంద్రియాణి భూతాత్మేతి ప్రాణాః ||3||
अग्निः सोमो वायुः सत्त्वं रजस्तमः पञ्चेन्द्रियाणि भूतात्मेति प्राणाः ||३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర ప్రాణాస్త్వక్కలాదయశ్చ వివరణీయాః; తేషు ప్రాణానామతీవ దేహస్థితిహేతుత్వాత్ ప్రాగుపాదానమాహ- అగ్నిరిత్యాది| అగ్నిరత్ర పాచకభ్రాజకాలోచకరంజకసాధకానాం పాంచభౌతికానాం సర్వధాత్వనుగానాం చోష్మణాం శక్తిరూపతయాఽవస్థితో వాచోఽధిదైవత్వమాపన్నో బోద్ధవ్యః| శ్లేష్మరసశుక్రాదీనాం తోయాత్మకానాం భావానాం రసనేంద్రియస్య చ శక్తిరూపతయాఽవస్థితో మనసోఽధిదైవత్వమాపన్నః సోమ ఇతి| వాయుః పంచాత్మకః ప్రాణాదిభేదేన| సత్త్వరజస్తమాంసి తు ప్రకృతేరష్టరూపాయా గుణాః| ఇంద్రియాణి శ్రవణదర్శనస్పర్శనరసనఘ్రాణానీతి పంచ| భూతాత్మా శుభాశుభకర్మభిః పరిగృహీతః కర్మపురుషః| ఏతే చాగ్నీషోమాదయః ప్రాణయంతి జీవయంతీతి ప్రాణాః| తత్రాగ్నిస్తావదాహారపాకాదికర్మణా ప్రాణయతి, సోమశ్చ సౌమ్యధాతోరోజఃప్రభృతేః పోషణేన, వాయుశ్చ దోషధాతుమలాదీనాం సంచారణేనోచ్ఛ్వాసనిఃశ్వాసాభ్యాం చ, సత్త్వం రజస్తమశ్చ మనోరూపతయా పరిణతం భూతాత్మనః శరీరాంతరగ్రహణమోక్షణే హేతురితి తదపి ప్రాణయతి, పంచేంద్రియాణి చక్షురాదీని రూపాదిగ్రహణకర్మణా ప్రాణయంతి, ఏవం భూతాత్మా కర్మపురుషోఽప్యశేషస్యైవ కర్మరాశేశ్చేతనాహేతురితి ప్రాణయతి||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తస్య ఖల్వేవంప్రవృత్తస్య శుక్రశోణితస్యాభిపచ్యమానస్య క్షీరస్యేవ సంతానికాః సప్త త్వచో భవంతి | తాసాం ప్రథమాఽవభాసినీ నామ, యా సర్వాన్ వర్ణానవభాసయతి పంచవిధాం చ ఛాయాం ప్రకాశయతి, సా వ్రీహేరష్టాదశభాగప్రమాణా, సిధ్మపద్మకంటకాధిష్ఠానా; ద్వితీయా లోహితా నామ, షోడశభాగప్రమాణా, తిలకాలకన్యచ్ఛవ్యంగాధిష్ఠానా; తృతీయా శ్వేతా నామ, ద్వాదశభాగప్రమాణా, చర్మదలాజగల్లీమషకాధిష్ఠానా; చతుర్థీ తామ్రా నామాష్టభాగప్రమాణా, వివిధకిలాసకుష్ఠాధిష్ఠానా; పంచమీ వేదినీ నామ పంచభాగప్రమాణా, కుష్ఠవిసర్పాధిష్ఠానా; షష్ఠీ రోహిణీ నామ వ్రీహిప్రమాణా, గ్రంథ్యపచ్యర్బుదశ్లీపదగలగండాధిష్ఠానా; సప్తమీ మాంసధరా నామ వ్రీహిద్వయప్రమాణా, భగందరవిద్రధ్యర్శోఽధిష్ఠానా | యదేతత్ ప్రమాణం నిర్దిష్టం తన్మాంసలేష్వవకాశేషు, న లలాటే సూక్ష్మాంగుల్యాదిషు చ; యతో వక్ష్యత్యుదరేషు- ‘వ్రీహిముఖేనాంగుష్ఠోదరప్రమాణమవగాఢం విధ్యేత్’ (చి.14) ఇతి ||4||
तस्य खल्वेवम्प्रवृत्तस्य शुक्रशोणितस्याभिपच्यमानस्य क्षीरस्येव सन्तानिकाः सप्त त्वचो भवन्ति | तासां प्रथमाऽवभासिनी नाम, या सर्वान् वर्णानवभासयति पञ्चविधां च छायां प्रकाशयति, सा व्रीहेरष्टादशभागप्रमाणा, सिध्मपद्मकण्टकाधिष्ठाना; द्वितीया लोहिता नाम, षोडशभागप्रमाणा, तिलकालकन्यच्छव्यङ्गाधिष्ठाना; तृतीया श्वेता नाम, द्वादशभागप्रमाणा, चर्मदलाजगल्लीमषकाधिष्ठाना; चतुर्थी ताम्रा नामाष्टभागप्रमाणा, विविधकिलासकुष्ठाधिष्ठाना; पञ्चमी वेदिनी नाम पञ्चभागप्रमाणा, कुष्ठविसर्पाधिष्ठाना; षष्ठी रोहिणी नाम व्रीहिप्रमाणा, ग्रन्थ्यपच्यर्बुदश्लीपदगलगण्डाधिष्ठाना; सप्तमी मांसधरा नाम व्रीहिद्वयप्रमाणा, भगन्दरविद्रध्यर्शोऽधिष्ठाना | यदेतत् प्रमाणं निर्दिष्टं तन्मांसलेष्ववकाशेषु, न ललाटे सूक्ष्माङ्गुल्यादिषु च; यतो वक्ष्यत्युदरेषु- ‘व्रीहिमुखेनाङ्गुष्ठोदरप्रमाणमवगाढं विध्येत्’ (चि.१४) इति ||४||
🔊 Audio coming soon
ప్రాణసద్భావ ఏవ శుక్రశోణితస్య పరిణామేన త్వగాదిసంభవ ఇత్యనంతరం త్వగాదివ్యాకరణం కుర్వన్నాహ- తస్యేత్యాది| తస్య శుక్రశోణితస్య| ఏవంప్రవృత్తస్య భూతాత్మాధిష్ఠితస్య| తాసామిత్యాది| సర్వవర్ణాన్ గౌరాదికాన్| అవభాసయతీతి ‘భ్రాజకేనాగ్నినా’ ఇతి శేషః| పంచవిధాం పంచాత్మికాం, పంచమహాభూతకృతత్వాత్| చశబ్దాత్ ప్రభాఽపి గ్రాహ్యా| “ఆసన్నా లక్ష్యతే చ్ఛాయా ప్రభా దూరాత్ ప్రకాశతే” (చ.ఇ.7) ఇతి తయోర్భేదః| తస్యాస్త్వచః ప్రమాణం నిర్దిశన్నాహ- సేత్యాది| వ్రీహిరత్ర యవః, ప్రత్యేకం వ్రీహివిస్తారస్య వింశతిర్భాగాః పరికల్పనీయాః, తే చాష్టాదశ భాగా అవభాసిన్యాః ప్రమాణం, ఏవం వక్ష్యమాణేష్వపి వింశతిభాగేషు షోడశప్రభృతయో భాగా బోద్ధవ్యాః| అంగుష్ఠోదరప్రమాణమితి ఏతేనైతదుక్తం భవతి- సప్తానాం త్వచాం సముదాయేనాంగుష్ఠోదరప్రమాణమస్తి; అంగుష్ఠోదరం తు వింశతితమభాగోనషడ్యవప్రమాణం||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
కలాః ఖల్వపి సప్త భవంతి ధాత్వాశయాంతరమర్యాదాః ||5||
कलाः खल्वपि सप्त भवन्ति धात्वाशयान्तरमर्यादाः ||५||
🔊 Audio coming soon
కలా ఇత్యాది| దధతీతి ధాతవో రసరక్తమాంసాదయః, కఫపిత్తపురీషాణ్యపి ప్రాకృతాని స్వకర్మణా దధతీతి ధాతవః, తేషామాశయా అవస్థానప్రదేశా ధాత్వాశయాః, తేషామంతరేషు మర్యాదాః సీమాభూతా ఇత్యర్థః||5||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
భవతశ్చాత్ర- యథా హి సారః కాష్ఠేషు ఛిద్యమానేషు దృశ్యతే | తథాహి ధాతుర్మాంసేషు ఛిద్యమానేషు దృశ్యతే ||6|| స్నాయుభిశ్చ ప్రతిచ్ఛన్నాన్ సంతతాంశ్చ జరాయుణా | శ్లేష్మణా వేష్టితాంశ్చాపి కలాభాగాంస్తు తాన్ విదుః ||7||
भवतश्चात्र- यथा हि सारः काष्ठेषु छिद्यमानेषु दृश्यते | तथाहि धातुर्मांसेषु छिद्यमानेषु दृश्यते ||६|| स्नायुभिश्च प्रतिच्छन्नान् सन्ततांश्च जरायुणा | श्लेष्मणा वेष्टितांश्चापि कलाभागांस्तु तान् विदुः ||७||
🔊 Audio coming soon
తాసామంతఃస్థితత్వేనాప్రత్యక్షాణామస్తిత్వం ప్రత్యుపమానం ప్రమాణం నిర్దిశన్నాహ- భవత ఇత్యాది| ఏతేన కలాసాధిష్ఠానపృథగ్ధాతూపలంభకార్యేణావ్యక్తమేవ కలానామస్తిత్వం సాధితం భవేత్| తాసాముపష్టంభకం నిర్దిశన్నాహ- స్నాయుభిరిత్యాది| కలాభాగాన్ కలావిభాగవిశేషాన్| సంతతాన్ సమ్యక్ప్రకారేణ వ్యాప్తాన్| జరాయురుల్బాకారో యేన వేష్టితాః ప్రాణినో జాయంతే; కలావేష్టకోఽపి తద్వదేవ| వృద్ధవాగ్భటేన కలాస్వరూపమభిహితం| యథా- “యస్తు ధాత్వాశయాంతరేషు క్లేదోఽవతిష్ఠతే స యథాస్వమూష్మభిర్విపక్వః స్నాయుశ్లేష్మజరాయుచ్ఛన్నః కాష్ఠ ఇవ సారో ధాతురసశేషోఽల్పత్వాత్ కలాసంజ్ఞః” (అ.సం.శా.5) ఇతి||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
తాసాం ప్రథమా మాంసధరా, యస్యాం మాంసే సిరాస్నాయుధమనీస్రోతసాం ప్రతానా భవంతి ||8||
तासां प्रथमा मांसधरा, यस्यां मांसे सिरास्नायुधमनीस्रोतसां प्रताना भवन्ति ||८||
🔊 Audio coming soon
తాసామిత్యాది| యస్యాం కలాయామధిష్ఠితే మాంసే సిరాదీనాం ప్రతానా విస్తారా భవంతి||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
యథా బిసమృణాలాని వివర్ధంతే సమంతతః | భూమౌ పంకోదకస్థాని తథా మాంసే సిరాదయః ||9||
यथा बिसमृणालानि विवर्धन्ते समन्ततः | भूमौ पङ्कोदकस्थानि तथा मांसे सिरादयः ||९||
🔊 Audio coming soon
