Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ પ્રત્યેકમર્મનિર્દેશં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातः प्रत्येकमर्मनिर्देशं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
શરીરસઙ્ખ્યાવ્યાકરણે હિ માંસસિરાદિવ્યાકરણમભિહિતં, મર્માણિ ચ માંસસિરાદિસંશ્રિતાનિ, અતસ્તદનન્તરં મર્મણાં નિર્દેશો યુજ્યત ઇત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ| પ્રત્યેકશબ્દાદગ્રે માંસાદિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન પ્રત્યેકં માંસાદિમર્મણાં નિર્દેશો વિવરણં યસ્મિન્ તં તથા||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
સપ્તોત્તરં મર્મશતમ્ | તાનિ મર્માણિ પઞ્ચાત્મકાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- માંસમર્માણિ, સિરામર્માણિ, સ્નાયુમર્માણિ, અસ્થિમર્માણિ, સન્ધિમર્માણિ ચેતિ | ન ખલુ માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિવ્યતિરેકેણાન્યાનિ મર્માણિ ભવન્તિ, યસ્માન્નોપલભ્યન્તે ||૩||
सप्तोत्तरं मर्मशतम् | तानि मर्माणि पञ्चात्मकानि भवन्ति; तद्यथा- मांसमर्माणि, सिरामर्माणि, स्नायुमर्माणि, अस्थिमर्माणि, सन्धिमर्माणि चेति | न खलु मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिव्यतिरेकेणान्यानि मर्माणि भवन्ति, यस्मान्नोपलभ्यन्ते ||३||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સઙ્ખ્યામાહ- સપ્તોત્તરમિત્યાદિ| પઞ્ચાત્મકાનિ પઞ્ચપ્રકારાણિ| તાન્યેવ પઞ્ચપ્રકારાણ્યાહ- તદ્યથેત્યાદિ| નનુ, કથં માંસાદીનિ પઞ્ચૈવ મર્માણિ નાધિકાનીતિ દર્શયન્નાહ- ન ખલ્વિત્યાદિ| નનુ, સ્રોતઃપ્રભૃતીનામપિ મારણાત્મકત્વાન્મર્મત્વમસ્ત્યેવ, તત્ કથં માંસાદિવ્યતિરેકેણાન્યાનિ મર્માણિ નોપલભ્યન્ત ઇત્યુક્તમ્? ઉચ્યતે- મારયન્તીતિ મર્માણ્યુચ્યન્તે, સ્રોતસિ ચ ક્ષતેઽપિ નાવશ્યતયા મરણં; યતો વક્ષ્યતિ- “સ્રોતોવિદ્ધં તુ પ્રત્યાખ્યાયોપચરેત્” (શા.૯) ઇતિ| યદ્યેવં તર્હિ રુક્કરવૈકલ્યકરણામમારણાત્મકત્વાન્મર્મત્વં ન સ્યાદિતિ ચેત્? તન્ન, રુક્કરવૈકલ્યકરેષ્વપ્યગ્નીષોમાદિપ્રાણાનાં મધ્યે કસ્યચિત્ પ્રાણસ્ય હાનેઃ; અથવા સ્રોતઃપ્રભૃતીનિ માંસાદીન્યવ્યતિરિચ્ય વર્તન્તે, યતો માંસાદિષ્વેવ સ્રોતઃપ્રભૃતીનિ સન્તિ, તસ્માન્માંસાદીનિ પઞ્ચૈવ મર્માણીતિ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તત્રૈકાદશ માંસમર્માણિ, એકચત્વારિંશત્ સિરામર્માણિ, સપ્તવિંશતિઃ સ્નાયુમર્માણિ, અષ્ટાવસ્થિમર્માણિ, વિંશતિઃ સન્ધિમર્માણિ ચેતિ | તદેતત્ સપ્તોત્તરં મર્મશતમ્ ||૪||
तत्रैकादश मांसमर्माणि, एकचत्वारिंशत् सिरामर्माणि, सप्तविंशतिः स्नायुमर्माणि, अष्टावस्थिमर्माणि, विंशतिः सन्धिमर्माणि चेति | तदेतत् सप्तोत्तरं मर्मशतम् ||४||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં માંસાદિભેદેન મર્મસઙ્ખ્યાં નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| એકાદશેતિ ચત્વારિ તલહૃદયાનિ, તાવન્ત્યેવેન્દ્રબસ્તીનિ, ગુદમેકં, દ્વે સ્તનરોહિતે, એવમેકાદશ માંસમર્માણિ| એકચત્વારિંશદિતિ ચતસ્રો ધમન્યઃ, અષ્ટૌ માતૃકાઃ, ચત્વારિ શૃઙ્ગાટકાનિ, દ્વે અપાઙ્ગે, એકા સ્થપની, દ્વે ફણે , દ્વે સ્તનમૂલે, દ્વાવપસ્તમ્ભૌ , દ્વાવપલાપૌ, એકં હૃદયં, એકા નાભિઃ, દ્વૌ પાર્શ્વસન્ધી, દ્વે બૃહત્યૌ, ચત્વારિ લોહિતાક્ષાણિ, ચતસ્ર ઉર્વ્યઃ, એવમેકચત્વારિંશત્ સિરામર્માણિ| સપ્તવિંશતિરિતિ ચતસ્ર આણ્યઃ , દ્વૌ વિટપૌ, દ્વૌ કક્ષધરૌ, ચત્વારઃ કૂર્ચાઃ, ચત્વારિ કૂર્ચશિરાંસિ, એકો બસ્તિઃ, ચત્વારિ ક્ષિપ્રાણિ, દ્વાવંસૌ, દ્વે વિધુરે, દ્વાવુત્ક્ષેપૌ, એવં સપ્તવિંશતિઃ સ્નાયુમર્માણિ| અષ્ટાવિતિ દ્વે કટીકતરુણે, દ્વૌ નિતમ્બૌ, દ્વે અંસફલકે, દ્વૌ શઙ્ખૌ, એવમષ્ટાવસ્થિમર્માણિ| વિંશતિરિતિ દ્વે જાનુની, દ્વૌ કૂર્પરૌ, પઞ્ચ સીમન્તાઃ, એકોઽધિપતિઃ, દ્વૌ ગુલ્ફૌ, દ્વૌ મણિબન્ધૌ, દ્વે કુકુન્દરે, દ્વાવાવર્તૌ, દ્વે કૃકાટિકે, એવં વિંશતિઃ સન્ધિમર્માણિ| પુનઃ સપ્તોત્તરં મર્મશતમિતિ વચનમુપસંહારે પ્રયુક્તમતો ન પૌનરુક્ત્યમ્||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તેષામેકાદશૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવન્તિ, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ, ઉદરોરસોર્દ્વાદશ, ચતુર્દશ પૃષ્ઠે, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં સપ્તત્રિંશત્ ||૫||
तेषामेकादशैकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ, उदरोरसोर्द्वादश, चतुर्दश पृष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्तत्रिंशत् ||५||
🔊 Audio coming soon
માંસાદિમર્મણાં સપ્તોત્તરશતસઙ્ખ્યાકાનાં પ્રદેશવિશેષજ્ઞાપનાર્થં સઙ્ખ્યયા વિભજ્ય શાખાદ્યાશ્રયં નિર્દિશન્નાહ- તેષામિત્યાદિ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
તત્ર સક્થિમર્માણિ ક્ષિપ્રતલહૃદયકૂર્ચકૂર્ચશિરોગુલ્ફેન્દ્રબસ્તિજાન્વાણ્યુર્વિલોહિતાક્ષાણિ વિટપં ચેતિ, એતેનેતરત્સક્થિ વ્યાખ્યાતમ્ | ઉદરોરસોસ્તુ ગુદબસ્તિનાભિહૃદયસ્તનમૂલસ્તનરોહિતાપલાપાન્યપસ્તમ્ભૌ ચેતિ | પૃષ્ઠમર્માણિ તુ કટીકતરુણકુકુન્દરનિતમ્બપાર્શ્વસન્ધિબૃહત્યંસફલકાન્યંસૌ ચેતિ | બાહુમર્માણિ તુ શિપ્રતલહૃદયકૂર્ચકૂર્ચશિરોમણિબન્ધેન્દ્રબસ્તિકૂર્પરાણ્યુર્વીલોહિતાક્ષાણિ કક્ષધરં ચેતિ; એતેનેતરો બાહુર્વ્યાખ્યાતઃ | જત્રુણ ઊર્ધ્વં ચતસ્રો ધમન્યોઽષ્ટૌ માતૃકા દ્વે કૃકાટિકે દ્વે વિધુરે દ્વે ફણે દ્વાવપાઙ્ગૌ દ્વાવાવર્તૌ દ્વાવુત્ક્ષેપૌ દ્વૌ શઙ્ખાવેકા સ્થપની પઞ્ચ સીમન્તાશ્ચત્વારિ શૃઙ્ગાટકાન્યેકોઽધિપતિરિતિ ||૬||
तत्र सक्थिमर्माणि क्षिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोगुल्फेन्द्रबस्तिजान्वाण्युर्विलोहिताक्षाणि विटपं चेति, एतेनेतरत्सक्थि व्याख्यातम् | उदरोरसोस्तु गुदबस्तिनाभिहृदयस्तनमूलस्तनरोहितापलापान्यपस्तम्भौ चेति | पृष्ठमर्माणि तु कटीकतरुणकुकुन्दरनितम्बपार्श्वसन्धिबृहत्यंसफलकान्यंसौ चेति | बाहुमर्माणि तु शिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोमणिबन्धेन्द्रबस्तिकूर्पराण्युर्वीलोहिताक्षाणि कक्षधरं चेति; एतेनेतरो बाहुर्व्याख्यातः | जत्रुण ऊर्ध्वं चतस्रो धमन्योऽष्टौ मातृका द्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वे फणे द्वावपाङ्गौ द्वावावर्तौ द्वावुत्क्षेपौ द्वौ शङ्खावेका स्थपनी पञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येकोऽधिपतिरिति ||६||
