Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ પ્રત્યેકમર્મનિર્દેશં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातः प्रत्येकमर्मनिर्देशं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
6. pratyēkamarmanirdēśaśārīram
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
સપ્તોત્તરં મર્મશતમ્ | તાનિ મર્માણિ પઞ્ચાત્મકાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- માંસમર્માણિ, સિરામર્માણિ, સ્નાયુમર્માણિ, અસ્થિમર્માણિ, સન્ધિમર્માણિ ચેતિ | ન ખલુ માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિવ્યતિરેકેણાન્યાનિ મર્માણિ ભવન્તિ, યસ્માન્નોપલભ્યન્તે ||૩||
View original
सप्तोत्तरं मर्मशतम् | तानि मर्माणि पञ्चात्मकानि भवन्ति; तद्यथा- मांसमर्माणि, सिरामर्माणि, स्नायुमर्माणि, अस्थिमर्माणि, सन्धिमर्माणि चेति | न खलु मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिव्यतिरेकेणान्यानि मर्माणि भवन्ति, यस्मान्नोपलभ्यन्ते ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તત્રૈકાદશ માંસમર્માણિ, એકચત્વારિંશત્ સિરામર્માણિ, સપ્તવિંશતિઃ સ્નાયુમર્માણિ, અષ્ટાવસ્થિમર્માણિ, વિંશતિઃ સન્ધિમર્માણિ ચેતિ | તદેતત્ સપ્તોત્તરં મર્મશતમ્ ||૪||
View original
तत्रैकादश मांसमर्माणि, एकचत्वारिंशत् सिरामर्माणि, सप्तविंशतिः स्नायुमर्माणि, अष्टावस्थिमर्माणि, विंशतिः सन्धिमर्माणि चेति | तदेतत् सप्तोत्तरं मर्मशतम् ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તેષામેકાદશૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવન્તિ, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ, ઉદરોરસોર્દ્વાદશ, ચતુર્દશ પૃષ્ઠે, ગ્રીવાં પ્રત્યૂર્ધ્વં સપ્તત્રિંશત્ ||૫||
View original
तेषामेकादशैकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ, उदरोरसोर्द्वादश, चतुर्दश पृष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्तत्रिंशत् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
તત્ર સક્થિમર્માણિ ક્ષિપ્રતલહૃદયકૂર્ચકૂર્ચશિરોગુલ્ફેન્દ્રબસ્તિજાન્વાણ્યુર્વિલોહિતાક્ષાણિ વિટપં ચેતિ, એતેનેતરત્સક્થિ વ્યાખ્યાતમ્ | ઉદરોરસોસ્તુ ગુદબસ્તિનાભિહૃદયસ્તનમૂલસ્તનરોહિતાપલાપાન્યપસ્તમ્ભૌ ચેતિ | પૃષ્ઠમર્માણિ તુ કટીકતરુણકુકુન્દરનિતમ્બપાર્શ્વસન્ધિબૃહત્યંસફલકાન્યંસૌ ચેતિ | બાહુમર્માણિ તુ શિપ્રતલહૃદયકૂર્ચકૂર્ચશિરોમણિબન્ધેન્દ્રબસ્તિકૂર્પરાણ્યુર્વીલોહિતાક્ષાણિ કક્ષધરં ચેતિ; એતેનેતરો બાહુર્વ્યાખ્યાતઃ | જત્રુણ ઊર્ધ્વં ચતસ્રો ધમન્યોઽષ્ટૌ માતૃકા દ્વે કૃકાટિકે દ્વે વિધુરે દ્વે ફણે દ્વાવપાઙ્ગૌ દ્વાવાવર્તૌ દ્વાવુત્ક્ષેપૌ દ્વૌ શઙ્ખાવેકા સ્થપની પઞ્ચ સીમન્તાશ્ચત્વારિ શૃઙ્ગાટકાન્યેકોઽધિપતિરિતિ ||૬||
View original