అముమేవార్థం దృష్టాంతేన ద్రఢయన్నాహ- యథా బిసమృణాలానీత్యాది| తథా మాంసే ఇత్యాది| తథా ప్రథమకలాయాం మాంసస్థాః సిరాదయో భవంతి| నను, రసానంతరం రక్తం, తతో మాంసం, తత్ కథం ప్రాగేవ మాంసధరా పఠితా, తతో రక్తధరేతి? ఉచ్యతే, పోషణే క్రమోఽయం నతు ధారణే; అత ఏవ యస్యామిత్యాధారత్వేన కలా నిర్దిష్టా||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ద్వితీయా రక్తధరా మాంసస్యాభ్యంతరతః, తస్యాం శోణితం విశేషతశ్చ సిరాసు యకృత్ప్లీహ్నోశ్చ భవతి ||10||
द्वितीया रक्तधरा मांसस्याभ्यन्तरतः, तस्यां शोणितं विशेषतश्च सिरासु यकृत्प्लीह्नोश्च भवति ||१०||
🔊 Audio coming soon
ద్వితీయేత్యాది||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
వృక్షాద్యథాభిప్రహతాత్ క్షీరిణః క్షీరిమావహేత్ | మాంసాదేవం క్షతాత్ క్షిప్రం శోణితం సంప్రసిచ్యతే ||11||
वृक्षाद्यथाभिप्रहतात् क्षीरिणः क्षीरिमावहेत् | मांसादेवं क्षतात् क्षिप्रं शोणितं सम्प्रसिच्यते ||११||
🔊 Audio coming soon
అత్ర దృష్టాంతేన దార్ష్టాంతికం ద్రఢయన్నాహ- వృక్షాదిత్యాది| సంప్రసిచ్యతే ప్రస్రవతీత్యర్థః||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
తృతీయా మేదోధరా; మేదో హి సర్వభూతానాముదరస్థమణ్వస్థిషు చ, మహత్సు చ మజ్జా భవతి ||12||
तृतीया मेदोधरा; मेदो हि सर्वभूतानामुदरस्थमण्वस्थिषु च, महत्सु च मज्जा भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
తృతీయేత్యాది| అణ్వస్థిషు అల్పాస్థిషు| నను, మజ్జా అస్థ్నామంతర్భవతి కథం మేదస్తదంతరిత్యాహ- మహత్స్విత్యాది| అణ్వస్థిషు మేదః, మహత్సు మజ్జేతి||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
స్థూలాస్థిషు విశేషేణ మజ్జా త్వభ్యంతరాశ్రితః | అథేతరేషు సర్వేషు సరక్తం మేద ఉచ్యతే | శుద్ధమాంసస్య యః స్నేహః సా వసా పరికీర్తితా ||13||
स्थूलास्थिषु विशेषेण मज्जा त्वभ्यन्तराश्रितः | अथेतरेषु सर्वेषु सरक्तं मेद उच्यते | शुद्धमांसस्य यः स्नेहः सा वसा परिकीर्तिता ||१३||
🔊 Audio coming soon
గద్యోక్తమర్థం శ్లోకేన స్పష్టీకుర్వన్నాహ- స్థూలేత్యాది| ఇతరేష్వల్పాస్థిషు సర్వేషు| నను, మేదోమజ్జానుకారీ ఉపధాతుర్వసాఖ్యః క ఇత్యాహ- శుద్ధేత్యాది||13||
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
చతుర్థీ శ్లేష్మధరా సర్వసంధిషు ప్రాణభృతాం భవతి ||14|| స్నేహాభ్యక్తే యథా హ్యక్షే చక్రం సాధు ప్రవర్తతే | సంధయః సాధు వర్తంతే సంశ్లిష్టాః శ్లేష్మణా తథా ||15||
चतुर्थी श्लेष्मधरा सर्वसन्धिषु प्राणभृतां भवति ||१४|| स्नेहाभ्यक्ते यथा ह्यक्षे चक्रं साधु प्रवर्तते | सन्धयः साधु वर्तन्ते संश्लिष्टाः श्लेष्मणा तथा ||१५||
🔊 Audio coming soon
తయా ధృతస్య శ్లేష్మణో గుణకర్మాణి దర్శయన్నాహ- స్నేహేత్యాది| అక్ష ఇతి చక్రచ్ఛిద్రాంతర్గతకాష్ఠమిత్యర్థః||14-15||
Adhikarana 13 (16-17) · Śloka 17
పంచమీ పురీషధరా నామ; యాఽంతఃకోష్ఠే మలమభివిభజతే పక్వాశయస్థా ||16|| యకృత్సమంతాత్ కోష్ఠం చ తథాఽంత్రాణి సమాశ్రితా | ఉండు(ందు)కస్థం విభజతే మలం మలధరా కలా ||17||
पञ्चमी पुरीषधरा नाम; याऽन्तःकोष्ठे मलमभिविभजते पक्वाशयस्था ||१६|| यकृत्समन्तात् कोष्ठं च तथाऽन्त्राणि समाश्रिता | उण्डु(न्दु)कस्थं विभजते मलं मलधरा कला ||१७||
🔊 Audio coming soon
పంచమీత్యాది| అంతఃకోష్ఠ ఇతి కోష్ఠస్యాంతర్మధ్యమంతఃకోష్ఠం, పునస్తస్మిన్మలం మూత్రపురీషరూపతయా విభజతి| గయీ తు ‘అంతఃకోష్ఠే కోష్ఠమధ్యే, తత్రాపి రసవిభాగే కిట్టస్య పురీషత్వాత్ తత్ పురీషం కోష్ఠే విభజతి కోష్ఠాత్ పృథక్కరోతి; స చాత్ర పురీషవిభాగోఽగ్నిమారుతకృతోఽపి; తత్రాగ్నికృతో యథా- ‘వివేచయతి చ రసమూత్రపురీషాణి’ (సూ.21), మారుతకృతో యథా- ‘సోఽన్నం పచతి తజ్జాంశ్చ విశేషాన్వివినక్తి హి’ (ని.1) ఇతి వ్యాఖ్యాతి| పక్వాశయస్థేతి పురీషస్య పక్వాశయస్థితత్వాత్| కోష్ఠః పునరామపక్వాశయాశ్రయః; తథా చ కోష్ఠలక్షణం- “స్థానాన్యామాగ్నిపక్వానాం మూత్రస్య రుధిరస్య చ| హృదుండుకం(కః) ఫుప్ఫుసశ్చ కోష్ఠ ఇత్యభిధీయతే” (చి.2) ఇతి| తేన కోష్ఠస్థితాఽపి పురీషస్య పక్వాశయస్థితత్వాద్బాహుల్యేన పక్వాశయస్థా కథ్యంతే| ఏతదేవ సమస్తకోష్ఠస్థితత్వం శ్లోకేన స్పష్టీకుర్వన్నాహ- యకృదిత్యాది| సమంతాత్ సర్వతో యకృతాదికం సమాశ్రితా, ఉండు(ందు)కస్థం మలం విభజతే| తత్ర యకృద్గ్రహణం రక్తాధారసామ్యేన ప్లీహ్న ఉపలక్షణం యకృత్సమీపానాం హృదయాదీనాం చ, ఉండుకగ్రహణేన సాన్నిధ్యాద్గుదో గృహ్యతే, తేనోర్ధ్వం యకృదాది వ్యవస్థితం , అధస్తాద్గుదపర్యంతం కోష్ఠం సమంతాత్ సమాశ్రితా| వృద్ధవాగ్భటేనాప్యుక్తం- “పంచమీ పురీషధరా, సా హ్యంత్రామపక్వాశయాశ్రయా, తత్రోండుకస్థం మలం విభజతి” (అ.సం.శా.5) ఇతి| ఉండుకః ‘పోట్టలక’ ఇతి లోకే| చరకే చ పురీషాధారశబ్దేనోండుకః ప్రతిపాదితః, అత ఏవ పురీషధరేతి నామాస్యాః| మలం విభజతే మూత్రపురీషరూపతయా విభాగం కరోతి| గయీ తు, విభజతే తస్మాత్ కోష్ఠాత్ పృథక్కరోతీతి వ్యాఖ్యాతి||16-17||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
షష్ఠీ పిత్తధరా ; యా చతుర్విధమన్నపానమామాశయాత్ ప్రచ్యుతం పక్వాశయోపస్థితం ధారయతి ||18||
षष्ठी पित्तधरा ; या चतुर्विधमन्नपानमामाशयात् प्रच्युतं पक्वाशयोपस्थितं धारयति ||१८||
🔊 Audio coming soon
షష్ఠీత్యాది| పిత్తమత్రాంతరగ్నిసంజ్ఞకం| ఆమాశయాత్ ప్రచ్యుతం కఫాశయాద్భ్రష్టం, పక్వాశయోపస్థితం పక్వాశయగమనాయోపస్థితం పిత్తస్థానం సంప్రాప్తం, ధారయతి ‘పాకార్థం’ ఇతి శేషః| తథా చ సంగ్రహః- “షష్ఠీ పిత్తధరా నామ పక్వామాశయమధ్యస్థా, సా హ్యంతరగ్న్యధిష్ఠానతయాఽఽమపక్వాశయయోర్మధ్యే చతుర్విధమన్నం బలేన విధార్య పిత్తతేజసా శోషయంతీ పచతి” (అ.సం.శా.5) ఇతి||18||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
అశితం ఖాదితం పీతం లీఢం కోష్ఠగతం నృణాం | తజ్జీర్యతి యథాకాలం శోషితం పిత్తతేజసా ||19||
अशितं खादितं पीतं लीढं कोष्ठगतं नृणाम् | तज्जीर्यति यथाकालं शोषितं पित्ततेजसा ||१९||
🔊 Audio coming soon
ఏతమేవార్థం శ్లోకేన దర్శయన్నాహ- అశితమిత్యాది| అశ భోజనే, ఖాదృ భక్షణే, ధేట్ పా పానే, లిహ ఆస్వాదనే| తదన్నమశితాదివిశేషణాక్రాంతమన్నం జీర్యతి| యథాకాలం కాలానతిక్రమేణ తీక్ష్ణమధ్యమందాగ్నిషు మాత్రాద్రవ్యగురులఘూచితకాలానతిక్రమేణ||19||
Adhikarana 16 (20-21) · Śloka 21
సప్తమీ శుక్రధరా, యా సర్వప్రాణినాం సర్వశరీరవ్యాపినీ ||20|| యథా పయసి సర్పిస్తు గూఢశ్చేక్షౌ రసో యథా | శరీరేషు తథా శుక్రం నృణాం విద్యాద్భిషగ్వరః ||21||
सप्तमी शुक्रधरा, या सर्वप्राणिनां सर्वशरीरव्यापिनी ||२०|| यथा पयसि सर्पिस्तु गूढश्चेक्षौ रसो यथा | शरीरेषु तथा शुक्रं नृणां विद्याद्भिषग्वरः ||२१||
🔊 Audio coming soon