🔊 Audio coming soon
શાખાદિષુ સઙ્ખ્યયા વિભક્તાનાં મર્મણાં નામાન્યાહ- તત્રેત્યાદિ| અત્ર ક્ષિપ્રાદ્યેકૈકં ગણયિતવ્યમ્, એવમેકાદશ| ક્ષિપ્રાદીનાં લક્ષણમાચાર્યઃ સ્વયમેવાગ્રે કરિષ્યતિ, અતોઽત્રેમાનિ ન વ્યાખ્યાતાનિ| ઉદરેત્યાદિ ગુદાદિહૃદયાન્તમેકૈકં ગણયિતવ્યં, સ્તનમૂલાદીનિ દ્વે દ્વે, એવં દ્વાદશ| પૃષ્ઠેત્યાદિ કટીકતરુણાદીનિ દ્વે દ્વે, એવં ચતુર્દશ| બાહ્વિત્યાદિ અત્રાપિ ક્ષિપ્રાદિકમેકૈકં ગણયિતવ્યમ્||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
તત્ર તલહૃદયેન્દ્રબસ્તિગુદસ્તનરોહિતાનિ માંસમર્માણિ, નીલધમનીમાતૃકાશૃઙ્ગાટકાપાઙ્ગસ્થપનીફણસ્તનમૂલાપલાપાપસ્તમ્ભહૃદયનાભિપાર્શ્વસન્ધિબૃહતીલોહિતાક્ષોર્વ્યઃ સિરામર્માણિ, આણી(ણિ)વિટપકક્ષધરકૂર્ચકૂર્ચશિરોબસ્તિક્ષિપ્રાંસવિધુરોત્ક્ષેપાઃ સ્નાયુમર્માણિ, કટીકતરુણનિતમ્બાંસફલકશઙ્ખાસ્ત્વસ્થિમર્માણિ, જાનુકૂર્પરસીમન્તાધિપતિગુલ્ફમણિબન્ધકુકુન્દરાવર્તકૃકાટિકાશ્ચેતિ સન્ધિમર્માણિ ||૭||
तत्र तलहृदयेन्द्रबस्तिगुदस्तनरोहितानि मांसमर्माणि, नीलधमनीमातृकाशृङ्गाटकापाङ्गस्थपनीफणस्तनमूलापलापापस्तम्भहृदयनाभिपार्श्वसन्धिबृहतीलोहिताक्षोर्व्यः सिरामर्माणि, आणी(णि)विटपकक्षधरकूर्चकूर्चशिरोबस्तिक्षिप्रांसविधुरोत्क्षेपाः स्नायुमर्माणि, कटीकतरुणनितम्बांसफलकशङ्खास्त्वस्थिमर्माणि, जानुकूर्परसीमन्ताधिपतिगुल्फमणिबन्धकुकुन्दरावर्तकृकाटिकाश्चेति सन्धिमर्माणि ||७||
🔊 Audio coming soon
તત્રૈકાદશ માંસમર્માણીત્યાદિવાક્યૈઃ પ્રાગુદ્દિષ્ટાનાં માંસાદિમર્મણાં નામાન્યાહ- તત્રેત્યાદિ| એતેષાં માંસાદિમર્મણાં સઙ્ખ્યા પ્રાગત્રૈવાધ્યાયે વ્યાખ્યાતા, તેનાત્ર ન વ્યાખ્યાયતે||૭||
Adhikarana 7 (8-14) · Śloka 14
તાન્યેતાનિ પઞ્ચવિકલ્પાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- સદ્યઃપ્રાણહરાણિ, કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ, વિશલ્યઘ્નાનિ, વૈકલ્યકરાણિ, રુજાકરાણિ ચેતિ | તત્ર સદ્યઃપ્રાણહરાણ્યેકોનવિંશતિઃ, કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ ત્રયસ્ત્રિંશત્, ત્રીણિ વિશલ્યઘ્નાનિ, ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વૈકલ્યકરાણિ, અષ્ટૌ રુજાકરાણીતિ ||૮|| ભવન્તિ ચાત્ર- શૃઙ્ગાટકાન્યધિપતિઃ શઙ્ખૌ કણ્ઠસિરા ગુદમ્ | હૃદયં બસ્તિનાભ્યૌ(ભી) ચ ઘ્નન્તિ સદ્યો હતાનિ તુ ||૯|| વક્ષોમર્માણિ સીમન્તતલક્ષિપ્રેન્દ્રબસ્તયઃ | કટીકતરુણે સન્ધી પાર્શ્વજૌ બૃહતી ચ યા ||૧૦|| નિતમ્બાવિતિ ચૈતાનિ કાલાન્તરહરાણિ તુ | ઉત્ક્ષેપૌ સ્થપની ચૈવ વિશલ્યઘ્નાનિ નિર્દિશેત્ ||૧૧|| લોહિતાક્ષાણિ જાનૂર્વીકૂર્ચવિટપકૂર્પરાઃ | કુકુન્દરે કક્ષધરે વિધુરે સકૃકાટિકે ||૧૨|| અંસાંસફલકાપાઙ્ગા નીલે મન્યે ફણૌ તથા | વૈકલ્યકરણાન્યાહુરાવર્તૌ દ્વૌ તથૈવ ચ ||૧૩|| ગુલ્ફૌ દ્વૌ મણિબન્ધૌ દ્વૌ દ્વે દ્વે કૂર્ચશિરાંસિ ચ | રુજાકરાણિ જાનીયાદષ્ટાવેતાનિ બુદ્ધિમાન્ | ક્ષિપ્રાણિ વિદ્ધમાત્રાણિ ઘ્નન્તિ કાલાન્તરેણ ચ ||૧૪||
तान्येतानि पञ्चविकल्पानि भवन्ति; तद्यथा- सद्यःप्राणहराणि, कालान्तरप्राणहराणि, विशल्यघ्नानि, वैकल्यकराणि, रुजाकराणि चेति | तत्र सद्यःप्राणहराण्येकोनविंशतिः, कालान्तरप्राणहराणि त्रयस्त्रिंशत्, त्रीणि विशल्यघ्नानि, चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि, अष्टौ रुजाकराणीति ||८|| भवन्ति चात्र- शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठसिरा गुदम् | हृदयं बस्तिनाभ्यौ(भी) च घ्नन्ति सद्यो हतानि तु ||९|| वक्षोमर्माणि सीमन्ततलक्षिप्रेन्द्रबस्तयः | कटीकतरुणे सन्धी पार्श्वजौ बृहती च या ||१०|| नितम्बाविति चैतानि कालान्तरहराणि तु | उत्क्षेपौ स्थपनी चैव विशल्यघ्नानि निर्दिशेत् ||११|| लोहिताक्षाणि जानूर्वीकूर्चविटपकूर्पराः | कुकुन्दरे कक्षधरे विधुरे सकृकाटिके ||१२|| अंसांसफलकापाङ्गा नीले मन्ये फणौ तथा | वैकल्यकरणान्याहुरावर्तौ द्वौ तथैव च ||१३|| गुल्फौ द्वौ मणिबन्धौ द्वौ द्वे द्वे कूर्चशिरांसि च | रुजाकराणि जानीयादष्टावेतानि बुद्धिमान् | क्षिप्राणि विद्धमात्राणि घ्नन्ति कालान्तरेण च ||१४||
🔊 Audio coming soon
તાન્યેવ સુખપાઠાર્થં શ્લોકૈર્દર્શયન્નાહ,- ભવન્તીત્યાદિ| ચત્વારિ શૃઙ્ગાટકાનિ, એકોઽધિપતિઃ; શઙ્ખૌ દ્વૌ, કણ્ઠસિરા અષ્ટૌ માતૃકાઃ, ગુદં હૃદયં બસ્તિર્નાભી ચેત્યેકૈકમ્, એવમેકોનવિંશતિઃ સદ્યોઘ્નાનિ| વક્ષોમર્માણીતિ સ્તનમૂલે દ્વે, સ્તનરોહિતે દ્વે, અપલાપૌ દ્વૌ, અપસ્તમ્ભૌ દ્વૌ, એવમષ્ટૌ વક્ષોમર્માણિ; સીમન્તાઃ પઞ્ચ, તલાનિ ચત્વારિ, ક્ષિપ્રાણિ ચત્વારિ, ઇન્દ્રબસ્તયશ્ચત્વારઃ, દ્વે કટીકતરુણે, દ્વૌ પાર્શ્વસન્ધી, દ્વે બૃહત્યૌ, દ્વૌ નિતમ્બૌ, એવં ત્રયસ્ત્રિંશત્ કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ| ઉત્ક્ષેપાવિતિ ઉત્ક્ષેપૌ દ્વૌ, એકા સ્થપની, એવં ત્રીણિ વિશલ્યઘ્નાનિ| લોહિતેત્યાદિ ચત્વારિ લોહિતાક્ષનામધેયાનિ, આણયશ્ચતસ્રઃ, જાનુની દ્વે, ચતસ્ર ઉર્વ્યઃ, ચત્વારઃ કૂર્ચાઃ, વિટપાદીનામાવર્તાન્તાનાં ત્રયોદશાનાં પ્રત્યેકં દ્વૌ દ્વૌ, ઇતિ ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વૈકલ્યકરણાનિ| ગુલ્ફાવિત્યાદિ દ્વૌ ગુલ્ફૌ, દ્વૌ મણિબન્ધૌ; દ્વે દ્વે કૂર્ચશિરાંસિ ચેતિ દ્વે કૂર્ચશિરસી હસ્તયોઃ, દ્વે કૂર્ચશિરસી પાદયોઃ, એવં ચત્વારિ કૂર્ચશિરાંસિ, ઇત્યષ્ટૌ રુજાકરાણિ| ભેદેન યત્ પઞ્ચપ્રકારત્વમુક્તં તદ્યદ્યપિ વક્ષ્યમાણેન ‘મર્માણિ શલ્યવિષયાર્ધમુદાહરન્તિ’ ઇત્યાદિશ્લોકપ્રતિપાદિતેન પ્રાણહરવૈકલ્યકરેતિ દ્વિત્વેન બાધ્યતે, તથાઽપિ ન દોષો ભિષજામાદરખ્યાપનાર્થત્વાદ્દ્વિત્વસ્યેતિ||૮-૧૪||
Adhikarana 8 (15) · Śloka 15
મર્માણિ માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિસન્નિપાતાઃ; તેષુ સ્વભાવત એવ વિશેષેણ પ્રાણાસ્તિષ્ઠન્તિ; તસ્માન્મર્મસ્વભિહતાસ્તાંસ્તાન્ ભાવાનાપદ્યન્તે ||૧૫||