तत्र सक्थिमर्माणि क्षिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोगुल्फेन्द्रबस्तिजान्वाण्युर्विलोहिताक्षाणि विटपं चेति, एतेनेतरत्सक्थि व्याख्यातम् | उदरोरसोस्तु गुदबस्तिनाभिहृदयस्तनमूलस्तनरोहितापलापान्यपस्तम्भौ चेति | पृष्ठमर्माणि तु कटीकतरुणकुकुन्दरनितम्बपार्श्वसन्धिबृहत्यंसफलकान्यंसौ चेति | बाहुमर्माणि तु शिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोमणिबन्धेन्द्रबस्तिकूर्पराण्युर्वीलोहिताक्षाणि कक्षधरं चेति; एतेनेतरो बाहुर्व्याख्यातः | जत्रुण ऊर्ध्वं चतस्रो धमन्योऽष्टौ मातृका द्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वे फणे द्वावपाङ्गौ द्वावावर्तौ द्वावुत्क्षेपौ द्वौ शङ्खावेका स्थपनी पञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येकोऽधिपतिरिति ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
તત્ર તલહૃદયેન્દ્રબસ્તિગુદસ્તનરોહિતાનિ માંસમર્માણિ, નીલધમનીમાતૃકાશૃઙ્ગાટકાપાઙ્ગસ્થપનીફણસ્તનમૂલાપલાપાપસ્તમ્ભહૃદયનાભિપાર્શ્વસન્ધિબૃહતીલોહિતાક્ષોર્વ્યઃ સિરામર્માણિ, આણી(ણિ)વિટપકક્ષધરકૂર્ચકૂર્ચશિરોબસ્તિક્ષિપ્રાંસવિધુરોત્ક્ષેપાઃ સ્નાયુમર્માણિ, કટીકતરુણનિતમ્બાંસફલકશઙ્ખાસ્ત્વસ્થિમર્માણિ, જાનુકૂર્પરસીમન્તાધિપતિગુલ્ફમણિબન્ધકુકુન્દરાવર્તકૃકાટિકાશ્ચેતિ સન્ધિમર્માણિ ||૭||
View original
तत्र तलहृदयेन्द्रबस्तिगुदस्तनरोहितानि मांसमर्माणि, नीलधमनीमातृकाशृङ्गाटकापाङ्गस्थपनीफणस्तनमूलापलापापस्तम्भहृदयनाभिपार्श्वसन्धिबृहतीलोहिताक्षोर्व्यः सिरामर्माणि, आणी(णि)विटपकक्षधरकूर्चकूर्चशिरोबस्तिक्षिप्रांसविधुरोत्क्षेपाः स्नायुमर्माणि, कटीकतरुणनितम्बांसफलकशङ्खास्त्वस्थिमर्माणि, जानुकूर्परसीमन्ताधिपतिगुल्फमणिबन्धकुकुन्दरावर्तकृकाटिकाश्चेति सन्धिमर्माणि ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8-14) · Śloka 14
તાન્યેતાનિ પઞ્ચવિકલ્પાનિ ભવન્તિ; તદ્યથા- સદ્યઃપ્રાણહરાણિ, કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ, વિશલ્યઘ્નાનિ, વૈકલ્યકરાણિ, રુજાકરાણિ ચેતિ | તત્ર સદ્યઃપ્રાણહરાણ્યેકોનવિંશતિઃ, કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ ત્રયસ્ત્રિંશત્, ત્રીણિ વિશલ્યઘ્નાનિ, ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વૈકલ્યકરાણિ, અષ્ટૌ રુજાકરાણીતિ ||૮|| ભવન્તિ ચાત્ર- શૃઙ્ગાટકાન્યધિપતિઃ શઙ્ખૌ કણ્ઠસિરા ગુદમ્ | હૃદયં બસ્તિનાભ્યૌ(ભી) ચ ઘ્નન્તિ સદ્યો હતાનિ તુ ||૯|| વક્ષોમર્માણિ સીમન્તતલક્ષિપ્રેન્દ્રબસ્તયઃ | કટીકતરુણે સન્ધી પાર્શ્વજૌ બૃહતી ચ યા ||૧૦|| નિતમ્બાવિતિ ચૈતાનિ કાલાન્તરહરાણિ તુ | ઉત્ક્ષેપૌ સ્થપની ચૈવ વિશલ્યઘ્નાનિ નિર્દિશેત્ ||૧૧|| લોહિતાક્ષાણિ જાનૂર્વીકૂર્ચવિટપકૂર્પરાઃ | કુકુન્દરે કક્ષધરે વિધુરે સકૃકાટિકે ||૧૨|| અંસાંસફલકાપાઙ્ગા નીલે મન્યે ફણૌ તથા | વૈકલ્યકરણાન્યાહુરાવર્તૌ દ્વૌ તથૈવ ચ ||૧૩|| ગુલ્ફૌ દ્વૌ મણિબન્ધૌ દ્વૌ દ્વે દ્વે કૂર્ચશિરાંસિ ચ | રુજાકરાણિ જાનીયાદષ્ટાવેતાનિ બુદ્ધિમાન્ | ક્ષિપ્રાણિ વિદ્ધમાત્રાણિ ઘ્નન્તિ કાલાન્તરેણ ચ ||૧૪||
View original