శుక్రస్య సర్వాంగవ్యాప్తిత్వే ఉపమానం ప్రమాణం దర్శయన్నాహ- యథేత్యాది| పయోదృష్టాంతోఽల్పమైథునత్వాద్బహుశుక్రే, ఇక్షుదృష్టాంతస్త్వతిపీడనశుక్రక్షరణత్వాన్మందశుక్రే పుంసి||20-21||
Adhikarana 17 (22) · Śloka 22
ద్వ్యంగులే దక్షిణే పార్శ్వే బస్తిద్వారస్య చాప్యధః | మూత్రస్రోతఃపథాచ్ఛుక్రం పురుషస్య ప్రవర్తతే ||22||
द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे बस्तिद्वारस्य चाप्यधः | मूत्रस्रोतःपथाच्छुक्रं पुरुषस्य प्रवर्तते ||२२||
🔊 Audio coming soon
తస్యైవేదానీం సర్వాంగవ్యాపినోఽపి క్షరణమార్గమాహ- ద్వ్యంగులే ఇత్యాది| వృద్ధవాగ్భటేనోక్తం- “సప్తమీ శుక్రధరా ద్వ్యంగులే దక్షిణే పార్శ్వే బస్తిద్వారస్య చాధో మూత్రమార్గమాశ్రితా సకలశరీరవ్యాపినీ శుక్రం ప్రవర్తయతి” (అ. సం. శా. 5) ఇతి||22||
Adhikarana 18 (23) · Śloka 23
కృత్స్నదేహాశ్రితం శుక్రం ప్రసన్నమనసస్తథా | స్త్రీషు వ్యాయచ్ఛతశ్చాపి హర్షాత్తత్ సంప్రవర్తతే ||23||
कृत्स्नदेहाश्रितं शुक्रं प्रसन्नमनसस्तथा | स्त्रीषु व्यायच्छतश्चापि हर्षात्तत् सम्प्रवर्तते ||२३||
🔊 Audio coming soon
నను, యథా పయసి సంలీనం సర్పిరేవం శరీరసంలీనం శుక్రం కథం పృథగ్భూయ మూత్రమార్గేణ క్షరతీత్యాహ- కృత్స్నేత్యాది| ప్రసన్నమనసః క్రోధాదిరహితచిత్తస్య, తథా స్త్రీషు వ్యాయచ్ఛతో వ్యాయామం కుర్వతో రతం కుర్వత ఇత్యర్థః||23||
Adhikarana 19 (24) · Śloka 24
గృహీతగర్భాణామార్తవవహానాం స్రోతసాం వర్త్మాన్యవరుధ్యంతే గర్భేణ, తస్మాద్గృహీతగర్భాణామార్తవం న దృశ్యతే; తతస్తదధః ప్రతిహతమూర్ధ్వమాగతమపరం చోపచీయమానమపరేత్యభిధీయతే; శేషం చోర్ధ్వతరమాగతం పయోధరావభిప్రతిపద్యతే, తస్మాద్గర్భిణ్యః పీనోన్నతపయోధరా భవంతి ||24||
गृहीतगर्भाणामार्तववहानां स्रोतसां वर्त्मान्यवरुध्यन्ते गर्भेण, तस्माद्गृहीतगर्भाणामार्तवं न दृश्यते; ततस्तदधः प्रतिहतमूर्ध्वमागतमपरं चोपचीयमानमपरेत्यभिधीयते; शेषं चोर्ध्वतरमागतं पयोधरावभिप्रतिपद्यते, तस्माद्गर्भिण्यः पीनोन्नतपयोधरा भवन्ति ||२४||
🔊 Audio coming soon
కస్మాద్గృహీతగర్భాణాం గర్భగ్రహణకాలాదూర్ధ్వమాప్రజననాదార్తవం న దృశ్యతే? ఇత్యాహ- గృహీతేత్యాది| వర్త్మాన్యవరుధ్యంతే ముఖాన్యవరుధ్యంతే| అపరామమలామిత్యాహుః స్త్రియః||24||
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
గర్భస్య యకృత్ప్లీహానౌ శోణితజౌ, శోణితఫేనప్రభవః ఫుప్ఫుసః , శోణితకిట్టప్రభవ ఉండుకః ||25||
गर्भस्य यकृत्प्लीहानौ शोणितजौ, शोणितफेनप्रभवः फुप्फुसः , शोणितकिट्टप्रभव उण्डुकः ||२५||
🔊 Audio coming soon
గర్భస్యేత్యాది| యకృత్ కాలఖండం దక్షిణపార్శ్వస్థం, ప్లీహా అనేనైవ నామ్నా ప్రసిద్ధో వామపార్శ్వస్థితః, యకృత్ప్లీహానావిత్యుపలక్షణం, తేన క్లోమాపి శోణితజం, తథా చ వృద్ధవాగ్భటః- “రక్తాదనిలయుక్తాత్ కాలీయకం” (అ.సం.శా.5) ఇతి| శోణితేత్యాది| ఫుప్ఫుసో హృదయనాడికాలగ్నః స్వనామఖ్యాతః| శోణితకిట్టేత్యాది| ఉండుకః పోట్టలకః||25||
Adhikarana 21 (26-30) · Śloka 30
అసృజః శ్లేష్మణశ్చాపి యః ప్రసాదః పరో మతః | తం పచ్యమానం పిత్తేన వాయుశ్చాప్యనుధావతి ||26|| తతోఽస్యాంత్రాణి జాయంతే గుదం బస్తిశ్చ దేహినః | ఉదరే పచ్యమానానామాధ్మానాద్రుక్మసారవత్ ||27|| కఫశోణితమాంసానాం సారాజ్జిహ్వా ప్రజాయతే | యథార్థమూష్మణా యుక్తో వాయుః స్రోతాంసి దారయేత్ ||28|| అనుప్రవిశ్య పిశితం పేశీర్విభజతే తథా | మేదసః స్నేహమాదాయ సిరాస్నాయుత్వమాప్నుయాత్ ||29|| సిరాణాం తు మృదుః పాకః స్నాయూనాం చ తతః ఖరః | ఆశయ్యాభ్యాసయోగేన కరోత్యాశయసంభవం ||30||
असृजः श्लेष्मणश्चापि यः प्रसादः परो मतः | तं पच्यमानं पित्तेन वायुश्चाप्यनुधावति ||२६|| ततोऽस्यान्त्राणि जायन्ते गुदं बस्तिश्च देहिनः | उदरे पच्यमानानामाध्मानाद्रुक्मसारवत् ||२७|| कफशोणितमांसानां साराज्जिह्वा प्रजायते | यथार्थमूष्मणा युक्तो वायुः स्रोतांसि दारयेत् ||२८|| अनुप्रविश्य पिशितं पेशीर्विभजते तथा | मेदसः स्नेहमादाय सिरास्नायुत्वमाप्नुयात् ||२९|| सिराणां तु मृदुः पाकः स्नायूनां च ततः खरः | आशय्याभ्यासयोगेन करोत्याशयसम्भवम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
అంత్రాదికోత్పత్తిం దర్శయన్నాహ- అసృజ ఇత్యాది| ఆధ్మానాత్ పచ్యమానానాం వాయునాఽగ్నేః సమింధనాత్ పచ్యమానానామిత్యర్థః| గయీ తు, ‘హృదయే పచ్యమానానాం’ ఇతి పాఠం పఠతి| యథార్థమిత్యాది| ఊష్మణా పిత్తేన సహ యుక్తో వాయుః నవైవ స్రోతాంసి దారయేత్ కుర్యాత్| కథం? యథార్థం; యథాప్రయోజనమిత్యర్థః| అనుప్రవిశ్యేత్యాది| వాయుః పిశితం మాంసమనుప్రవిశ్య పేశీర్విభజతే, పేశీ మాంసఖండః | మేదస ఇత్యాది| సిరాస్నాయుత్వమాప్నుయాదితి సిరాః స్నాయూంశ్చ వాయుః కుర్యాదిత్యర్థః| ఆశయ్యేత్యాది| ఆశయ్య అభ్యాసయోగేన వాయుః స్థితిం కృత్వేత్యర్థః||26-30||
Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 32
రక్తమేదఃప్రసాదాద్వృక్కౌ; మాంసాసృక్కఫమేదఃప్రసాదాద్వృషణౌ; శోణితకఫప్రసాదజం హృదయం, యదాశ్రయా హి ధమన్యః ప్రాణవహాః; తస్యాధో వామతః ప్లీహా ఫుప్ఫుసశ్చ, దక్షిణతో యకృత్ క్లోమ చ; తద్విశేషేణ చేతనాస్థానం, అతస్తస్మింస్తమసాఽఽవృతే సర్వప్రాణినః స్వపంతి ||31|| భవతి చాత్ర- పుండరీకేణ సదృశం హృదయం స్యాదధోముఖం | జాగ్రతస్తద్వికసతి స్వపతశ్చ నిమీలతి ||32||
रक्तमेदःप्रसादाद्वृक्कौ; मांसासृक्कफमेदःप्रसादाद्वृषणौ; शोणितकफप्रसादजं हृदयं, यदाश्रया हि धमन्यः प्राणवहाः; तस्याधो वामतः प्लीहा फुप्फुसश्च, दक्षिणतो यकृत् क्लोम च; तद्विशेषेण चेतनास्थानम्, अतस्तस्मिंस्तमसाऽऽवृते सर्वप्राणिनः स्वपन्ति ||३१|| भवति चात्र- पुण्डरीकेण सदृशं हृदयं स्यादधोमुखम् | जाग्रतस्तद्विकसति स्वपतश्च निमीलति ||३२||
🔊 Audio coming soon
రక్తేత్యాది| ప్రసాదః సారః| వృక్కౌ కుక్షిగోలకౌ| మాంసేత్యాది| వృషణావండౌ| శోణితేత్యాది| తస్య హృదయస్య అధో వామతః ప్లీహా ఫుప్ఫుసశ్చ; దక్షిణతో యకృత్ క్లోమ చేతి క్లోమ తిలకం| తద్ హృదయం విశేషేణ చేతనాస్థానం చైతన్యాస్పదం, సామాన్యేన తు సకలశరీరమేవ చేతనాస్థానం| తదుక్తం చరకే-“వేదనానామధిష్ఠానం మనో దేహశ్చ సేంద్రియః| కేశలోమనఖాగ్రాంతర్మలద్రవగుణైర్వినా” (చ.శా.1) ఇతి| చేతనాసహచరితం మనోఽపి విశేషేణ హృదయాధిష్ఠానం మతం| అతస్తస్మిన్ హృదయే తమసా తమోగుణేనోచ్ఛ్రితేన ఆవృతే నిరుద్ధే సతి, సర్వప్రాణినః స్వపంతి| తస్యాకారం దర్శయన్నాహ- పుండరీకేణేత్యాది| హృదయం కమలముకులాకారమధోముఖం||31-32||
Adhikarana 23 (33) · Śloka 33
నిద్రాం తు వైష్ణవీం పాప్మానముపదిశంతి, సా స్వభావత ఏవ సర్వప్రాణినోఽభిస్పృశతి | తత్ర యదా సంజ్ఞావహాని స్రోతాంసి తమోభూయిష్ఠః శ్లేష్మా ప్రతిపద్యతే తదా తామసీ నామ నిద్రా సంభవత్యనవబోధినీ, సా ప్రలయకాలే; తమోభూయిష్ఠానామహఃసు నిశాసు చ భవతి, రజోభూయిష్ఠానామనిమిత్తం, సత్త్వభూయిష్ఠానామర్ధరాత్రే; క్షీణశ్లేష్మణామనిలబహులానాం మనఃశరీరాభితాపవతాం చ నైవ, సా వైకారికీ భవతి ||33||