मर्माणि मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिसन्निपाताः; तेषु स्वभावत एव विशेषेण प्राणास्तिष्ठन्ति; तस्मान्मर्मस्वभिहतास्तांस्तान् भावानापद्यन्ते ||१५||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં પ્રાણહરાદિકં કર્મ મર્મણાં સયુક્તિકં દર્શયન્નાહ- મર્માણીત્યાદિ| સન્નિપાતઃ સંશ્લેષોઽત્યન્તમિશ્રીભાવ ઇતિ યાવત્| સર્વેષાં સર્વત્ર મર્મણિ સંશ્લેષેઽપિ માંસમર્મ સિરામર્માદિવ્યવહાર આધિક્યમાશ્રિત્ય, પાર્થિવાદિવ્યવહારવત્| સ્વભાવત ઇતિ હેત્વન્તરનિરપેક્ષતયા| પ્રાણા અગ્ન્યાદયઃ| તાંસ્તાનિતિ ‘ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વસમ્પ્રાપ્તિર્મનોબુદ્ધિવિપર્યય’ ઇત્યાદિકાનત્રૈવોક્તાન્| અન્યે તુ “ભ્રમઃ પ્રલાપઃ પતનં પ્રમોહ” (સૂ.૨૫) ઇત્યાદિકાન્ સૂત્રસ્થાનોક્તાનાહુઃ||૧૫||
Adhikarana 9 (16) · Śloka 16
તત્ર સદ્યઃપ્રાણહરાણ્યાગ્નેયાનિ, અગ્નિગુણેષ્વાશુ ક્ષીણેષુ ક્ષપયન્તિ; કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ સૌમ્યાગ્નેયાનિ, અગ્નિગુણેષ્વાશુ ક્ષીણેષુ ક્રમેણ ચ સોમગુણેષુ કાલાન્તરેણ ક્ષપયન્તિ; વિશલ્યપ્રાણહરાણિ વાયવ્યાનિ, શલ્યમુખાવરુદ્ધો યાવદન્તર્વાયુસ્તિષ્ઠતિ તાવજ્જીવતિ, ઉદ્ધૃતમાત્રે તુ શલ્યે મર્મસ્થાનાશ્રિતો વાયુર્નિષ્ક્રામતિ, તસ્માત્ સશલ્યો જીવત્યુદ્ધૃતશલ્યો મ્રિયતે (પાકાત્પતિતશલ્યો વા જીવતિ); વૈકલ્યકરાણિ સૌમ્યાનિ, સોમો હિ સ્થિરત્વાચ્છૈત્યાચ્ચ પ્રાણાવલમ્બનં કરોતિ; રુજાકરાણ્યગ્નિવાયુગુણભૂયિષ્ઠાનિ, વિશેષતશ્ચ તૌ રુજાકરૌ; પાઞ્ચભૌતિકીં ચ રુજામાહુરેકે ||૧૬||
तत्र सद्यःप्राणहराण्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्षपयन्ति; कालान्तरप्राणहराणि सौम्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्रमेण च सोमगुणेषु कालान्तरेण क्षपयन्ति; विशल्यप्राणहराणि वायव्यानि, शल्यमुखावरुद्धो यावदन्तर्वायुस्तिष्ठति तावज्जीवति, उद्धृतमात्रे तु शल्ये मर्मस्थानाश्रितो वायुर्निष्क्रामति, तस्मात् सशल्यो जीवत्युद्धृतशल्यो म्रियते (पाकात्पतितशल्यो वा जीवति); वैकल्यकराणि सौम्यानि, सोमो हि स्थिरत्वाच्छैत्याच्च प्राणावलम्बनं करोति; रुजाकराण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, विशेषतश्च तौ रुजाकरौ; पाञ्चभौतिकीं च रुजामाहुरेके ||१६||
🔊 Audio coming soon
કસ્માત્ પુનરત્ર સમાનેઽપિ પ્રાણોપઘાતે સદ્યઃપ્રાણહરકાલાન્તરપ્રાણહરાદિવિશેષ ઇત્યાહ- તત્રેત્યાદિ| આગ્નેયાનીતિ યદ્યપિ “સોમમારુતતેજાંસિ રજઃસત્ત્વતમાંસિ ચ| મર્મસુ પ્રાયશઃ પુંસાં ભૂતાત્મા ચાવતિષ્ઠતે” ઇત્યુક્તં, તથાઽપ્યાગ્નેયેષુ મર્મસ્વધિકં તેજઃ, સૌમ્યેષુ સોમ ઇત્યાદિ જ્ઞેયમ્| અગ્નિગુણેષ્વાશુક્ષીણેષ્વિતિ અગ્નેરાશુકારિત્વાદિત્યર્થઃ| તાવિતિ અગ્નિવાયૂ વિશેષેણ રુજાકરૌ; સામાન્યેન પુનઃ સોમોઽપિ, કફવ્રણે વેદનાસમ્ભવાત્| રુજાયામેવ દ્વિતીયમેકીયમતં દર્શયન્નાહ- પાઞ્ચભૌતિકીમિત્યાદિ||૧૬||
Adhikarana 10 (17) · Śloka 17
કેચિદાહુર્માંસાદીનાં પઞ્ચાનામપિ સમસ્તાનાં વિવૃદ્ધાનાં સમવાયાત્ સદ્યઃપ્રાણહરાણિ, એકહીનાનામલ્પાનાં વા કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ, દ્વિહીનાનાં વિશલ્યપ્રાણહરાણિ , ત્રિહીનાનાં વૈકલ્યકરાણિ, એકસ્મિન્નેવ રુજાકરાણીતિ | નૈવં, યતોઽસ્થિમર્મસ્વપ્યભિહતેષુ શોણિતાગમનં ભવતિ ||૧૭||
केचिदाहुर्मांसादीनां पञ्चानामपि समस्तानां विवृद्धानां समवायात् सद्यःप्राणहराणि, एकहीनानामल्पानां वा कालान्तरप्राणहराणि, द्विहीनानां विशल्यप्राणहराणि , त्रिहीनानां वैकल्यकराणि, एकस्मिन्नेव रुजाकराणीति | नैवं, यतोऽस्थिमर्मस्वप्यभिहतेषु शोणितागमनं भवति ||१७||
🔊 Audio coming soon
સદ્યઃપ્રાણહરાદિવિશેષસ્ય દ્વિતીયદર્શને વ્યવસ્થાં દર્શયન્નાહ- કેચિદિત્યાદિ| યદ્યપિ ગુદબસ્તિનાભિહૃદયેષુ સદ્યઃપ્રાણહરમર્મસ્વસ્થીનિ ન વ્યક્તાનિ તથાઽપ્યવ્યક્તાનામસ્થ્નાં શક્તિરૂપેણાવસ્થાનાત્ પઞ્ચાનાં સમવાય ઉત્પદ્યત એવ | એકહીનાનામિત્યત્ર હીનશબ્દોઽત્યન્તાભાવે વર્તતે, ન તુ ન્યૂનત્વે| એકહીનાનિ પુનઃ સ્તનમૂલાપલાપાપસ્તમ્ભસ્રીમન્તકટીકતરુણપાર્શ્વસન્ધિબૃહતીનિતમ્બાનિ માંસહીનાનિ, સ્તનરોહિતતલહૃદયક્ષિપ્રેન્દ્રબસ્તયોઽસ્થિહીનાઃ; દ્વિહીનાનિ પુનરુત્ક્ષેપૌ માંસસન્ધિહીનૌ; ત્રિહીનાનિ પુનર્લોહિતાક્ષાણિ સ્નાયુસન્ધ્યસ્થિહીનાનિ, સ્થપની માંસસિરાસ્નાયુહીના, જાનુની માંસસિરાસ્નાયુહીને, ઉર્વ્યોઽસ્થિમાંસસ્નાયુહીનાઃ, વિટપે માંસસિરાસ્થિહીને, કૂર્પરૌ માંસસિરાસ્નાયુહીનૌ, કુકુન્દરે માંસસ્નાયુસિરાહીને , કક્ષધરે સિરાસ્થિસન્ધિહીને, વિધુરે માંસસિરાસન્ધિહીને, કૃકાટિકે માંસસિરાસ્નાયુહીને, અંસૌ માંસસિરાસન્ધિહીનૌ, અંસફલકે માંસસ્નાયુસન્ધિહીને, નીલે મન્યે ફણે ચ માંસસન્ધ્યસ્થિહીને, આવર્તૌ માંસસિરાસ્નાયુહીનૌ, અપાઙ્ગૌ માંસસ્નાયુસન્ધિહીનૌ| એકસ્મિન્નિતિ માંસાદિસન્ધ્યન્તાદેકસ્મિન્નવશિષ્ટે રુજાકરાણિ ભવન્તિ, ગુલ્ફમણિબન્ધાસ્તથા કૂર્ચશિરાંસિ માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિહીનાનિ| નૈવમિતિ સ્વદર્શને સર્વમર્મણાં માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિસન્નિપાતત્વાદેવ દ્વિત્ર્યાદિહીનમસમ્યગિત્યર્થઃ| કુતઃ સ્વદર્શને સર્વાણિ સર્વત્ર સન્તીત્યાહ- યત ઇત્યાદિ| યતશ્ચાસ્થિવિદ્ધેષ્વપિ શોણિતદર્શનં ભવત્યતઃ પ્રત્યક્ષાત્ પ્રમાણાત્ સર્વાણિ માંસાદીનિ સર્વત્ર મર્મણિ ભવન્તીતિ જ્ઞાતવ્યમ્||૧૭||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
ચતુર્વિધા યાસ્તુ સિરાઃ શરીરે પ્રાયેણ તા મર્મસુ સન્નિવિષ્ટાઃ | સ્નાય્વસ્થિમાંસાનિ તથૈવ સન્ધીન્ સન્તર્પ્ય દેહં પ્રતિયાપયન્તિ ||૧૮||
चतुर्विधा यास्तु सिराः शरीरे प्रायेण ता मर्मसु सन्निविष्टाः | स्नाय्वस्थिमांसानि तथैव सन्धीन् सन्तर्प्य देहं प्रतियापयन्ति ||१८||
🔊 Audio coming soon
એતદેવ દર્શયન્નાહ- ચતુરિત્યાદિ| ચતુર્વિધા ઇતિ વાતપિત્તશ્લેષ્મરક્તવહાઃ| મર્મસ્વિત્યાદિ| એતેન સિરાણાં સ્નાય્વસ્થિમાંસસન્ધિગતત્વં બોધિતમ્, અત એવાસ્થિવિદ્ધેઽપિ શોણિતાગમનમિત્યર્થઃ||૧૮||
Adhikarana 12 (19-20) · Śloka 20
તતઃ ક્ષતે મર્મણિ તાઃ પ્રવૃદ્ધઃ સમન્તતો વાયુરભિસ્તૃણોતિ | વિવર્ધમાનસ્તુ સ માતરિશ્વા રુજઃ સુતીવ્રાઃ પ્રતનોતિ કાયે ||૧૯|| રુજાભિભૂતં તુ તતઃ શરીરં પ્રલીયતે નશ્યતિ ચાસ્ય સઞ્જ્ઞા | અતો હિ શલ્યં વિનિહર્તુમિચ્છન્મર્માણિ યત્નેન પરીક્ષ્ય કર્ષેત્ ||૨૦||