निद्रां तु वैष्णवीं पाप्मानमुपदिशन्ति, सा स्वभावत एव सर्वप्राणिनोऽभिस्पृशति | तत्र यदा सञ्ज्ञावहानि स्रोतांसि तमोभूयिष्ठः श्लेष्मा प्रतिपद्यते तदा तामसी नाम निद्रा सम्भवत्यनवबोधिनी, सा प्रलयकाले; तमोभूयिष्ठानामहःसु निशासु च भवति, रजोभूयिष्ठानामनिमित्तं, सत्त्वभूयिष्ठानामर्धरात्रे; क्षीणश्लेष्मणामनिलबहुलानां मनःशरीराभितापवतां च नैव, सा वैकारिकी भवति ||३३||
🔊 Audio coming soon
అథ కేయం నిద్రా? తామాహ- నిద్రామిత్యాది| విష్ణోరియం వైష్ణవీ మాయైవ| పాప్మానం కస్మాదామనంతి? కృత్స్నశుభవ్యాపారనిరోధాత్| యద్యపి తంత్రాంతరీయైః సప్తవిధా నిద్రా పఠితా తథాఽపి త్రివిధైవ- తామసీ, స్వాభావికీ, వైకారికీ చేతి భేదేన; తాః క్రమేణ దర్శయన్నాహ- తత్ర యదేత్యాది| యద్యపి సర్వాసామపి నిద్రాణాం తమో హేతుస్తథాఽపి ప్రకృష్టతమస్త్వాత్ తామసీయం నిద్రా కథ్యతే| స్వాభావికీమాహ- తమ ఇత్యాది| అనిమిత్తమనియతకాలం, చలత్వాద్రజసః కదాచిద్దివా కదాచిద్రాత్రావిత్యర్థః| సత్త్వభూయిష్ఠానామర్ధరాత్ర ఇతి తస్మిన్ కాలే కించిదల్పీభూతం సత్త్వముత్కటం చ తమో భవతి, తస్మాదర్ధరాత్రే సాత్త్వికాః స్వపంతి| వైకారికీమాహ- క్షీణేత్యాది| ఏవంభూతానాం పురుషాణాం నిద్రా నైవ భవతి, యది చ భవతి తదా వైకారికీ నామ నిద్రా భవతి| నను, యదా లంఘనశ్రమాదిభిర్వాయుర్వర్ధతే శ్లేష్మా చ క్షీయతే తదా కథం నిద్రోదేతి? ఉచ్యతే- మనసః క్లాంతత్వాద్భూతాత్మనో విషయనివృత్తౌ ప్రాణినః స్వపంతి| తదుక్తం చరకే- “యదా తు మనసి క్లాంతే కర్మాత్మానః క్లమాన్వితాః| విషయేభ్యో నివర్తంతే తదా స్వపితి మానవః” (చ.సూ.21) ఇతి||33||
Adhikarana 24 (34-35) · Śloka 35
భవతశ్చాత్ర- హృదయం చేతనాస్థానముక్తం సుశ్రుత ! దేహినాం | తమోభిభూతే తస్మింస్తు నిద్రా విశతి దేహినం ||34|| నిద్రాహేతుస్తమః, సత్త్వం బోధనే హేతురుచ్యతే | స్వభావ ఏవ వా హేతుర్గరీయాన్ పరికీర్త్యతే ||35||
भवतश्चात्र- हृदयं चेतनास्थानमुक्तं सुश्रुत ! देहिनाम् | तमोभिभूते तस्मिंस्तु निद्रा विशति देहिनम् ||३४|| निद्राहेतुस्तमः, सत्त्वं बोधने हेतुरुच्यते | स्वभाव एव वा हेतुर्गरीयान् परिकीर्त्यते ||३५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం గద్యోక్తస్యార్థస్య సుఖబోధనార్థం శ్లోకావాహ- భవతశ్చాత్రేత్యాది| సత్త్వాదీనాం సదా సాన్నిధ్యాత్ పరస్పరవిరోధినోః స్వాపబోధయోరనుపపత్తిం మన్యమాన ఆహ- స్వభావ ఏవ వేత్యాది||34-35||
Adhikarana 25 (36) · Śloka 36
పూర్వదేహానుభూతాంస్తు భూతాత్మా స్వపతః ప్రభుః | రజోయుక్తేన మనసా గృహ్ణాత్యర్థాఞ్ శుభాశుభాన్ ||36||
पूर्वदेहानुभूतांस्तु भूतात्मा स्वपतः प्रभुः | रजोयुक्तेन मनसा गृह्णात्यर्थाञ् शुभाशुभान् ||३६||
🔊 Audio coming soon
నను, బోధాభావః స్వాపః, స్వాపాభావో బోధః, తత్ కథం స్వపతః స్వప్నదర్శనం భవతీత్యాహ- పూర్వేత్యాది| నను చ, యః కశ్చిదర్థావబోధః స సర్వోఽపి బాహ్యార్థావలంబనో దృష్టః, న చ స్వప్నే బాహ్యార్థస్య సత్త్వం విద్యతే, తత్ కథం తత్రార్థావబోధ ఇతి? ఉచ్యతే- స్మృతిరేవేయం పూర్వానుభూతేఽర్థే, న చాననుభూతవిషయా పరిస్ఫురతి| నను, తాదృగ్విధస్యార్థస్యాదృష్టాశ్రుతాననుభూతత్వాత్ కథం స్మృతిత్వమిత్యాహ- పూర్వదేహానుభూతాంస్త్విత్యాది| ఏతచ్చోపలక్షణం, అతోఽనేనాపి దేహేనానుభూతాన్| భూతాత్మేతి కింభూతైర్ఘటిత ఆత్మా శరీరలక్షణః? ఉత భూతైరుపలక్షిత ఆత్మా భూతాత్మా క్షేత్రజ్ఞః? ఇత్యాహ- స్వపతః ప్రభురితి|- స్వపతః స్వాపయుక్తస్య శరీరస్య ప్రభుః స్వామీ క్షేత్రజ్ఞ ఇత్యర్థః, తద్వశేన సర్వక్రియాప్రవృత్తేః| కథం పునరర్థానింద్రియగ్రాహ్యాన్ నిద్రాణేష్వింద్రియేషు గృహ్ణాతీత్యాహ- మనసేతి| మనసః సర్వదైవ సంభవాత్ సదా స్వప్నదర్శనప్రసంగ ఇత్యాహ- రజోయుక్తేనేతి; రజఃప్రేరితేనేత్యర్థః, రజసః ప్రవర్తకత్వాత్; తమోయుక్తేన చ మనసా న కిమపి సుప్తః పశ్యతి, తమస ఆవరణాత్మకత్వాత్||36||
Adhikarana 26 (37) · Śloka 37
కరణానాం తు వైకల్యే తమసాఽభిప్రవర్ధితే | అస్వపన్నపి భూతాత్మా ప్రసుప్త ఇవ చోచ్యతే ||37||
करणानां तु वैकल्ये तमसाऽभिप्रवर्धिते | अस्वपन्नपि भूतात्मा प्रसुप्त इव चोच्यते ||३७||
🔊 Audio coming soon
ఇంద్రియగ్రామస్య తమసా వైకల్యే ఆపాదితే ఆత్మా నిర్వికారోఽపి సుప్త ఇవ భవతీతి ప్రతిపాదయన్నాహ- కరణానామిత్యాది| అభిప్రవర్ధిత ఇతి అభి సర్వతో బహిరంతశ్చ ప్రవర్ధితే| తత్ర బహిరింద్రియాణాం విషయభూతేఽర్థే, అంతర్మనోర్థేఽపి సుఖదుఃఖాదౌ||37||
Adhikarana 27 (38) · Śloka 38
సర్వర్తుషు దివాస్వాపః ప్రతిషిద్ధోఽన్యత్ర గ్రీష్మాత్, ప్రతిషిద్ధేష్వపి తు బాలవృద్ధస్త్రీకర్శితక్షతక్షీణమద్యనిత్యయానవాహనాధ్వకర్మపరిశ్రాంతానామభుక్తవతాం మేదఃస్వేదకఫరసరక్తక్షీణానామజీర్ణినాం చ ముహూర్తం దివాస్వపనమప్రతిషిద్ధం | రాత్రావపి జాగరితవతాం జాగరితకాలాదర్ధమిష్యతే దివాస్వపనం | వికృతిర్హి దివాస్వప్నో నామ; తత్ర స్వపతామధర్మః సర్వదోషప్రకోపశ్చ, తత్ప్రకోపాచ్చ కాసశ్వాసప్రతిశ్యాయశిరోగౌరవాంగమర్దారోచకజ్వరాగ్నిదౌర్బల్యాని భవంతి; రాత్రావపి జాగరితవతాం వాతపిత్తనిమిత్తాస్త ఏవోపద్రవా భవంతి ||38||
सर्वर्तुषु दिवास्वापः प्रतिषिद्धोऽन्यत्र ग्रीष्मात्, प्रतिषिद्धेष्वपि तु बालवृद्धस्त्रीकर्शितक्षतक्षीणमद्यनित्ययानवाहनाध्वकर्मपरिश्रान्तानामभुक्तवतां मेदःस्वेदकफरसरक्तक्षीणानामजीर्णिनां च मुहूर्तं दिवास्वपनमप्रतिषिद्धम् | रात्रावपि जागरितवतां जागरितकालादर्धमिष्यते दिवास्वपनम् | विकृतिर्हि दिवास्वप्नो नाम; तत्र स्वपतामधर्मः सर्वदोषप्रकोपश्च, तत्प्रकोपाच्च कासश्वासप्रतिश्यायशिरोगौरवाङ्गमर्दारोचकज्वराग्निदौर्बल्यानि भवन्ति; रात्रावपि जागरितवतां वातपित्तनिमित्तास्त एवोपद्रवा भवन्ति ||३८||
🔊 Audio coming soon
దివాస్వప్నస్య ప్రవృత్తినివృత్తీ ఆహ- సర్వేత్యాది| అన్యత్ర గ్రీష్మాదితి గ్రీష్మం వర్జయిత్వా| ప్రతిషిద్ధేష్వపీత్యాది ప్రతిషిద్ధేష్వపి ఋతుషు| ముహూర్తం ఘటికాద్వయం| రాత్రావిత్యాది| కస్మాదర్ధమేవ స్వప్యాన్నాధికమితి దర్శయన్నాహ- వికృతిరిత్యాది| సర్వశబ్దేన రక్తమపి గృహ్యతే| యద్యపి దివాస్వప్నేఽధర్మస్తథాఽపి శరీరరక్షార్థం గ్రీష్మే దివాస్వప్న ఉక్తః| రాత్రావిత్యాది| త ఏవ కాసశ్వాసాదయ ఏవ||38||
Adhikarana 28 (39-40) · Śloka 40
భవంతి చాత్ర- తస్మాన్న జాగృయాద్రాత్రౌ దివాస్వప్నం చ వర్జయేత్ | జ్ఞాత్వా దోషకరావేతౌ బుధః స్వప్నం మితం చరేత్ ||39|| అరోగః సుమనా హ్యేవం బలవర్ణాన్వితో వృషః | నాతిస్థూలకృశః శ్రీమాన్ నరో జీవేత్ సమాః శతం ||40||
भवन्ति चात्र- तस्मान्न जागृयाद्रात्रौ दिवास्वप्नं च वर्जयेत् | ज्ञात्वा दोषकरावेतौ बुधः स्वप्नं मितं चरेत् ||३९|| अरोगः सुमना ह्येवं बलवर्णान्वितो वृषः | नातिस्थूलकृशः श्रीमान् नरो जीवेत् समाः शतम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
భవంతీత్యాది| ఏవముక్తేన ప్రకారేణ వర్తమానః| వృషః స్త్రీరమణశక్తియుక్తః| శ్రీమాన్ శరీరశోభాయుక్తః||39-40||
Adhikarana 29 (41) · Śloka 41
(నిద్రా సాత్మ్యీకృతా యైస్తు రాత్రౌ చ యది వా దివా|) దివారాత్రౌ చ యే నిత్యం స్వప్నజాగరణోచితాః | న తేషాం స్వపతాం దోషో జాగ్రతాం వాఽపి జాయతే ||41||
(निद्रा सात्म्यीकृता यैस्तु रात्रौ च यदि वा दिवा|) दिवारात्रौ च ये नित्यं स्वप्नजागरणोचिताः | न तेषां स्वपतां दोषो जाग्रतां वाऽपि जायते ||४१||
🔊 Audio coming soon
యే పునర్నిద్రాసాత్మ్యాస్తేషామదోష ఏవ దివాస్వాప ఇత్యత ఆహ- దివేత్యాది||41||
Adhikarana 30 (42-46) · Śloka 46
నిద్రానాశోఽనిలాత్ పిత్తాన్మనస్తాపాత్ క్షయాదపి | సంభవత్యభిఘాతాచ్చ ప్రత్యనీకైః ప్రశామ్యతి ||42|| నిద్రానాశేఽభ్యంగయోగో మూర్ధ్ని తైలనిషేవణం | గాత్రస్యోద్వర్తనం చైవ హితం సంవాహనాని చ ||43|| శాలిగోధూమపిష్టాన్నభక్ష్యైరైక్షవసంస్కృతైః | భోజనం మధురం స్నిగ్ధం క్షీరమాంసరసాదిభిః ||44|| రసైర్బిలేశయానాం చ విష్కిరాణాం తథైవ చ | ద్రాక్షాసితేక్షుద్రవ్యాణాముపయోగో భవేన్నిశి ||45|| శయనాసనయానాని మనోజ్ఞాని మృదూని చ | నిద్రానాశే తు కుర్వీత తథాఽన్యాన్యపి బుద్ధిమాన్ ||46||
निद्रानाशोऽनिलात् पित्तान्मनस्तापात् क्षयादपि | सम्भवत्यभिघाताच्च प्रत्यनीकैः प्रशाम्यति ||४२|| निद्रानाशेऽभ्यङ्गयोगो मूर्ध्नि तैलनिषेवणम् | गात्रस्योद्वर्तनं चैव हितं संवाहनानि च ||४३|| शालिगोधूमपिष्टान्नभक्ष्यैरैक्षवसंस्कृतैः | भोजनं मधुरं स्निग्धं क्षीरमांसरसादिभिः ||४४|| रसैर्बिलेशयानां च विष्किराणां तथैव च | द्राक्षासितेक्षुद्रव्याणामुपयोगो भवेन्निशि ||४५|| शयनासनयानानि मनोज्ञानि मृदूनि च | निद्रानाशे तु कुर्वीत तथाऽन्यान्यपि बुद्धिमान् ||४६||
🔊 Audio coming soon
కే పునర్నిద్రానాశహేతవస్తానాహ- నిద్రానాశ ఇత్యాది| అనిలాదిభ్యో నిద్రానాశః సంభవతీతి సంబంధః; స నిద్రానాశః ప్రత్యనీకైరభ్యంగాదిభిః ప్రశామ్యత్యుపశమం యాతి| కాని పునః ప్రత్యనీకాని? తాన్యాహ- నిద్రానాశేఽభ్యంగేత్యాది| నిద్రానాశేఽభ్యంగయోగాదిర్హితో భవేత్| సంవాహనం మృదుమర్దనం| ఐక్షవసంస్కృతైరితి ఖండాదిసంస్కృతైః| శయనాదీని చ మనోజ్ఞాని నిద్రానాశే కుర్వీత| తథాఽన్యాన్యపీతి ప్రావరణాదీని||42-46||
Adhikarana 31 (47) · Śloka 47
నిద్రాతియోగే వమనం హితం సంశోధనాని చ | లంఘనం రక్తమోక్షశ్చ మనోవ్యాకులనాని చ ||47||
निद्रातियोगे वमनं हितं संशोधनानि च | लङ्घनं रक्तमोक्षश्च मनोव्याकुलनानि च ||४७||
🔊 Audio coming soon
నిద్రాతియోగే ప్రతీకారమాహ- నిద్రాతియోగే ఇత్యాది| సంశోధనాదేవ వమనే లబ్ధే యద్వమనస్య పృథగుపాదానం తద్విశేషేణ నిద్రానాశహేత్వర్థం||47||
Adhikarana 32 (48) · Śloka 48
కఫమేదోవిషార్తానాం రాత్రౌ జాగరణం హితం |48|
कफमेदोविषार्तानां रात्रौ जागरणं हितम् |४८|
🔊 Audio coming soon
రాత్రౌ విహితః స్వప్నః కేషాంచిన్నిషిధ్యత ఇత్యాహ- కఫేత్యాది|48|-
Adhikarana 33 (48) · Śloka 48
దివాస్వప్నశ్చ తృట్శూలహిక్కాజీర్ణాతిసారిణాం ||48||
दिवास्वप्नश्च तृट्शूलहिक्काजीर्णातिसारिणाम् ||४८||
🔊 Audio coming soon
నిషిద్ధోఽపి దివాస్వప్నః కేషాంచిత్ ప్రశస్యత ఇత్యాహ- దివేత్యాది| హిత ఇత్యత్రాపి సంబంధనీయం||48||
Adhikarana 34 (49) · Śloka 49
ఇంద్రియార్థేష్వసంప్రాప్తిర్గౌరవం జృంభణం క్లమః | నిద్రార్తస్యేవ యస్యేహా తస్య తంద్రాం వినిర్దిశేత్ ||49||
इन्द्रियार्थेष्वसम्प्राप्तिर्गौरवं जृम्भणं क्लमः | निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ||४९||
🔊 Audio coming soon
నిద్రాయాస్తమోభవాయా మోహరూపాయా అనుషంగాత్తత్సదృశీం తంద్రామప్యాహ- ఇంద్రియేత్యాది| ఇంద్రియార్థాః శబ్దాదయః, తేషామసంప్రాప్తిరగ్రహణం| నిద్రార్తస్యేవ నిద్రాయుక్తస్యేవ| పరం నిద్రాయాం ప్రబోధితస్య క్లమాభావః, తంద్రాయాం తు ప్రబోధితోఽపి క్లామ్యతి, అత ఏవాత్ర క్లమగ్రహణం||49||
Adhikarana 35 (50) · Śloka 50
పీత్వైకమనిలోచ్ఛ్వాసముద్వేష్టన్ వివృతాననః | యం ముంచతి సనేత్రాస్రం స జృంభ ఇతి సంజ్ఞితః ||50||
पीत्वैकमनिलोच्छ्वासमुद्वेष्टन् विवृताननः | यं मुञ्चति सनेत्रास्रं स जृम्भ इति सञ्ज्ञितः ||५०||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం తంద్రాలక్షణే ప్రతిపాదితానాం జృంభణాదీనాం లక్షణమాహ- పీత్వేత్యాది| అత్ర జృంభాప్రసంగేన కేచిచ్ఛిక్కాలక్షణం పఠంతి| యథా- “ప్రాణోదానౌ సమౌ స్యాతాం మూర్ధ్ని స్రోతఃపథి స్థితౌ| నస్తః ప్రవర్తతే శబ్దః క్షవథుం తం వినిర్దిశేత్”- ఇతి| తచ్చ టీకాకారైరపఠితత్వాన్న పఠనీయం||50||
Adhikarana 36 (51) · Śloka 51
యోఽనాయాసః శ్రమో దేహే ప్రవృద్ధః శ్వాసవర్జితః | క్లమః స ఇతి విజ్ఞేయ ఇంద్రియార్థప్రబాధకః ||51||
योऽनायासः श्रमो देहे प्रवृद्धः श्वासवर्जितः | क्लमः स इति विज्ञेय इन्द्रियार्थप्रबाधकः ||५१||
🔊 Audio coming soon
క్లమమాహ- య ఇత్యాది||51||
Adhikarana 37 (52) · Śloka 52
సుఖస్పర్శప్రసంగిత్వం దుఃఖద్వేషణలోలతా | శక్తస్య చాప్యనుత్సాహః కర్మస్వాలస్యముచ్యతే ||52||
सुखस्पर्शप्रसङ्गित्वं दुःखद्वेषणलोलता | शक्तस्य चाप्यनुत्साहः कर्मस्वालस्यमुच्यते ||५२||
🔊 Audio coming soon
క్లమానంతరం కర్మాప్రవృత్తిసామ్యాదసూత్రితమప్యాలస్యమాహ- సుఖేత్యాది||52||
Adhikarana 38 (53-54) · Śloka 54
ఉత్క్లిశ్యాన్నం న నిర్గచ్ఛేత్ ప్రసేకష్ఠీవనేరితం | హృదయం పీడ్యతే చాస్య తముత్క్లేశం వినిర్దిశేత్ ||53|| వక్త్రే మధురతా తంద్రా హృదయోద్వేష్టనం భ్రమః | న చాన్నమభికాంక్షేత గ్లానిం తస్య వినిర్దిశేత్ ||54||
उत्क्लिश्यान्नं न निर्गच्छेत् प्रसेकष्ठीवनेरितम् | हृदयं पीड्यते चास्य तमुत्क्लेशं विनिर्दिशेत् ||५३|| वक्त्रे मधुरता तन्द्रा हृदयोद्वेष्टनं भ्रमः | न चान्नमभिकाङ्क्षेत ग्लानिं तस्य विनिर्दिशेत् ||५४||
🔊 Audio coming soon
కేచిదత్రోత్క్లేశగ్లాన్యోర్లక్షణమాహుః- ఉత్క్లిశ్యేత్యాది| ఏతదపి టీకాకారైరపఠితత్వాన్న పఠనీయం||53-54||
Adhikarana 39 (55) · Śloka 55
ఆర్ద్రచర్మావనద్ధం వా యో గాత్రం మన్యతే నరః | తథా గురు శిరోఽత్యర్థం గౌరవం తద్వినిర్దిశేత్ ||55||
आर्द्रचर्मावनद्धं वा यो गात्रं मन्यते नरः | तथा गुरु शिरोऽत्यर्थं गौरवं तद्विनिर्दिशेत् ||५५||
🔊 Audio coming soon
ఆర్ద్రేత్యాది| ఆర్ద్రచర్మావనద్ధం వేత్యత్ర వాశబ్ద ఇవార్థే, తేనార్ద్రచర్మావనద్ధమివేత్యర్థః| తద్వినిర్దేశేదితి ‘తస్య’ ఇతి శేషః||55||
Adhikarana 40 (56) · Śloka 56
మూర్చ్ఛా పిత్తతమఃప్రాయా, రజఃపిత్తానిలాద్భ్రమః | తమోవాతకఫాత్తంద్రా, నిద్రా శ్లేష్మతమోభవా ||56||