ततः क्षते मर्मणि ताः प्रवृद्धः समन्ततो वायुरभिस्तृणोति | विवर्धमानस्तु स मातरिश्वा रुजः सुतीव्राः प्रतनोति काये ||१९|| रुजाभिभूतं तु ततः शरीरं प्रलीयते नश्यति चास्य सञ्ज्ञा | अतो हि शल्यं विनिहर्तुमिच्छन्मर्माणि यत्नेन परीक्ष्य कर्षेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં યથૈકદેશજેઽપિ પ્રહારે મર્મવિદ્ધસ્ય ક્રમેણ સકલશરીરે વાતાદિદોષવ્યાપ્ત્યા રુજાવેગેન ચેતનાધાતોર્વિયોગસ્તથા દર્શયન્નાહ- તત ઇત્યાદિ| તાઃ સિરાઃ, પ્રવૃદ્ધો વાયુઃ, સમન્તતઃ સર્વતઃ, અભિસ્તૃણોતિ સઞ્છાદયતિ| શરીરં પ્રલીયતે પ્રલયં ગચ્છતિ શરીરયન્ત્રં વિઘટ્ટયતીત્યર્થઃ| તસ્મિન્ પાઞ્ચભૌતિકે શરીરે પ્રલીને સઞ્જ્ઞાષષ્ઠશ્ચેતનાધાતુરપિ નશ્યતિ| ‘તાઃ પ્રવૃદ્ધ’ ઇત્યત્ર ‘તાસુ વૃદ્ધ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- તાસુ સિરાસુ વૃદ્ધો વાયુઃ સમન્તતઃ સકલં શરીરમભિસ્તૃણોતિ સઞ્છાદયતીત્યર્થઃ||૧૯-૨૦||
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
એતેન શેષં વ્યાખ્યાતમ્ ||૨૧||
एतेन शेषं व्याख्यातम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
એતેનેતિ રુગાદિરૂપેણ વાયોર્લક્ષણેન, શેષમિતિ દાહાદિ સ્રોતોનિરોધાદિ ચ પિત્તશ્લેષ્મણોર્લક્ષણં વ્યાખ્યાતમેવેત્યર્થઃ||૨૧||
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
તત્ર સદ્યઃપ્રાણહરમન્તે વિદ્ધં કાલાન્તરેણ મારયતિ, કાલાન્તરપ્રાણહરમન્તે વિદ્ધં વૈકલ્યમાપાદયતિ, વિશલ્યઘ્નં વૈકલ્યકરં ચ ભવતિ, વૈકલ્યકરં કાલાન્તરેણ ક્લેશયતિ રુજાં ચ કરોતિ, રુજાકરમતીવ્રવેદનં ભવતિ ||૨૨||
तत्र सद्यःप्राणहरमन्ते विद्धं कालान्तरेण मारयति, कालान्तरप्राणहरमन्ते विद्धं वैकल्यमापादयति, विशल्यघ्नं वैकल्यकरं च भवति, वैकल्यकरं कालान्तरेण क्लेशयति रुजां च करोति, रुजाकरमतीव्रवेदनं भवति ||२२||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સદ્યઃપ્રાણહરાદીનાં સ્વકર્મ યન્નિયતં તત્કારણવિકલ્પાદ્ વ્યભિચારયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| અન્તે વિદ્ધં સમીપે વિદ્ધં, મધ્યે વિદ્ધં તુ સદ્ય એવેત્યર્થઃ; એતેન પૂર્વં પૂર્વં મર્મ કારણવૈકલ્યાત્ પરસ્ય પરસ્ય કાર્યં કરોતિ, એવં પરં પરમપિ મર્માતિવિદ્ધાદિકારણવશાત્ પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્ય કર્મ કરોતિ| અત એવ તેષ્વિત્યાદિના ક્ષિપ્રાણિ કદાચિદાશુ મારયન્તીત્યગ્રે વક્ષ્યતિ||૨૨||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
તત્ર સદ્યઃપ્રાણહરાણિ સપ્તરાત્રાભ્યન્તરાન્મારયન્તિ, કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ પક્ષાન્માસાદ્વા, તેષ્વપિ તુ ક્ષિપ્રાણિ કદાચિદાશુ મારયન્તિ, વિશલ્યપ્રાણહરાણિ વૈકલ્યકરાણિ ચ કદાચિદત્યભિહતાનિ મારયન્તિ ||૨૩||
तत्र सद्यःप्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरान्मारयन्ति, कालान्तरप्राणहराणि पक्षान्मासाद्वा, तेष्वपि तु क्षिप्राणि कदाचिदाशु मारयन्ति, विशल्यप्राणहराणि वैकल्यकराणि च कदाचिदत्यभिहतानि मारयन्ति ||२३||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સદ્યઃપ્રાણહરાદિમર્મણાં મારણે કાલાવધિં દર્શયન્નાહ- તત્ર સદ્ય ઇત્યાદિ| યદ્યપિ સદ્યઃશબ્દસ્તત્ક્ષણવાચી તથાઽપિ સદ્યઃપ્રાણહરાણીત્યત્ર સદ્યઃશબ્દઃ સપ્તાહાભ્યન્તરપરો જ્ઞાતવ્યઃ, સપ્તરાત્રાન્મારયન્તીત્યુક્તત્વાત્| તેષ્વપીતિ કાલાન્તરપ્રાણહરેષ્વપીત્યર્થઃ| કદાચિદાશુ મારયન્તિ ‘અતિહતાનિ’ ઇતિ શેષઃ, અનતિહતાનિ તુ કાલાન્તરેણૈવ મારયન્તિ; એતચ્ચોપલક્ષણં, તેન રુજાકરાણ્યેવં વૈકલ્યં જનયન્તિ; એવં વૈકલ્યાદિષ્વપિ સ્વનિયતકર્મવ્યભિચારઃ||૨૩||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
અત ઊર્ધ્વં સક્થિમર્માણિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ- તત્ર પાદસ્યાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલ્યોર્મધ્યે ક્ષિપ્રં નામ મર્મ, તત્ર વિદ્ધસ્યાક્ષેપકેણ મરણં; મધ્યમાઙ્ગુલીમનુપૂર્વેણ મધ્યે પાદતલસ્ય તલહૃદયં નામ , તત્ર રુજાભિર્મરણં; ક્ષિપ્રસ્યોપરિષ્ટાદુભયતઃ કૂર્ચો નામ, તત્ર પાદસ્ય ભ્રમણવેપને ભવતઃ; ગુલ્ફસન્ધેરધ ઉભયતઃ કૂર્ચશિરઃ, તત્ર રુજાશોફૌ; પાદજઙ્ઘયોઃ સન્ધાને ગુલ્ફઃ, તત્ર રુજઃ સ્તબ્ધપાદતા ખઞ્જતા વા; પાર્ષ્ણિં પ્રતિ જઙ્ઘામધ્યે ઇન્દ્રબસ્તિઃ, તત્ર શોણિતક્ષયેણ મરણં; જઙ્ઘોર્વોઃ સન્ધાને જાનુ, તત્ર ખઞ્જતા; જાનુન ઊર્ધ્વમુભયતસ્ત્ર્યઙ્ગુલમાણી , તત્ર શોફાભિવૃદ્ધિઃ સ્તબ્ધસક્થિતા ચ; ઊરુમધ્યે ઉર્વી, તત્ર શોણિતક્ષયાત્ સક્થિશોષઃ; ઉર્વ્યા ઊર્ધ્વમધો વઙ્ક્ષણસન્ધેરૂરુમૂલે લોહિતાક્ષં, તત્ર લોહિતક્ષયેણ મરણં પક્ષાઘાતો વા; વઙ્ક્ષણવૃષણયોરન્તરે વિટપં, તત્ર ષાણ્ઢ્યમલ્પશુક્રતા વા ભવતિ; એવમેતાન્યેકાદશ સક્થિમર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ | એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ | વિશેષતસ્તુ યાનિ સક્થ્નિ ગુલ્ફજાનુવિટપાનિ, તાનિ બાહૌ મણિબન્ધકૂર્પરકક્ષધરાણિ ; યથા વઙ્ક્ષણવૃષણયોરન્તરે વિટપમેવં વક્ષઃકક્ષયોર્મધ્યે કક્ષધરં, તસ્મિન્ વિદ્ધે ત એવોપદ્રવાઃ; વિશેષતસ્તુ મણિબન્ધે કુણ્ઠતા, કૂર્પરાખ્યે કુણિઃ, કક્ષધરે પક્ષાઘાતઃ | એવમેતાનિ ચતુશ્ચત્વારિંશચ્છાખાસુ મર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ ||૨૪||
अत ऊर्ध्वं सक्थिमर्माणि व्याख्यास्यामः- तत्र पादस्याङ्गुष्ठाङ्गुल्योर्मध्ये क्षिप्रं नाम मर्म, तत्र विद्धस्याक्षेपकेण मरणं; मध्यमाङ्गुलीमनुपूर्वेण मध्ये पादतलस्य तलहृदयं नाम , तत्र रुजाभिर्मरणं; क्षिप्रस्योपरिष्टादुभयतः कूर्चो नाम, तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतः; गुल्फसन्धेरध उभयतः कूर्चशिरः, तत्र रुजाशोफौ; पादजङ्घयोः सन्धाने गुल्फः, तत्र रुजः स्तब्धपादता खञ्जता वा; पार्ष्णिं प्रति जङ्घामध्ये इन्द्रबस्तिः, तत्र शोणितक्षयेण मरणं; जङ्घोर्वोः सन्धाने जानु, तत्र खञ्जता; जानुन ऊर्ध्वमुभयतस्त्र्यङ्गुलमाणी , तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थिता च; ऊरुमध्ये उर्वी, तत्र शोणितक्षयात् सक्थिशोषः; उर्व्या ऊर्ध्वमधो वङ्क्षणसन्धेरूरुमूले लोहिताक्षं, तत्र लोहितक्षयेण मरणं पक्षाघातो वा; वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपं, तत्र षाण्ढ्यमल्पशुक्रता वा भवति; एवमेतान्येकादश सक्थिमर्माणि व्याख्यातानि | एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ | विशेषतस्तु यानि सक्थ्नि गुल्फजानुविटपानि, तानि बाहौ मणिबन्धकूर्परकक्षधराणि ; यथा वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपमेवं वक्षःकक्षयोर्मध्ये कक्षधरं, तस्मिन् विद्धे त एवोपद्रवाः; विशेषतस्तु मणिबन्धे कुण्ठता, कूर्पराख्ये कुणिः, कक्षधरे पक्षाघातः | एवमेतानि चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु मर्माणि व्याख्यातानि ||२४||