मूर्च्छा पित्ततमःप्राया, रजःपित्तानिलाद्भ्रमः | तमोवातकफात्तन्द्रा, निद्रा श्लेष्मतमोभवा ||५६||
🔊 Audio coming soon
మోహరూపాయా నిద్రాయాః ప్రసంగేన తంద్రాదికం మోహరూపం నిర్దిశ్య మూర్చ్ఛాదికమపి దర్శయన్నాహ- మూర్చ్ఛేత్యాది| భ్రమశ్చక్రారూఢస్యేవ భ్రమణం| లక్షణత ఉక్తాయాస్తంద్రాయా హేతుతోఽపి నిర్దేశం కుర్వన్నాహ- తమ ఇత్యాది| ఉక్తాఽపి నిద్రా తమసా మనోదోషేణ మూర్చ్ఛాదిప్రసంగేన శరీరదోషేణాపి పునరభిహితా| గయీ తు క్లమాలస్యాదీనాం లక్షణం న పఠతి, అసూత్రితత్వేన హేతునా||56||
Adhikarana 41 (57) · Śloka 57
గర్భస్య ఖలు రసనిమిత్తా మారుతాధ్మాననిమిత్తా చ పరివృద్ధిర్భవతి ||57||
गर्भस्य खलु रसनिमित्ता मारुताध्माननिमित्ता च परिवृद्धिर्भवति ||५७||
🔊 Audio coming soon
గర్భస్య వృద్ధౌ పూర్వోక్తం హేతుమనూద్య ద్వితీయమపి హేతుం దర్శయన్నాహ- గర్భస్యేత్యాది| రసనిమిత్తేతి మాతురితి శేషః| తదుక్తం ప్రాక్- “మాతుస్తు ఖలు రసవహాయాం నాడ్యాం గర్భనాభినాడీ ప్రతిబద్ధా”- ఇత్యాదినా| మారుతాధ్మాననిమిత్తా చేతి మారుతేన ఆధ్మానం స్రోతసాం పూరణం మారుతాధ్మానం, తదేవ నిమిత్తం యస్యాం సా మారుతాధ్మాననిమిత్తా; వక్ష్యమాణేనానలానిలకృతేన గర్భస్రోతసామాధ్మానేనాభితో విశాలభూతత్వాద్గర్భపరివృద్ధిః||57||
Adhikarana 42 (58-59) · Śloka 59
భవంతి చాత్ర- తస్యాంతరేణ నాభేస్తు జ్యోతిఃస్థానం ధ్రువం స్మృతం | తదాధమతి వాతస్తు దేహస్తేనాస్య వర్ధతే ||58|| ఊష్మణా సహితశ్చాపి దారయత్యస్య మారుతః | ఊర్ధ్వం తిర్యగధస్తాచ్చ స్రోతాంస్యపి యథా తథా ||59||
भवन्ति चात्र- तस्यान्तरेण नाभेस्तु ज्योतिःस्थानं ध्रुवं स्मृतम् | तदाधमति वातस्तु देहस्तेनास्य वर्धते ||५८|| ऊष्मणा सहितश्चापि दारयत्यस्य मारुतः | ऊर्ध्वं तिर्यगधस्ताच्च स्रोतांस्यपि यथा तथा ||५९||
🔊 Audio coming soon
తత్ర స్రోతసామేవాధ్మానసంప్రాప్తిం దర్శయన్నాహ- భవంతీత్యాది| తస్య గర్భస్య, నాభేరంతరేణ మధ్యే, జ్యోతిఃస్థానమగ్నిస్థానం, ధ్రువం నిశ్చితం స్మృతం| తచ్చ వాయురాధమతి| తేన చాధ్మాతేన వహ్నినా సమారుతేన స్రోతసామాధ్మాపనేఽస్య గర్భస్య దేహో వర్ధతే| జ్యోతిఃస్థానాధ్మానేన మధ్యస్రోతోవృద్ధౌ కథం సర్వతో వృద్ధిరిత్యాహ- ఊష్మణేత్యాది| యథాతథాశబ్దావత్రాంతర్భూతవీప్సార్థౌ జ్ఞాతవ్యౌ, తేనోష్మణా సహితోఽనిలో యథా యథోర్ధ్వం తిర్యగధస్తాచ్చ స్రోతాంసి దారయతి వివృతాని కరోతి తథా తథా దేహో వర్ధత ఇతి పూర్వవాక్యాత్ సంబంధనీయం||58-59||
Adhikarana 43 (60) · Śloka 60
దృష్టిశ్చ రోమకూపాశ్చ న వర్ధంతే కదాచన | ధ్రువాణ్యేతాని మర్త్యానామితి ధన్వంతరేర్మతం ||60||
दृष्टिश्च रोमकूपाश्च न वर्धन्ते कदाचन | ध्रुवाण्येतानि मर्त्यानामिति धन्वन्तरेर्मतम् ||६०||
🔊 Audio coming soon
యథా శరీరం వర్ధతే తథా దృష్ట్యాదయోఽపి కథం న వర్ధంతే? ఇత్యాహ- దృష్టిరిత్యాది| యస్మాదేతాని దృష్టిరోమకూపాని ధ్రువాణి నిశ్చలాని | మర్త్యానాం పురుషాణాం||60||
Adhikarana 44 (61) · Śloka 61
శరీరే క్షీయమాణేఽపి వర్ధేతే ద్వావిమౌ సదా | స్వభావం ప్రకృతిం కృత్వా నఖకేశావితి స్థితిః ||61||
शरीरे क्षीयमाणेऽपि वर्धेते द्वाविमौ सदा | स्वभावं प्रकृतिं कृत्वा नखकेशाविति स्थितिः ||६१||
🔊 Audio coming soon
శరీరవృద్ధావపి కస్యచిదవయవస్యావృద్ధిం ప్రతిపాద్య శరీరక్షయేఽపి కస్యచిదభివృద్ధిం దర్శయన్నాహ- శరీరే ఇత్యాది| స్వభావం ప్రకృతిం కృత్వా స్వభావం కారణం కృత్వేత్యర్థః||61||
Adhikarana 45 (62) · Śloka 62
సప్త ప్రకృతయో భవంతి- దోషైః పృథక్, ద్విశః, సమస్తైశ్చ ||62||
सप्त प्रकृतयो भवन्ति- दोषैः पृथक्, द्विशः, समस्तैश्च ||६२||
🔊 Audio coming soon
ప్రకృతికృతప్రసంగేనాన్యదపి ప్రాకృతం రూపం ప్రతిపాదయితుకామో యాదృగ్ద్విధా ప్రకృతిర్యద్ధేతుకీ యచ్చాస్యాః స్వలక్షణం తత్ క్రమేణాహ- సప్తేత్యాది| పృథక్ తిస్రః, ద్విశస్తిస్రః, సమస్తైశ్చైకా, ఇత్యేవం సప్త||62||
Adhikarana 46 (63) · Śloka 63
శుక్రశోణితసంయోగే యో భవేద్దోష ఉత్కటః | ప్రకృతిర్జాయతే తేన తస్యా మే లక్షణం శృణు ||63||
शुक्रशोणितसंयोगे यो भवेद्दोष उत्कटः | प्रकृतिर्जायते तेन तस्या मे लक्षणं शृणु ||६३||
🔊 Audio coming soon
సప్తవిధత్వం ప్రతిపాద్య తస్యా ఉత్పత్తౌ హేతుమాహ- శుక్రేత్యాది| యో భవేద్దోష ఉత్కట ఇతి స్వభావస్థితో న ప్రకుపితః| ద్వివిధా హ్యుత్కటా వాతాదయః ప్రాకృతా వైకృతాశ్చ; తత్ర ప్రాకృతాః సప్తవిధాయాః ప్రక్రృతేర్హేతుభూతాః శరీరైకజన్మానః, వైకృతాశ్చ గర్భవ్యాఘాతకాః| గయీ త్వన్యథైవాశంక్య సమాదధాతి; యథా- “నను, స్వభావతః శుద్ధం బీజం కర్మణా వా సమధాతుం గర్భం నిష్పాదయతి, అనిలాదిదోషదుష్టం తు గర్భజననాయ న సమర్థమితి శుక్రశోణితశుద్ధావుక్తం, తత్ కథముత్కటేన దోషేణ ప్రకృతిరితి? ఉచ్యతే- న హి సర్వమేవ బీజం దూషితం కిం తర్హి బీజావయవో దూషితః, న చావయవగతదోషేణ గర్భప్రతిబంధో జాత్యంధమూకాదేర్గర్భస్య దర్శనాత్, తస్మాద్య ఏవాంశోబీజస్య దుష్టో భవతి తత్కార్యస్యైవ గర్భావయవస్య వికృతిరభావో వా భవతి; యథా- దృష్ట్యారంభకే బీజభాగే దుష్టే జాత్యంధో గర్భో భవతి న తు గర్భ ఏవ న భవతి, తథా దోషాఖ్యే బీజభాగే దుష్టే తత్కార్యస్యైవ గర్భశరీరభావస్య సమధాతోరపేక్షయా వికృతిః స్ఫుటితకరచరణాదిలక్షణా భవతి న తు గర్భవ్యాఘాతః | తదుక్తం- “శుద్ధం స్వభావకర్మభ్యాం వాతాద్యైర్దుష్టమంశతః| దృష్టం బీజార్థకృద్ బీజం తత్ర ప్రకృతిరుత్తరం”- ఇతి||63||
Adhikarana 47 (64-67) · Śloka 67
తత్ర వాతప్రకృతిః ప్రజాగరూకః శీతద్వేషీ దుర్భగః స్తేనో మత్సర్యనార్యో గంధర్వచిత్తః స్ఫుటితకరచరణోఽల్పరూక్షశ్మశ్రునఖకేశః క్రాథీ దంతఖాదీ చ భవతి ||64|| అధృతిరదృఢసౌహృదః కృతఘ్నః కృశపరుషో ధమనీతతః ప్రలాపీ | ద్రుతగతిరటనోఽనవస్థితాత్మా వియతి చ గచ్ఛతి సంభ్రమేణ సుప్తః ||65|| అవ్యవస్థితమతిశ్చలదృష్టిర్మందరత్నధనసంచయమిత్రః | కించిదేవ విలపత్యనిబద్ధం మారుతప్రకృతిరేష మనుష్యః ||66|| (వాతికాశ్చాజగోమాయుశశాఖూష్ట్రశునాం తథా | గృధ్రకాకఖరాదీనామనూకైః కీర్తితా నరాః) ||67||
तत्र वातप्रकृतिः प्रजागरूकः शीतद्वेषी दुर्भगः स्तेनो मत्सर्यनार्यो गन्धर्वचित्तः स्फुटितकरचरणोऽल्परूक्षश्मश्रुनखकेशः क्राथी दन्तखादी च भवति ||६४|| अधृतिरदृढसौहृदः कृतघ्नः कृशपरुषो धमनीततः प्रलापी | द्रुतगतिरटनोऽनवस्थितात्मा वियति च गच्छति सम्भ्रमेण सुप्तः ||६५|| अव्यवस्थितमतिश्चलदृष्टिर्मन्दरत्नधनसञ्चयमित्रः | किञ्चिदेव विलपत्यनिबद्धं मारुतप्रकृतिरेष मनुष्यः ||६६|| (वातिकाश्चाजगोमायुशशाखूष्ट्रशुनां तथा | गृध्रकाकखरादीनामनूकैः कीर्तिता नराः) ||६७||
🔊 Audio coming soon
దోషాణాం హి వాతస్య ప్రాధాన్యమతస్తత్ప్రకృతిలక్షణమాహ- తత్రేత్యాది| ప్రజాగరూకః అతిశయేన జాగరణశీలః| దుర్భగః అమనోరమాకారః| స్తేనః చౌరః| మత్సరీ పరగుణాసహనశీలః| అనార్యః అసత్పురుషః| గంధర్వచిత్తః గీతాదినిరతః| క్రాథీ హింసాశీలః| దంతఖాదీ సుప్తః సన్ దంతాన్ కిటికిటాయతే| అధృతిః అధైర్యయుక్తః| ద్రుతగతిరటనః శీఘ్రగామీ శీఘ్రభాషీ చ భవతీత్యర్థః| అనవస్థితాత్మా చంచలచిత్తః| అవ్యవస్థితమతిరనవస్థితబుద్ధినిశ్చయః| (అనూకైః శీలైః )||64-67||
Adhikarana 48 (68-71) · Śloka 71
పిత్తప్రకృతిస్తు స్వేదనో దుర్గంధః పీతశిథిలాంగస్తామ్రనఖనయనతాలుజిహ్వౌష్ఠపాణిపాదతలో దుర్భగో వలీపలితఖాలిత్యజుష్టో బహుభుగుష్ణద్వేషీ క్షిప్రకోపప్రసాదో మధ్యబలో మధ్యాయుశ్చ భవతి ||68|| మేధావీ నిపుణమతిర్విగృహ్య వక్తా తేజస్వీ సమితిషు దుర్నివారవీర్యః | సుప్తః సన్ కనకపలాశకర్ణికారాన్ సంపశ్యేదపి చ హుతాశవిద్యుదుల్కాః ||69|| న భయాత్ ప్రణమేదనతేష్వమృదుః ప్రణతేష్వపి సాంత్వనదానరుచిః | భవతీహ సదా వ్యథితాస్యగతిః స భవేదిహ పిత్తకృతప్రకృతిః ||70|| (భుజంగోలూకగంధర్వయక్షమార్జారవానరైః | వ్యాఘ్రర్క్షనకులానూకైః పైత్తికాస్తు నరాఃస్మృతాః ) ||71||
पित्तप्रकृतिस्तु स्वेदनो दुर्गन्धः पीतशिथिलाङ्गस्ताम्रनखनयनतालुजिह्वौष्ठपाणिपादतलो दुर्भगो वलीपलितखालित्यजुष्टो बहुभुगुष्णद्वेषी क्षिप्रकोपप्रसादो मध्यबलो मध्यायुश्च भवति ||६८|| मेधावी निपुणमतिर्विगृह्य वक्ता तेजस्वी समितिषु दुर्निवारवीर्यः | सुप्तः सन् कनकपलाशकर्णिकारान् सम्पश्येदपि च हुताशविद्युदुल्काः ||६९|| न भयात् प्रणमेदनतेष्वमृदुः प्रणतेष्वपि सान्त्वनदानरुचिः | भवतीह सदा व्यथितास्यगतिः स भवेदिह पित्तकृतप्रकृतिः ||७०|| (भुजङ्गोलूकगन्धर्वयक्षमार्जारवानरैः | व्याघ्रर्क्षनकुलानूकैः पैत्तिकास्तु नराःस्मृताः ) ||७१||
🔊 Audio coming soon
మేధావీత్యాది| విగృహ్య వక్తేతి పరవాక్యముచ్ఛిద్య వదితుం శీలః| సమితిషు సంగ్రామేషు| పలాశః కింశుకః| సాంత్వనం ఉపశమః| వ్యథితాస్యగతిః వ్యథితముఖః, ముఖపాకత్వాత్; ధావనక్లేశాసహత్వాత్ పీడావహగమనః||68-71||
Adhikarana 49 (72-76) · Śloka 76
శ్లేష్మప్రకృతిస్తు దూర్వేందీవరనిస్త్రింశార్ద్రారిష్టకశరకాండానామన్యతమవర్ణః సుభగః ప్రియదర్శనో మధురప్రియః కృతజ్ఞో ధృతిమాన్ సహిష్ణురలోలుపో బలవాంశ్చిరగ్రాహీ దృఢవైరశ్చ భవతి ||72|| శుక్లాక్షః స్థిరకుటిలాలినీలకేశో లక్ష్మీవాన్ జలదమృదంగసింహఘోషః | సుప్తః సన్ సకమలహంసచక్రవాకాన్ సంపశ్యేదపి చ జలాశయాన్ మనోజ్ఞాన్ ||73|| రక్తాంతనేత్రః సువిభక్తగాత్రః స్నిగ్ధచ్ఛవిః సత్త్వగుణోపపన్నః | క్లేశక్షమో మానయితా గురూణాం జ్ఞేయో బలాసప్రకృతిర్మనుష్యః ||74|| (దృఢశాస్త్రమతిః స్థిరమిత్రధనః పరిగణ్య చిరాత్ ప్రదదాతి బహు | పరినిశ్చితవాక్యపదః సతతం గురుమానకరశ్చ భవేత్ స సదా ||75|| బ్రహ్మరుద్రేంద్రవరుణైః సింహాశ్వగజగోవృషైః | తార్క్ష్యహంససమానూకాః శ్లేష్మప్రకృతయో నరాః ) ||76||
श्लेष्मप्रकृतिस्तु दूर्वेन्दीवरनिस्त्रिंशार्द्रारिष्टकशरकाण्डानामन्यतमवर्णः सुभगः प्रियदर्शनो मधुरप्रियः कृतज्ञो धृतिमान् सहिष्णुरलोलुपो बलवांश्चिरग्राही दृढवैरश्च भवति ||७२|| शुक्लाक्षः स्थिरकुटिलालिनीलकेशो लक्ष्मीवान् जलदमृदङ्गसिंहघोषः | सुप्तः सन् सकमलहंसचक्रवाकान् सम्पश्येदपि च जलाशयान् मनोज्ञान् ||७३|| रक्तान्तनेत्रः सुविभक्तगात्रः स्निग्धच्छविः सत्त्वगुणोपपन्नः | क्लेशक्षमो मानयिता गुरूणां ज्ञेयो बलासप्रकृतिर्मनुष्यः ||७४|| (दृढशास्त्रमतिः स्थिरमित्रधनः परिगण्य चिरात् प्रददाति बहु | परिनिश्चितवाक्यपदः सततं गुरुमानकरश्च भवेत् स सदा ||७५|| ब्रह्मरुद्रेन्द्रवरुणैः सिंहाश्वगजगोवृषैः | तार्क्ष्यहंससमानूकाः श्लेष्मप्रकृतयो नराः ) ||७६||
🔊 Audio coming soon
దూర్వేత్యాది| ఇందీవరం నీలోత్పలం| నిస్త్రింశః ఖంగః| అరిష్టః కృష్ణవర్తులఫలో ‘అరీఠా’ ఇతి లోకే ప్రసిద్ధః, స చార్ద్రః| ధృతిమాన్ ధైర్యయుక్తః| సువిభక్తగాత్రః సుష్ఠు పృథగ్భూతసకలావయవః| కేచిద్వాతాదిప్రకృతిషు- “వాతికాశ్చాజగోమాయుశశాఖూష్ట్రశునాం తథా| గృధ్రకాకఖరాదీనామనూకైః కీర్తితా నరాః”- ఇతి, తథా- “భుజగోలూకగంధర్వయక్షమార్జారవానరైః| వ్యాఘ్రర్క్షనకులానూకాః పైత్తికాస్తు నరాః స్మృతాః”- ఇతి, తథా- “దృఢశాస్త్రమతిః స్థిరమిత్రధనః పరిగణ్య చిరాత్ ప్రదదాతి బహు| పరినిశ్చితవాక్యవదః సతతం గురుమానకరశ్చ భవేత్ స సదా-” ఇతి, తథా- “బ్రహ్మేంద్రరుద్రవరుణైః సింహాశ్వగజగోవృషైః| తార్క్ష్యహంససమానూకాః శ్లేష్మప్రకృతయో నరాః”- ఇత్యేతాన్ చతుఃసంఖ్యాకాన్ శ్లోకాన్ పఠంతి| తే తు శ్లోకా నిబంధకారైరపఠితత్వాన్న పఠనీయాః||72-76||
Adhikarana 50 (77) · Śloka 77
ద్వయోర్వా తిసృణాం వాఽపి ప్రకృతీనాం తు లక్షణైః | జ్ఞాత్వా సంసర్గజా వైద్యః ప్రకృతీరభినిర్దిశేత్ ||77||
द्वयोर्वा तिसृणां वाऽपि प्रकृतीनां तु लक्षणैः | ज्ञात्वा संसर्गजा वैद्यः प्रकृतीरभिनिर्दिशेत् ||७७||
🔊 Audio coming soon
సంసర్గజాః ప్రకృతీరాహ- ద్వయోరిత్యాది||77||
Adhikarana 51 (78) · Śloka 78
ప్రకోపో వాఽన్యథాభావో క్షయో వా నోపజాయతే | ప్రకృతీనాం స్వభావేన జాయతే తు గతాయుషః ||78||
प्रकोपो वाऽन्यथाभावो क्षयो वा नोपजायते | प्रकृतीनां स्वभावेन जायते तु गतायुषः ||७८||
🔊 Audio coming soon
తే చ ప్రాకృతా భావా అన్యథా న భవంతీతి దర్శయన్నాహ- ప్రకోప ఇత్యాది||78||
Adhikarana 52 (79) · Śloka 79
విషజాతో యథా కీటో న విషేణ విపద్యతే | తద్వత్ప్రకృతయో మర్త్యం శక్నువంతి న బాధితుం ||79||
विषजातो यथा कीटो न विषेण विपद्यते | तद्वत्प्रकृतयो मर्त्यं शक्नुवन्ति न बाधितुम् ||७९||
🔊 Audio coming soon
వాతాదిప్రకృతీనాం యే దోషాస్తే కస్మాన్న రుజంతీత్యాహ- విషేత్యాది| ఏతదారంభకదోషమధికృత్యోక్తం, తస్య చ బాధకత్వం ప్రాగేవ వ్యాఖ్యాతం| శక్నువంతి న బాధితుమితి నఞయమీషదర్థే, తేన కించిద్బాధితుం శక్నువంతి నతు భృశం| యథా హి విషకీటో విషస్వభావజనితదాహాదినా కించిదేవ బాధ్యతే న తు భృశం, ఏవం వాతాదిహేతుజః ప్రాణికాయో వాతాదిజేన స్ఫుటితకరచరణాదికేన దోషేణ తథా స్వేదదౌర్గంధ్యాదినా చ కించిదేవ బాధ్యతే| అత ఏవ- “వాతలాద్యాః సదాఽఽతురాః” (చ.సూ.7) ఇతి వాతాదిప్రకృతిషు నిత్యాతురత్వమభిహితం||79||
Adhikarana 53 (80) · Śloka 80
ప్రకృతిమిహ నరాణాం భౌతికీం కేచిదాహుః పవనదహనతోయైః కీర్తితాస్తాస్తు తిస్రః | స్థిరవిపులశరీరః పార్థివశ్చ క్షమావాఞ్ శుచిరథ చిరజీవీ నాభసః ఖైర్మహద్భిః ||80||
प्रकृतिमिह नराणां भौतिकीं केचिदाहुः पवनदहनतोयैः कीर्तितास्तास्तु तिस्रः | स्थिरविपुलशरीरः पार्थिवश्च क्षमावाञ् शुचिरथ चिरजीवी नाभसः खैर्महद्भिः ||८०||
🔊 Audio coming soon