🔊 Audio coming soon
અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| તત્ર પાદાઙ્ગુષ્ઠેત્યાદિ સ્નાયુમર્મેદમર્ધાઙ્ગુલં કાલાન્તરપ્રાણહરં ચ| મધ્યમાઙ્ગુલીમિત્યાદિ મધ્યમાઙ્ગુલિમનુલક્ષીકૃત્ય ક્રમેણ પાદતલસ્ય મધ્યે તલહૃદયં, માંસમર્મેદમર્ધાઙ્ગુલં કાલાન્તરપ્રાણહરં ચ| ઉપરિષ્ટાદિત્યત્ર ‘દ્વ્યઙ્ગુલે’ ઇતિ શેષઃ, ઉભયત ઇતિ ઊર્ધ્વમધશ્ચ, તત્ર કૂર્ચે, ‘વિદ્ધે’ ઇતિ શેષઃ; સ્નાયુમર્મેદં ચતુરઙ્ગુલં વૈકલ્યકરં ચ| ગુલ્ફેત્યાદિ ઇદમપિ સ્નાયુમર્મ એકાઙ્ગુલં વૈકલ્યકરં ચ| પાદેત્યાદિ| સન્ધિમર્મેદં દ્વ્યઙ્ગુલપ્રમાણં વૈકલ્યકરં ચ| પાર્ષ્ણિમિત્યાદિ| માંસમર્મેદમર્ધાઙ્ગુલં પાર્ષ્ણિં પ્રતિ ત્રયોદશાઙ્ગુલે સ્થિતં કાલાન્તરપ્રાણહરં ચ; ભોજસ્તુ દ્વ્યઙ્ગુલપ્રમાણમાહ, ભોજદર્શનાદ્ગયદાસોઽપિ મર્મમાનસૂત્રે “દ્વ્યઙ્ગુલમિન્દ્રબસ્તિમર્મ” ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાયતિ| જઙ્ઘેત્યાદિ સન્ધિમર્મેદં ત્ર્યઙ્ગુલપ્રમાણં વૈકલ્યકરં ચ| જાનુન ઇત્યાદિ જાનુન ઊર્ધ્વં ત્ર્યઙ્ગુલે ઉભયત ઊર્ધ્વમધશ્ચ, સ્નાયુમર્મેદમર્ધાઙ્ગુલં વૈકલ્યકરં ચ, ગયી તુ ત્ર્યઙ્ગુલમાનમેતદાહ- ઊરુમધ્યે ઇત્યાદિ| સિરામર્મેદમેકાઙ્ગુલં વૈકલ્યકરં ચ| વઙ્ક્ષણેત્યાદિ સ્નાયુમર્મેદમેકાઙ્ગુલં વૈકલ્યકરં ચ| એવમિત્યાદિ| એતેનૈકાદશમર્મનિર્દેશેન| વિશેષત ઇત્યાદિ| મણિબન્ધઃ પાણિમૂલં, કર્પૂરઃ કફોણિઃ ‘કુહુણી’ ઇતિ લોકે| તસ્મિન્નિત્યાદિ| તસ્મિન્નિતિ મણિબન્ધાદૌ| ત એવેતિ ગુલ્ફાદિવધજાતાઃ| વિશેષતસ્ત્વિત્યાદિ| કુણ્ઠતા કરસ્યાકર્મણ્યત્વમ્| કુણિઃ સઙ્કુચિતબાહુમધ્યઃ| એતેનેતરો બાહુર્વ્યાખ્યાતઃ| ઉપસંહારમાહ- એવમિત્યાદિ||૨૪||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
અત ઊર્ધ્વમુદરોરસોર્મર્માણ્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ - તત્ર વાતવર્ચોનિરસનં સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધં ગુદં નામ મર્મ, તત્ર સદ્યોમરણં; અલ્પમાંસશોણિતોઽભ્યન્તરતઃ કટ્યાં મૂત્રાશયો બસ્તિઃ, તત્રાપિ સદ્યોમરણમશ્મરીવ્રણાદૃતે, તત્રાપ્યુભયતો ભિન્ને ન જીવતિ, એકતો ભિન્ને મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવતિ, સ તુ યત્નેનોપક્રાન્તો રોહતિ; પક્વામાશયયોર્મધ્યે સિરાપ્રભવા નાભિઃ, તત્રાપિ સદ્યો મરણં; સ્તનયોર્મધ્યમધિષ્ઠાયોરસ્યામાશયદ્વારં સત્ત્વરજસ્તમસામધિષ્ઠાનં હૃદયં, તત્રાપિ સદ્ય એવ મરણં; સ્તનયોરધસ્તાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલમુભયતઃ સ્તનમૂલે, તત્ર કફપૂર્ણકોષ્ઠતયા (કાસશ્વાસાભ્યાં ) મ્રિયતે; સ્તનચૂચુકયોરૂર્ધ્વં દ્વ્યઙ્ગુલમુભયતઃ સ્તનરોહિતૌ , તત્ર લોહિતપૂર્ણકોષ્ઠતયા કાસશ્વાસાભ્યાં ચ મ્રિયતે; અંસકૂટયોરધસ્તાત્ પાર્શ્વોપરિભાગયોરપલાપૌ નામ, તત્ર રક્તેન પૂયભાવં ગતેન મરણં; ઉભયત્રોરસો નાડ્યૌ વાતવહે અપસ્તમ્ભૌ નામ, તત્ર વાતપૂર્ણકોષ્ઠતયા કાસશ્વાસાભ્યાં ચ મરણમ્; એવમેતાન્યુદરોરસોર્દ્વાદશ મર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ ||૨૫||
अत ऊर्ध्वमुदरोरसोर्मर्माण्यनुव्याख्यास्यामः - तत्र वातवर्चोनिरसनं स्थूलान्त्रप्रतिबद्धं गुदं नाम मर्म, तत्र सद्योमरणं; अल्पमांसशोणितोऽभ्यन्तरतः कट्यां मूत्राशयो बस्तिः, तत्रापि सद्योमरणमश्मरीव्रणादृते, तत्राप्युभयतो भिन्ने न जीवति, एकतो भिन्ने मूत्रस्रावी व्रणो भवति, स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति; पक्वामाशययोर्मध्ये सिराप्रभवा नाभिः, तत्रापि सद्यो मरणं; स्तनयोर्मध्यमधिष्ठायोरस्यामाशयद्वारं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानं हृदयं, तत्रापि सद्य एव मरणं; स्तनयोरधस्ताद् द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले, तत्र कफपूर्णकोष्ठतया (कासश्वासाभ्यां ) म्रियते; स्तनचूचुकयोरूर्ध्वं द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनरोहितौ , तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च म्रियते; अंसकूटयोरधस्तात् पार्श्वोपरिभागयोरपलापौ नाम, तत्र रक्तेन पूयभावं गतेन मरणं; उभयत्रोरसो नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ नाम, तत्र वातपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम्; एवमेतान्युदरोरसोर्द्वादश मर्माणि व्याख्यातानि ||२५||
🔊 Audio coming soon
અત ઇત્યાદિ| નિરસનં પ્રેરકં, માંસમર્મેદં ચતુરઙ્ગુલં સદ્યોઘાતિ ચ| અલ્પેત્યાદિ કટ્યામિત્યુપલક્ષણં, તેન નાભિપૃષ્ઠમુષ્કગુદવઙ્ક્ષણશેફાંસિ ગૃહ્યન્તે; તદુક્તં- “નાભિપૃષ્ઠકટીમુષ્કગુદવઙ્ક્ષણશેફસામ્| એકદ્વારસ્તનુત્વક્કો મધ્યે બસ્તિરધોમુખઃ” (નિ.૩) ઇતિ| સદ્યોમરણમશ્મરીવ્રણાદૃતે ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ| તત્રાપીતિ અશ્મરીનિમિત્તે ઇત્યર્થઃ| ઉભયતો ભિન્ને ‘બસ્તૌ’ ઇતિ શેષઃ| સ્નાયુમર્મેદં ચતુરઙ્ગુલં સદ્યોઘાતિ ચ| પક્વેત્યાદિ સિરામર્મેદં ચતુરઙ્ગુલં ચ| સ્તનયોરિત્યાદિ સિરામર્મેદં કમલમુકુલાકારમધોમુખં ચતુરઙ્ગુલં ચ| સ્તનયોરધસ્તાદિત્યાદિ ઉભયતઃ સ્તનયોરધસ્તાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલપ્રદેશે સ્તનમૂલે મર્મણી, ઉભયતોગ્રહણાત્ પૃથક્ પૃથક્ સ્તનસ્યાધઃ સ્તનમૂલં મર્મેતિ ગમ્યતે, અન્યથા સ્તનયોરધસ્તાદિત્યુક્તે મિલિતયોરેવ સ્તનયોરધસ્તાદિતીદૃશેઽર્થે સ્તનયુગમધ્યસ્યાધસ્તાત્ સ્તનમૂલાખ્યં મર્મદ્વયમિત્યનિષ્ટં સ્યાત્, ઇમે સિરામર્મણી દ્વ્યઙ્ગુલે કાલાન્તરપ્રાણહરે ચ| સ્તનચૂચુકયોરિત્યાદિ સ્તનયોશ્ચૂચુકે સ્તનચૂચુકે; પૂર્વવાક્યાત્ ‘દ્વ્યઙ્ગુલે’ ઇત્યનુવર્તતે, તેન સ્તનચૂચુકયોરૂર્ધ્વં દ્વ્યઙ્ગુલે સ્તનરોહિતે દ્વે મર્મણી; તદુક્તં- “સ્તનચૂચુકયોરૂર્ધ્વં દ્વ્યઙ્ગુલાત્ સ્તનરોહિતે| અર્ધાઙ્ગુલમિતે માંસમર્મણી પરિકીર્તિતે|| રક્તપૂરિતકોષ્ઠસ્ય કાલાન્મરણકારિણી” ઇતિ; વૃદ્ધવાગ્ભટેન “સ્તનચૂચુકયોરૂર્ધ્વં દ્વ્યઙ્ગુલમુભયતઃ સ્તનરોહિતે” (અ.સં.શા.૭) ઇત્યુક્તં; માંસમર્મણી સદ્યોઘાતિની| અંસેત્યાદિ સિરામર્મણી અર્ધાઙ્ગુલે કાલાન્તરપ્રાણહરે ચ| ઉભયત્રોરસ ઇતિ ઉરસો દ્વયોઃ પાર્શ્વયોરિત્યર્થઃ, સિરામર્મણી અર્ધાઙ્ગુલપ્રમાણે કાલાન્તરપ્રાણહરે ચ||૨૫||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