ఏకీయమతమాహ- ప్రకృతిమిత్యాది| పవనదహనతోయైః కీర్తితా ఇతి వాతపిత్తశ్లేష్మలక్షణైః కథితా ఇత్యర్థః| శేషే ద్వే ప్రకృతీ ఆహ- స్థిరేత్యాది| ఖైర్మహద్భిరితి నాసాకర్ణాదిచ్ఛిద్రైర్విపులైరిత్యర్థః| అనేన శ్లోకేన పృథివ్యప్తేజోవాయ్వాకాశీయామపి ప్రకృతిమాహుః| అన్యే తు సా చైకశో ద్విశస్త్రిశశ్చతుర్భిర్వా భూతైః ప్రస్తార్యమాణా బహుధా సంజాయతే ఇతి వదంతి| ఉక్తం చ- “ఏకైకేన వదంతి పంచ దశ తు ద్వాభ్యాం త్రిభిస్తావతీర్భూతైః పంచ చతుర్భిరేవ భిషజస్త్వేకాం సమస్తైరపి| ఏకత్రింశతమత్ర భూమిసలిలస్వాహాప్రియస్పర్శనాకాశైశ్చ ప్రకృతీర్గుణైరపి పునః ప్రాహుః స్మ సప్తాఽపరా”- ఇతి| గుణైః సత్త్వరజస్తమోభిరేకశో ద్విశః సమస్తైశ్చ సప్త మహాప్రకృతయో భవంతి, “సప్త దోషతః, సప్త గుణతః” (రసవైశేషికసూత్ర 1సూ. 31) ఇతి నాగార్జునాచార్యోక్తత్వాత్||80||
Adhikarana 54 (81-87) · Śloka 88
శౌచమాస్తిక్యమభ్యాసో వేదేషు గురుపూజనం | ప్రియాతిథిత్వమిజ్యా చ బ్రహ్మకాయస్య లక్షణం ||81|| మాహాత్మ్యం శౌర్యమాజ్ఞా చ సతతం శాస్త్రబుద్ధితా | భృత్యానాం భరణం చాపి మాహేంద్రం కాయలక్షణం ||82|| శీతసేవా సహిష్ణుత్వం పైంగల్యం హరికేశతా | ప్రియవాదిత్వమిత్యేతద్వారుణం కాయలక్షణం ||83|| మధ్యస్థతా సహిష్ణుత్వమర్థస్యాగమసంచయౌ | మహాప్రసవశక్తిత్వం కౌబేరం కాయలక్షణం ||84|| గంధమాల్యప్రియత్వం చ నృత్యవాదిత్రకామితా | విహారశీలతా చైవ గాంధర్వం కాయలక్షణం ||85|| ప్రాప్తకారీ దృఢోత్థానో నిర్భయః స్మృతిమాంఛుచిః | రాగమోహమదద్వేషైర్వర్జితో యామ్యసత్త్వవాన్ ||86|| జపవ్రతబ్రహ్మచర్యహోమాధ్యయనసేవినం | జ్ఞానవిజ్ఞానసంపన్నమృషిసత్త్వం నరం విదుః ||87|| సప్తైతే సాత్త్వికాః కాయా... |88|
शौचमास्तिक्यमभ्यासो वेदेषु गुरुपूजनम् | प्रियातिथित्वमिज्या च ब्रह्मकायस्य लक्षणम् ||८१|| माहात्म्यं शौर्यमाज्ञा च सततं शास्त्रबुद्धिता | भृत्यानां भरणं चापि माहेन्द्रं कायलक्षणम् ||८२|| शीतसेवा सहिष्णुत्वं पैङ्गल्यं हरिकेशता | प्रियवादित्वमित्येतद्वारुणं कायलक्षणम् ||८३|| मध्यस्थता सहिष्णुत्वमर्थस्यागमसञ्चयौ | महाप्रसवशक्तित्वं कौबेरं कायलक्षणम् ||८४|| गन्धमाल्यप्रियत्वं च नृत्यवादित्रकामिता | विहारशीलता चैव गान्धर्वं कायलक्षणम् ||८५|| प्राप्तकारी दृढोत्थानो निर्भयः स्मृतिमाञ्छुचिः | रागमोहमदद्वेषैर्वर्जितो याम्यसत्त्ववान् ||८६|| जपव्रतब्रह्मचर्यहोमाध्ययनसेविनम् | ज्ञानविज्ञानसम्पन्नमृषिसत्त्वं नरं विदुः ||८७|| सप्तैते सात्त्विकाः काया... |८८|
🔊 Audio coming soon
సత్త్వాదిగుణభేదేన చిత్తప్రకృతీర్నిర్దిశన్నాహ- శౌచమిత్యాది| ఇజ్యా యాగః| మాహాత్మ్యమిత్యాది| మాహాత్మ్యం మహాశయత్వం| శీతేత్యాది| పైంగల్యం పింగాక్షతా| హరికేశతా కపిలకేశతా| మధ్యస్థతేత్యాది| మహాప్రసవశక్తిత్వం ప్రజోత్పాదనసామర్థ్యం| గంధేత్యాది| విహారశీలతా భ్రమణశీలతా| ప్రాప్తేత్యాది|- ప్రాప్తకారీ యుక్తకారీ| దృఢోత్థానో దృఢారంభః||81-87||-
Adhikarana 55 (88-93) · Śloka 95
...రాజసాంస్తు నిబోధ మే | ఐశ్వర్యవంతం రౌద్రం చ శూరం చండమసూయకం ||88|| ఏకాశినం చౌదరికమాసురం సత్త్వమీదృశం | తీక్ష్ణమాయాసినం భీరుం చండం మాయాన్వితం తథా ||89|| విహారాచారచపలం సర్పసత్త్వం విదుర్నరం | ప్రవృద్ధకామసేవీ చాప్యజస్రాహార ఏవ చ ||90|| అమర్షణోఽనవస్థాయీ శాకునం కాయలక్షణం | ఏకాంతగ్రాహితా రౌద్రమసూయా ధర్మబాహ్యతా ||91|| భృశమాత్రం తమశ్చాపి రాక్షసం కాయలక్షణం | ఉచ్ఛిష్టాహారతా తైక్ష్ణ్యం సాహసప్రియతా తథా ||92|| స్త్రీలోలుపత్వం నైర్లజ్జ్యం పైశాచం కాయలక్షణం | అసంవిభాగమలసం దుఃఖశీలమసూయకం ||93|| లోలుపం చాప్యదాతారం ప్రేతసత్త్వం విదుర్నరం | షడేతే రాజసాః కాయాః,.. |95|
...राजसांस्तु निबोध मे | ऐश्वर्यवन्तं रौद्रं च शूरं चण्डमसूयकम् ||८८|| एकाशिनं चौदरिकमासुरं सत्त्वमीदृशम् | तीक्ष्णमायासिनं भीरुं चण्डं मायान्वितं तथा ||८९|| विहाराचारचपलं सर्पसत्त्वं विदुर्नरम् | प्रवृद्धकामसेवी चाप्यजस्राहार एव च ||९०|| अमर्षणोऽनवस्थायी शाकुनं कायलक्षणम् | एकान्तग्राहिता रौद्रमसूया धर्मबाह्यता ||९१|| भृशमात्रं तमश्चापि राक्षसं कायलक्षणम् | उच्छिष्टाहारता तैक्ष्ण्यं साहसप्रियता तथा ||९२|| स्त्रीलोलुपत्वं नैर्लज्ज्यं पैशाचं कायलक्षणम् | असंविभागमलसं दुःखशीलमसूयकम् ||९३|| लोलुपं चाप्यदातारं प्रेतसत्त्वं विदुर्नरम् | षडेते राजसाः कायाः,.. |९५|
🔊 Audio coming soon
రౌద్రం భయానకం| చండం తీవ్రకోపం| అసూయకం పరగుణేషు మత్సరిణం| ఏకాశినమేకాక్యేవ చాశ్నాతీత్యర్థః| ఔదరికం ఘస్మరం; గయదాసస్తు ‘ఔదరికం’ ఇత్యత్ర ‘ఔపధికం’ ఇతి పఠిత్వా, ఔపధికం ఛద్మపరమితి వ్యాఖ్యాతి| తీక్ష్ణమిత్యాది| భీరుం ‘అక్రోధే సతి’ ఇత్యధ్యాహారః| తదుక్తం చరకే- “క్రుద్ధం శూరమక్రుద్ధం భీరుం” (చ.శా.4) ఇతి| చండం కోపనం| ప్రవృద్ధేత్యాది| అజస్రాహారః అనవరతాహారశీలః| ఏకాంతేత్యాది| ఏకాంతగ్రాహితా ఏకాంతగ్రహణశీలతా| అసూయా గుణేషు దోషారోపణం| భృశమాత్రం తమ ఇత్యర్థః | ఉచ్ఛిష్టేత్యాది| తైక్ష్ణ్యం కోపనత్వం||88-93||-
Adhikarana 56 (94-97) · Śloka 98
...తామసాంస్తు నిబోధ మే ||94|| దుర్మేధస్త్వం మందతా చ స్వప్నే మైథుననిత్యతా | నిరాకరిష్ణుతా చైవ విజ్ఞేయాః పాశవా గుణాః ||95|| అనవస్థితతా మౌర్ఖ్యం భీరుత్వం సలిలార్థితా | పరస్పరాభిమర్దశ్చ మత్స్యసత్త్వస్య లక్షణం ||96|| ఏకస్థానరతిర్నిత్యమాహారే కేవలే రతః | వానస్పత్యో నరః సత్త్వధర్మకామార్థవర్జితః ||97|| ఇత్యేతే త్రివిధాః కాయాః ప్రోక్తా వై తామసాస్తథా |98|
...तामसांस्तु निबोध मे ||९४|| दुर्मेधस्त्वं मन्दता च स्वप्ने मैथुननित्यता | निराकरिष्णुता चैव विज्ञेयाः पाशवा गुणाः ||९५|| अनवस्थितता मौर्ख्यं भीरुत्वं सलिलार्थिता | परस्पराभिमर्दश्च मत्स्यसत्त्वस्य लक्षणम् ||९६|| एकस्थानरतिर्नित्यमाहारे केवले रतः | वानस्पत्यो नरः सत्त्वधर्मकामार्थवर्जितः ||९७|| इत्येते त्रिविधाः कायाः प्रोक्ता वै तामसास्तथा |९८|
🔊 Audio coming soon
మందతా జిహ్మతా||94-97||-
Adhikarana 57 (98-99) · Śloka 99
కాయానాం ప్రకృతీర్జ్ఞాత్వా త్వనురూపాం క్రియాం చరేత్ ||98|| మహాప్రకృతయస్త్వేతా రజఃసత్త్వతమఃకృతాః | ప్రోక్తా లక్షణతః సమ్యగ్భిషక్ తాశ్చ విభావయేత్ ||99||
कायानां प्रकृतीर्ज्ञात्वा त्वनुरूपां क्रियां चरेत् ||९८|| महाप्रकृतयस्त्वेता रजःसत्त्वतमःकृताः | प्रोक्ता लक्षणतः सम्यग्भिषक् ताश्च विभावयेत् ||९९||
🔊 Audio coming soon
ప్రకృతిజ్ఞానే ప్రయోజనమాహ- కాయానామిత్యాది||98-99||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం శారీరస్థానే గర్భవ్యాకరణం శారీరం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః ||4||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भव्याकरणं शारीरं नाम चतुर्थोऽध्यायः ||४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం శారీరస్థానే చతుర్థోఽధ్యాయః||4||