અત ઊર્ધ્વં પૃષ્ઠમર્માણિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ - તત્ર પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પ્રતિશ્રોણિકાણ્ડમસ્થિની કટીકતરુણે, તત્ર શોણિતક્ષયાત્ પાણ્ડુર્વિવર્ણો હીનરૂપશ્ચ મ્રિયતે; પાર્શ્વયોર્જઘનબહિર્ભાગે પૃષ્ઠવંશમુભયતો કુકુન્દરે, તત્ર સ્પર્શાજ્ઞાનમધઃકાયે ચેષ્ટોપઘાતશ્ચ; શ્રોણીકાણ્ડયોરુપર્યાશયાચ્છાદનૌ પાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ નિતમ્બૌ, તત્રાધઃકાયશોષો દૌર્બલ્યાચ્ચ મરણં; અધઃપાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ જઘનપાર્શ્વમધ્યયોસ્તિર્યગૂર્ધ્વં ચ જઘનાત્ પાર્શ્વસન્ધી, તત્ર લોહિતપૂર્ણકોષ્ઠતયા મ્રિયતે; સ્તનમૂલાદૃજૂભયતઃ પૃષ્ઠવંશસ્ય બૃહતી, તત્ર શોણિતાતિપ્રવૃત્તિનિમિત્તૈરુપદ્રવૈર્મ્રિયતે; પૃષ્ઠોપરિ પૃષ્ઠવંશમુભયતસ્ત્રિકસમ્બદ્ધે અંસફલકે, તત્ર બાહ્વોઃ સ્વાપશોષૌ ; બાહુમૂર્ધગ્રીવામધ્યેંઽસપીઠસ્કન્ધબન્ધનાવંસૌ, તત્ર સ્તબ્ધબાહુતા; એવમેતાનિ ચતુર્દશ પૃષ્ઠમર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ ||૨૬||
अत ऊर्ध्वं पृष्ठमर्माणि व्याख्यास्यामः - तत्र पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणिकाण्डमस्थिनी कटीकतरुणे, तत्र शोणितक्षयात् पाण्डुर्विवर्णो हीनरूपश्च म्रियते; पार्श्वयोर्जघनबहिर्भागे पृष्ठवंशमुभयतो कुकुन्दरे, तत्र स्पर्शाज्ञानमधःकाये चेष्टोपघातश्च; श्रोणीकाण्डयोरुपर्याशयाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ, तत्राधःकायशोषो दौर्बल्याच्च मरणं; अधःपार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ययोस्तिर्यगूर्ध्वं च जघनात् पार्श्वसन्धी, तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया म्रियते; स्तनमूलादृजूभयतः पृष्ठवंशस्य बृहती, तत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिमित्तैरुपद्रवैर्म्रियते; पृष्ठोपरि पृष्ठवंशमुभयतस्त्रिकसम्बद्धे अंसफलके, तत्र बाह्वोः स्वापशोषौ ; बाहुमूर्धग्रीवामध्येंऽसपीठस्कन्धबन्धनावंसौ, तत्र स्तब्धबाहुता; एवमेतानि चतुर्दश पृष्ठमर्माणि व्याख्यातानि ||२६||
🔊 Audio coming soon
અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| તત્ર પૃષ્ઠેત્યાદિ| પ્રતિશ્રોણિકાણ્ડમિત્યત્ર ‘પ્રતિશ્રોણિકર્ણૌ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્ર શ્રોણિકર્ણૌ લક્ષીકૃત્ય ત્રિકસન્નિધાને શ્રોણ્યામુપરિ; અસ્થિમર્મણી અર્ધાઙ્ગુલે કાલાન્તરપ્રાણહરે ચ| પાર્શ્વેત્યાદિ| પાર્શ્વયોર્વામદક્ષિણસઞ્જ્ઞકયોઃ, જઘનબહિર્ભાગ ઇતિ કટ્યાઃ પશ્ચાદ્ભાગે, ગયી તુ ‘પાર્શ્વજઘનભાગે’ ઇતિ પઠિત્વા પાર્શ્વયોર્જઘનભાગેઽધોભાગે નિતમ્બે નિમ્ને કુકુન્દરે ઇતિ વ્યાખ્યાતિ, સન્ધિમર્મણી અર્ધાઙ્ગુલે ઈષન્નિમ્નાકારે વૈકલ્યકરે ચ| શ્રોણીત્યાદિ| પૂર્વોક્તયોઃ શ્રોણિકાણ્ડયોરુપરિ, આશયાચ્છાદનૌ આમાશયપિધાયકૌ , પાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ પાર્શ્વમધ્યે પ્રતિબદ્ધૌ નિતમ્બૌ; અસ્થિમર્મણી અર્ધાઙ્ગુલે કાલાન્તરપ્રાણહરે ચ| અધ ઇત્યાદિ અધઃપાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધાવિતિ અધોભાગે યત્ પાર્શ્વયોરન્તરં મધ્યં તત્ર પ્રતિબદ્ધૌ, જઘનપાર્શ્વમધ્યયોરિતિ પશ્ચાદ્ભાગપાર્શ્વભાગયોર્યૌ મધ્યૌ વામદક્ષિણૌ તયોઃ; કથં સ્થિતાવિત્યાહ- તિર્યગૂર્ધ્વં ચેતિ, ઉપર્યુપરિ પર્શુકાનાં ક્રમવૃદ્ધેઃ સન્ધેરપિ તિર્યગૂર્ધ્વત્વં ; જઘનાદિતિ લ્યપિ લુપ્તે પઞ્ચમીયં, તેન જઘનપશ્ચાદ્ભાગમાશ્રિત્ય સ્થિતૌ પાર્શ્વસન્ધી, સિરામર્મણિ અર્ધાઙ્ગુલે કાલાન્તરમૃત્યુપ્રદે ચ| સ્તનમૂલાદિત્યાદિ સિરામર્મણી અર્ધાઙ્ગુલે કાલાન્તરપ્રાણહરે ચ| પૃષ્ઠોપરીત્યાદિ પૃષ્ઠવંશસ્યાયતત્વાત્ પ્રદેશનિયમાર્થં પૃષ્ઠોપરીત્યુક્તં, ત્રિકસમ્બદ્ધે ઇતિ ગ્રીવાયા અંસદ્વયસ્ય ચ યઃ સંયોગઃ સ ત્રિકઃ, તત્ર સમ્બદ્ધે અંસફલકે; અસ્થિમર્મણી અર્ધાઙ્ગુલે વૈકલ્યકારિણી ચ| બાહ્વિત્યાદિ| બાહુમૂર્ધા બાહુશિરઃ, ગ્રીવા તુ કન્ધરા, તયોર્મધ્યે અંસફલકભુજશિખરયોર્બન્ધનૌ અંસૌ, સ્નાયુમર્મણી અર્ધાઙ્ગુલે વૈકલ્યકારિણી ચ||૨૬||
Adhikarana 19 (27) · Śloka 27
અત ઊર્ધ્વમૂર્ધ્વજત્રુગતાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ- તત્ર કણ્ઠનાડીમુભયતશ્ચતસ્રો ધમન્યો દ્વે નીલે દ્વે ચ મન્યે વ્યત્યાસેન , તત્ર મૂકતા સ્વરવૈકૃતમરસગ્રાહિતા ચ; ગ્રીવાયામુભયતશ્ચતસ્રઃ સિરા માતૃકાઃ, તત્ર સદ્યોમરણં; શિરોગ્રીવયોઃ સન્ધાને કૃકાટિકે, તત્ર ચલમૂર્ધતા; કર્ણપૃષ્ઠતોઽધઃસંશ્રિતે વિધુરે, તત્ર બાધિર્યં; ઘ્રાણમાર્ગમુભયતઃ સ્રોતોમાર્ગપ્રતિબદ્ધે અભ્યન્તરતઃ ફણે, તત્ર ગન્ધાજ્ઞાનં; ભ્રૂપુચ્છાન્તયોરધોઽક્ષ્ણોર્બાહ્યતોઽપાઙ્ગૌ, તત્રાન્ધ્યં દૃષ્ટયુપઘાતો વા; ભ્રુવોરુપરિ નિમ્નયોરાવર્તૌ નામ, તત્રાપ્યાન્ધ્યં દૃષ્ટયુપઘાતો વા; ભ્રુવોરન્તયોરુપરિ કર્ણલલાટયોર્મધ્યે શઙ્ખૌ, તત્ર સદ્યોમરણં; શઙ્ખયોરુપરિ કેશાન્ત ઉત્ક્ષેપૌ, તત્ર સશલ્યો જીવેત્ પાકાત્ પતિતશલ્યો વા નોદ્ધૃતશલ્યઃ; ભ્રુવોર્મધ્યે સ્થપની, તત્રોત્ક્ષેપવત્; પઞ્ચ સન્ધયઃ શિરસિ વિભક્તાઃ સીમન્તા નામ, તત્રોન્માદભયચિત્તનાશૈર્મરણં; ઘ્રાણશ્રોત્રાક્ષિજિહ્વાસન્તર્પણીનાં સિરાણાં મધ્યે સિરાસન્નિપાતઃ શૃઙ્ગાટકાનિ , તાનિ ચત્વારિ મર્માણિ, તત્રાપિ સદ્યોમરણં ; મસ્તકાભ્યન્તરોપરિષ્ઠાત્ સિરાસન્ધિસન્નિપાતો રોમાવર્તોઽધિપતિઃ, તત્રાપિ સદ્ય એવ | એવમેતાનિ સપ્તત્રિંશદૂર્ધ્વજત્રુગતાનિ મર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ ||૨૭||
अत ऊर्ध्वमूर्ध्वजत्रुगतानि व्याख्यास्यामः- तत्र कण्ठनाडीमुभयतश्चतस्रो धमन्यो द्वे नीले द्वे च मन्ये व्यत्यासेन , तत्र मूकता स्वरवैकृतमरसग्राहिता च; ग्रीवायामुभयतश्चतस्रः सिरा मातृकाः, तत्र सद्योमरणं; शिरोग्रीवयोः सन्धाने कृकाटिके, तत्र चलमूर्धता; कर्णपृष्ठतोऽधःसंश्रिते विधुरे, तत्र बाधिर्यं; घ्राणमार्गमुभयतः स्रोतोमार्गप्रतिबद्धे अभ्यन्तरतः फणे, तत्र गन्धाज्ञानं; भ्रूपुच्छान्तयोरधोऽक्ष्णोर्बाह्यतोऽपाङ्गौ, तत्रान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरुपरि निम्नयोरावर्तौ नाम, तत्राप्यान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरन्तयोरुपरि कर्णललाटयोर्मध्ये शङ्खौ, तत्र सद्योमरणं; शङ्खयोरुपरि केशान्त उत्क्षेपौ, तत्र सशल्यो जीवेत् पाकात् पतितशल्यो वा नोद्धृतशल्यः; भ्रुवोर्मध्ये स्थपनी, तत्रोत्क्षेपवत्; पञ्च सन्धयः शिरसि विभक्ताः सीमन्ता नाम, तत्रोन्मादभयचित्तनाशैर्मरणं; घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वासन्तर्पणीनां सिराणां मध्ये सिरासन्निपातः शृङ्गाटकानि , तानि चत्वारि मर्माणि, तत्रापि सद्योमरणं ; मस्तकाभ्यन्तरोपरिष्ठात् सिरासन्धिसन्निपातो रोमावर्तोऽधिपतिः, तत्रापि सद्य एव | एवमेतानि सप्तत्रिंशदूर्ध्वजत्रुगतानि मर्माणि व्याख्यातानि ||२७||
🔊 Audio coming soon
અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| વ્યત્યાસેન વૈપરીત્યેન, એકા નીલા એકા મન્યા ચૈકસ્મિન્ પાર્શ્વે, અન્યા નીલા અન્યા મન્યા ચાપરસ્મિન્ પાર્શ્વે; સિરામર્મણી ચતુરઙ્ગુલે વૈકલ્યકારિણી ચ| ગ્રીવાયામિત્યાદિ ઉભયતશ્ચતસ્ર ઇતિ એકસ્મિન્ એકસ્મિન્ પાર્શ્વે ચતસ્રશ્ચતસ્ર ઇત્યર્થઃ; સિરામર્માણિ ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણાનિ માતૃકાઃ| શિર ઇત્યાદિ સન્ધિમર્મણી અર્ધાઙ્ગુલે વૈકલ્યકારિણી ચ| કર્ણેત્યાદિ સ્નાયુમર્મણી કિઞ્ચિન્નિમ્નાકારે વૈકલ્યકારિણી ચ| ઘ્રાણેત્યાદિ ઘ્રાણમાર્ગસ્ય દ્વયોઃ પાર્શ્વયોરભ્યન્તરવિવરસમ્બદ્ધે ફણે, સિરામર્મણી અર્ધાઙ્ગુલે વૈકલ્યકારિણી ચ| ભ્રૂપુચ્છેત્યાદિ સિરામર્મણી અર્ધાઙ્ગુલે વૈકલ્યકારિણી ચ| ભ્રુવોરુપરીત્યાદિ ભ્રુવોરુપરિ નિમ્નયોરિતિ પ્રદેશકથનં, સન્ધિમર્મણી અર્ધાઙ્ગુલે વૈકલ્યકારિણી ચ| ભ્રુવોરિત્યાદિ અસ્થિમર્મણી અર્ધાઙ્ગુલે| શઙ્ખયોરિત્યાદિ કેશાન્તે કેશપર્યન્તે, સ્નાયુમર્મણી અર્ધાઙ્ગુલે વિશલ્યપ્રાણહરે ચ| ભ્રુવોર્મધ્યે ઇત્યાદિ તત્રોત્ક્ષેપવદિતિ સશલ્યઃ સ્વયં પતિતશલ્યો વા જીવત્યુદ્ધૃતશલ્યો મ્રિયત ઇત્યર્થઃ, સિરામર્મ અર્ધાઙ્ગુલં વિશલ્યઘ્નં ચ| પઞ્ચેત્યાદિ પઞ્ચ સન્ધયો યે શિરસિ વિભક્તાઃ શરીરસઙ્ખ્યાવ્યાકરણે તે સીમન્તા ઇત્યર્થઃ, ઇમાનિ સન્ધિમર્માણી ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણાનિ કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ ચ| ઘ્રાણશ્રોત્રેત્યાદિ ઘ્રાણાદીન્દ્રિયચતુષ્કતર્પણીનાં સિરાણાં સિરામુખાનાં સન્નિપાતઃ સંયોગસ્થાનં શૃઙ્ગાટકાનિ, તાનિ ચત્વારિ ઘ્રાણાદિતર્પણસિરાણાં ચતુર્ભેદાત્; ઇમાનિ સિરામર્માણિ ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણાનિ| મસ્તકેત્યાદિ મસ્તકાભ્યન્તરોપરિષ્ઠાદિતિ મસ્તકસ્યાભ્યન્તરોર્ધ્વમિત્યર્થઃ, સિરાસન્ધ્યોઃ સન્નિપાતો રોમાવર્તઃ, બહિરસ્ય લક્ષણમુપરિષ્ઠાદ્રોમાવર્તઃ; એતત્ સન્ધિમર્મ અર્ધાઙ્ગુલપ્રમાણં ચ||૨૭||
Adhikarana 20 (28-29) · Śloka 29
ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ- ઉર્વ્યઃ શિરાંસિ વિટપે ચ સકક્ષપાર્શ્વે એકૈકમઙ્ગુલમિતં સ્તનપૂર્વમૂલમ્ | વિદ્ધ્યઙ્ગુલદ્વયમિતં મણિબન્ધગુલ્ફં ત્રીણ્યેવ જાનુ સપરં સહ કૂર્પરાભ્યામ્ ||૨૮|| હૃદ્બસ્તિકૂર્ચગુદનાભિ વદન્તિ મૂર્ધ્નિ ચત્વારિ પઞ્ચ ચ ગલે દશ યાનિ ચ દ્વે | તાનિ સ્વપાણિતલકુઞ્ચિતસમ્મિતાનિ શેષાણ્યવેહિ પરિવિસ્તરતોઽઙ્ગુલાર્ધમ્ ||૨૯||
भवन्ति चात्र श्लोकाः- उर्व्यः शिरांसि विटपे च सकक्षपार्श्वे एकैकमङ्गुलमितं स्तनपूर्वमूलम् | विद्ध्यङ्गुलद्वयमितं मणिबन्धगुल्फं त्रीण्येव जानु सपरं सह कूर्पराभ्याम् ||२८|| हृद्बस्तिकूर्चगुदनाभि वदन्ति मूर्ध्नि चत्वारि पञ्च च गले दश यानि च द्वे | तानि स्वपाणितलकुञ्चितसम्मितानि शेषाण्यवेहि परिविस्तरतोऽङ्गुलार्धम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં સર્વેષામેવ મર્મણાં સૂત્રેણ માનમાહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિના| શિરાંસિ કૂર્ચશિરાંસિ| કક્ષપાર્શ્વે કક્ષધરે ઇત્યર્થઃ| એકૈકમઙ્ગુલમિતમિતિ એકૈકં યથા ભવતિ તથોર્વ્યાદયો મર્મવિશેષા અઙ્ગુલમિતા જ્ઞેયાઃ| સ્તનપૂર્વમૂલમિત્યાદિ મણિબન્ધગુલ્ફં સ્તનમૂલં ચાઙ્ગુલદ્વયમિતં વિદ્ધિ જાનીહીતિ સમ્બન્ધઃ| ત્રીણ્યેવ જાનુ સપરમિતિ સપરં દ્વિતીયજાનુસહિતં જાનુ ત્રીણિ ત્ર્યઙ્ગુલાનિ વિદ્ધીત્યર્થઃ| મૂર્ધ્નિ ચત્વારિ પઞ્ચ ચેતિ યાનિ મૂર્ધ્નિ ચત્વારિ મર્માણિ શૃઙ્ગાટકસઞ્જ્ઞકાનિ, તથા તત્રૈવ પઞ્ચ સીમન્તસઞ્જ્ઞકાનિ, ગલે દશ યાનિ ચ દ્વે ઇતિ ગલે કણ્ઠે યાનિ દશ દ્વે ચ કથિતાનિ તત્રાષ્ટૌ માતૃકાઃ દ્વે નીલે દ્વે ચ મન્યે, એતાનિ મર્માણિ સ્વપાણિતલકુઞ્ચિતસમ્મિતાનિ ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણાનીત્યર્થઃ| શેષાણિ ષટ્પઞ્ચાશન્મર્માણિ| અવેહિ જાનીહિ| અન્યે તુ, ઇમાનિ ષટ્પઞ્ચાશન્મર્માણિ તલપ્રમાણાન્યાહુઃ| ગયી તુ, અન્યાદૃશં સૂત્રં પઠિત્વા સ્તનમૂલે દ્વે ગુલ્ફે ચ, ઇન્દ્રબસ્તયશ્ચત્વારો, દ્વૌ મણિબન્ધાવિતિ દશ મર્માણિ દ્વ્યઙ્ગુલાનિ ભોજદર્શનાદ્વ્યાખ્યાતિ, તથા જાનુ સપરમિત્યત્ર સહ પરેણ પરપ્રદેશાવસ્થિતેનાણિમર્મણા વર્તતે યત્ તત્ સપરં; તેન જાનુનિ દ્વે, આણયશ્ચતસ્રઃ, કૂર્પરે દ્વે, ઇત્યષ્ટૌ ત્ર્યઙ્ગુલાનિ વ્યાખ્યાતિ| શેષં સમમ્||૨૮-૨૯||
Adhikarana 21 (30) · Śloka 30
એતત્પ્રમાણમભિવીક્ષ્ય વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ શસ્ત્રેણ કર્મકરણં પરિહૃત્ય કાર્યમ્ | પાર્શ્વાભિઘાતિતમપીહ નિહન્તિ મર્મ તસ્માદ્ધિ મર્મસદનં પરિવર્જનીયમ્ ||૩૦||
एतत्प्रमाणमभिवीक्ष्य वदन्ति तज्ज्ञाः शस्त्रेण कर्मकरणं परिहृत्य कार्यम् | पार्श्वाभिघातितमपीह निहन्ति मर्म तस्माद्धि मर्मसदनं परिवर्जनीयम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
માનકથનપ્રયોજનમાહ- એતદિત્યાદિના| મર્મસદનમિતિ મર્મસ્થાનમ્||૩૦||
Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 33
છિન્નેષુ પાણિચરણેષુ સિરા નરાણાં સઙ્કોચમીયુરસૃગલ્પમતો નિરેતિ | પ્રાપ્યામિતવ્યસનમુગ્રમતો મનુષ્યાઃ સઞ્ચ્છિન્નશાખતરુવન્નિધનં ન યાન્તિ ||૩૧|| ક્ષિપ્રેષુ તત્ર સતલેષુ હતેષુ રક્તં ગચ્છત્યતીવ પવનશ્ચ રુજં કરોતિ | એવં વિનાશમુપયાન્તિ હિ તત્ર વિદ્ધા વૃક્ષા ઇવાયુધનિપાતનિકૃત્તમૂલાઃ ||૩૨|| તસ્માત્તયોરભિહતસ્ય તુ પાણિપાદં છેત્તવ્યમાશુ મણિબન્ધનગુલ્ફદેશે |૩૩|
छिन्नेषु पाणिचरणेषु सिरा नराणां सङ्कोचमीयुरसृगल्पमतो निरेति | प्राप्यामितव्यसनमुग्रमतो मनुष्याः सञ्च्छिन्नशाखतरुवन्निधनं न यान्ति ||३१|| क्षिप्रेषु तत्र सतलेषु हतेषु रक्तं गच्छत्यतीव पवनश्च रुजं करोति | एवं विनाशमुपयान्ति हि तत्र विद्धा वृक्षा इवायुधनिपातनिकृत्तमूलाः ||३२|| तस्मात्तयोरभिहतस्य तु पाणिपादं छेत्तव्यमाशु मणिबन्धनगुल्फदेशे |३३|
🔊 Audio coming soon
કરચરણચ્છેદે જીવન્તિ તદવયવભૂતમર્મચ્છેદે તુ ન જીવન્તીતિ વિશેષં દર્શયન્નાહ- છિન્નેષ્વિત્યાદિ| સઙ્કોચમીયુઃ સઙ્કોચં જગ્મુરતોઽલ્પં રુધિરં પ્રવર્તતે| ક્ષિપ્રેષ્વિત્યાદિ તત્ર પાણ્યોશ્ચરણયોર્વા| ગયી તુ, વૃક્ષા ઇવાયુધનિપાતેત્યાદિસ્થાને ‘કિઞ્જલ્કપત્રમથનાદિવ પઙ્કજાનિ’ ઇતિ પઠતિ||૩૧-૩૨||-
Adhikarana 23 (33) · Śloka 34
મર્માણિ શલ્યવિષયાર્ધમુદાહરન્તિ યસ્માચ્ચ મર્મસુ હતા ન ભવન્તિ સદ્યઃ ||૩૩|| જીવન્તિ તત્ર યદિ વૈદ્યગુણેન કેચિત્તે પ્રાપ્નુવન્તિ વિકલત્વમસંશયં હિ |૩૪|
मर्माणि शल्यविषयार्धमुदाहरन्ति यस्माच्च मर्मसु हता न भवन्ति सद्यः ||३३|| जीवन्ति तत्र यदि वैद्यगुणेन केचित्ते प्राप्नुवन्ति विकलत्वमसंशयं हि |३४|
🔊 Audio coming soon
મર્મમાનકથનપ્રયોજનં પૂર્વતરવાક્યે પ્રતિપાદ્ય મર્મસ્થાનવિષયં નિર્દિશન્નાહ- મર્માણીત્યાદિ| શલ્યસ્ય મનઃશરીરાબાધકરસ્ય વિષયઃ શલ્યવિષયઃ; સ ચ શસ્ત્રાદિપ્રણિધાનાન્મરણામરણકારકત્વેન દ્વિવિધઃ; તત્ર મરણકારકઃ શલ્યવિષયો મર્માખ્યઃ શરીરદેશઃ, યસ્માત્તત્ર હતાઃ સદ્ય એવ ન ભવન્તિ સપ્તાહાભ્યન્તર એવ મ્રિયન્ત ઇત્યર્થઃ, તસ્માન્મરણકારકત્વેન મર્માણિ શલ્યવિષયાર્ધમુદાહરન્તિ, ‘પૂર્વાચાર્યાઃ’ ઇતિ શેષઃ| નનુ, કેચિન્મર્મહતા અપિ જીવન્તો દૃશ્યન્તે તત્ કથં મરણકારકત્વેન મર્માણિ શલ્યવિષયાર્ધમિત્યાશઙ્ક્યાહ- જીવન્તીત્યાદિ||૩૩||-
Adhikarana 24 (34) · Śloka 35
સમ્ભિન્નજર્જરિતકોષ્ઠશિરઃકપાલા જીવન્તિ શસ્ત્રનિહતૈશ્ચ શરીરદેશૈઃ ||૩૪|| છિન્નૈશ્ચ સક્થિભુજપાદકરૈરશેષૈર્યેષાં ન મર્મસુ કૃતા વિવિધાઃ પ્રહારાઃ |૩૫|
सम्भिन्नजर्जरितकोष्ठशिरःकपाला जीवन्ति शस्त्रनिहतैश्च शरीरदेशैः ||३४|| छिन्नैश्च सक्थिभुजपादकरैरशेषैर्येषां न मर्मसु कृता विविधाः प्रहाराः |३५|
🔊 Audio coming soon
પ્રસઙ્ગતોઽપરં શલ્યવિષયાર્ધં પ્રતિપાદયિતુકામોઽમર્મહતાસ્તુ વિવિધૈરપિ છેદભેદાદિભિર્ન મ્રિયન્ત ઇતિ દર્શયન્નાહ- સમ્ભિન્નેત્યાદિ||૩૪||
Adhikarana 25 (35) · Śloka 36
સોમમારુતતેજાંસિ રજઃસત્ત્વતમાંસિ ચ | મર્મસુ પ્રાયશઃ પુંસાં ભૂતાત્મા ચાવતિષ્ઠતે ||૩૫|| મર્મસ્વભિહતાસ્તસ્માન્ન જીવન્તિ શરીરિણઃ |૩૬|
सोममारुततेजांसि रजःसत्त्वतमांसि च | मर्मसु प्रायशः पुंसां भूतात्मा चावतिष्ठते ||३५|| मर्मस्वभिहतास्तस्मान्न जीवन्ति शरीरिणः |३६|
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં મર્મણાં શરીરમનોદોષનિવાસભૂતાનાં શરીરમનોદોષૈરેવ મર્મવિદ્ધકુપિતૈર્મનઃ શરીરં ચ નશ્યતિ, તયોરાધારભૂતયોર્નાશાદાધેયભૂતો ભૂતાત્માઽપિ નશ્યતીતિ દર્શયિતુમાહ- સોમેત્યાદિ||૩૫||-
Adhikarana 26 (36-40) · Śloka 40
ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વસમ્પ્રાપ્તિર્મનોબુદ્ધિવિપર્યયઃ ||૩૬|| રુજશ્ચ વિવિધાસ્તીવ્રા ભવન્ત્યાશુહરે હતે | હતે કાલાન્તરઘ્ને તુ ધ્રુવં ધાતુક્ષયો નૃણામ્ ||૩૭|| તતો ધાતુક્ષયાજ્જન્તુર્વેદનાભિશ્ચ નશ્યતિ | હતે વૈકલ્યજનને કેવલં વૈદ્યનૈપુણાત્ ||૩૮|| શરીરં ક્રિયયા યુક્તં વિકલત્વમવાપ્નુયાત્ | વિશલ્યઘ્ને તુ વિજ્ઞેયં પૂર્વોક્તં યચ્ચ કારણમ્ ||૩૯|| રુજાકરાણિ મર્માણિ ક્ષતાનિ વિવિધા રુજઃ | કુર્વન્ત્યન્તે ચ વૈકલ્યં કુવૈદ્યવશગો યદિ ||૪૦||
इन्द्रियार्थेष्वसम्प्राप्तिर्मनोबुद्धिविपर्ययः ||३६|| रुजश्च विविधास्तीव्रा भवन्त्याशुहरे हते | हते कालान्तरघ्ने तु ध्रुवं धातुक्षयो नृणाम् ||३७|| ततो धातुक्षयाज्जन्तुर्वेदनाभिश्च नश्यति | हते वैकल्यजनने केवलं वैद्यनैपुणात् ||३८|| शरीरं क्रियया युक्तं विकलत्वमवाप्नुयात् | विशल्यघ्ने तु विज्ञेयं पूर्वोक्तं यच्च कारणम् ||३९|| रुजाकराणि मर्माणि क्षतानि विविधा रुजः | कुर्वन्त्यन्ते च वैकल्यं कुवैद्यवशगो यदि ||४०||
🔊 Audio coming soon
સદ્યઃપ્રાણહરાદિમર્મપઞ્ચકસ્ય લક્ષણં નિર્દિશન્નાહ- ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વિત્યાદિ| આશુહરે સદ્યઃપ્રાણહરે| પૂર્વોક્તમિતિ ‘શલ્યમુખાવરુદ્ધો યાવદન્તર્વાયુસ્તિષ્ઠતિ તાવજ્જીવતિ’ ઇત્યાદ્યુક્તમેવ કારણં જ્ઞેયં લક્ષણત્વેનેત્યર્થઃ||૩૬-૪૦||
Adhikarana 27 (41) · Śloka 41
છેદભેદાભિઘાતેભ્યો દહનાદ્દારણાદપિ | ઉપઘાતં વિજાનીયાન્મર્મણાં તુલ્યલક્ષણમ્ ||૪૧||
छेदभेदाभिघातेभ्यो दहनाद्दारणादपि | उपघातं विजानीयान्मर्मणां तुल्यलक्षणम् ||४१||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં મર્મઘાતતુલ્યં મર્મસમીપસ્યાપિ દેશસ્ય ઘાતં મહાનર્થકરં દર્શયન્નાહ- છેદેત્યાદિ| ઉપઘાતં સમીપઘાતમ્||૪૧||
Adhikarana 28 (42) · Śloka 42
મર્માભિઘાતસ્તુ ન કશ્ચિદસ્તિ યોઽલ્પાત્યયો વાઽપિ નિરત્યયો વા | પ્રાયેણ મર્મસ્વભિતાડિતાસ્તુ વૈકલ્યમૃચ્છન્ત્યથવા મ્રિયન્તે ||૪૨||
मर्माभिघातस्तु न कश्चिदस्ति योऽल्पात्ययो वाऽपि निरत्ययो वा | प्रायेण मर्मस्वभिताडितास्तु वैकल्यमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते ||४२||
🔊 Audio coming soon
મર્માભિઘાતે વૈદ્યસ્ય યત્નપરતાં દર્શયન્નાહ- મર્માભિઘાત ઇત્યાદિ| અલ્પાત્યય ઇતિ અલ્પવ્યાપત્| નિરત્યય ઇતિ નિર્ગતવ્યાપત્| ગયી ત્વેતદ્વાક્યં ન પઠતિ||૪૨||
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
મર્માણ્યધિષ્ઠાય હિ યે વિકારા મૂર્ચ્છન્તિ કાયે વિવિધા નરાણામ્ | પ્રાયેણ તે કૃચ્છ્રતમા ભવન્તિ નરસ્ય યત્નૈરપિ સાધ્યમાનાઃ ||૪૩||
मर्माण्यधिष्ठाय हि ये विकारा मूर्च्छन्ति काये विविधा नराणाम् | प्रायेण ते कृच्छ्रतमा भवन्ति नरस्य यत्नैरपि साध्यमानाः ||४३||
🔊 Audio coming soon
શરીરદોષેણાપિ મર્મણાં મર્મસમીપદેશસ્યાપિ નિયતં મહાનર્થં દર્શયન્નાહ- મર્માણ્યધિષ્ઠાયેત્યાદિ| મૂર્ચ્છન્તિ સમુચ્છ્રાયં ગચ્છન્તિ| યસ્માદેવંવિધો મર્માભિઘાતસ્તસ્માદ્વૈદ્યેન યત્નઃ કાર્ય ઇતિ સૂચિતમ્||૪૩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને પ્રત્યેકમર્મનિર્દેશશારીરં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ||૬||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने प्रत्येकमर्मनिर्देशशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં શારીરસ્થાને ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||