तान्येतानि पञ्चविकल्पानि भवन्ति; तद्यथा- सद्यःप्राणहराणि, कालान्तरप्राणहराणि, विशल्यघ्नानि, वैकल्यकराणि, रुजाकराणि चेति | तत्र सद्यःप्राणहराण्येकोनविंशतिः, कालान्तरप्राणहराणि त्रयस्त्रिंशत्, त्रीणि विशल्यघ्नानि, चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि, अष्टौ रुजाकराणीति ||८|| भवन्ति चात्र- शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठसिरा गुदम् | हृदयं बस्तिनाभ्यौ(भी) च घ्नन्ति सद्यो हतानि तु ||९|| वक्षोमर्माणि सीमन्ततलक्षिप्रेन्द्रबस्तयः | कटीकतरुणे सन्धी पार्श्वजौ बृहती च या ||१०|| नितम्बाविति चैतानि कालान्तरहराणि तु | उत्क्षेपौ स्थपनी चैव विशल्यघ्नानि निर्दिशेत् ||११|| लोहिताक्षाणि जानूर्वीकूर्चविटपकूर्पराः | कुकुन्दरे कक्षधरे विधुरे सकृकाटिके ||१२|| अंसांसफलकापाङ्गा नीले मन्ये फणौ तथा | वैकल्यकरणान्याहुरावर्तौ द्वौ तथैव च ||१३|| गुल्फौ द्वौ मणिबन्धौ द्वौ द्वे द्वे कूर्चशिरांसि च | रुजाकराणि जानीयादष्टावेतानि बुद्धिमान् | क्षिप्राणि विद्धमात्राणि घ्नन्ति कालान्तरेण च ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (15) · Śloka 15
મર્માણિ માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિસન્નિપાતાઃ; તેષુ સ્વભાવત એવ વિશેષેણ પ્રાણાસ્તિષ્ઠન્તિ; તસ્માન્મર્મસ્વભિહતાસ્તાંસ્તાન્ ભાવાનાપદ્યન્તે ||૧૫||
View original
मर्माणि मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिसन्निपाताः; तेषु स्वभावत एव विशेषेण प्राणास्तिष्ठन्ति; तस्मान्मर्मस्वभिहतास्तांस्तान् भावानापद्यन्ते ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (16) · Śloka 16
તત્ર સદ્યઃપ્રાણહરાણ્યાગ્નેયાનિ, અગ્નિગુણેષ્વાશુ ક્ષીણેષુ ક્ષપયન્તિ; કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ સૌમ્યાગ્નેયાનિ, અગ્નિગુણેષ્વાશુ ક્ષીણેષુ ક્રમેણ ચ સોમગુણેષુ કાલાન્તરેણ ક્ષપયન્તિ; વિશલ્યપ્રાણહરાણિ વાયવ્યાનિ, શલ્યમુખાવરુદ્ધો યાવદન્તર્વાયુસ્તિષ્ઠતિ તાવજ્જીવતિ, ઉદ્ધૃતમાત્રે તુ શલ્યે મર્મસ્થાનાશ્રિતો વાયુર્નિષ્ક્રામતિ, તસ્માત્ સશલ્યો જીવત્યુદ્ધૃતશલ્યો મ્રિયતે (પાકાત્પતિતશલ્યો વા જીવતિ); વૈકલ્યકરાણિ સૌમ્યાનિ, સોમો હિ સ્થિરત્વાચ્છૈત્યાચ્ચ પ્રાણાવલમ્બનં કરોતિ; રુજાકરાણ્યગ્નિવાયુગુણભૂયિષ્ઠાનિ, વિશેષતશ્ચ તૌ રુજાકરૌ; પાઞ્ચભૌતિકીં ચ રુજામાહુરેકે ||૧૬||
View original
तत्र सद्यःप्राणहराण्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्षपयन्ति; कालान्तरप्राणहराणि सौम्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्रमेण च सोमगुणेषु कालान्तरेण क्षपयन्ति; विशल्यप्राणहराणि वायव्यानि, शल्यमुखावरुद्धो यावदन्तर्वायुस्तिष्ठति तावज्जीवति, उद्धृतमात्रे तु शल्ये मर्मस्थानाश्रितो वायुर्निष्क्रामति, तस्मात् सशल्यो जीवत्युद्धृतशल्यो म्रियते (पाकात्पतितशल्यो वा जीवति); वैकल्यकराणि सौम्यानि, सोमो हि स्थिरत्वाच्छैत्याच्च प्राणावलम्बनं करोति; रुजाकराण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, विशेषतश्च तौ रुजाकरौ; पाञ्चभौतिकीं च रुजामाहुरेके ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (17) · Śloka 17
કેચિદાહુર્માંસાદીનાં પઞ્ચાનામપિ સમસ્તાનાં વિવૃદ્ધાનાં સમવાયાત્ સદ્યઃપ્રાણહરાણિ, એકહીનાનામલ્પાનાં વા કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ, દ્વિહીનાનાં વિશલ્યપ્રાણહરાણિ , ત્રિહીનાનાં વૈકલ્યકરાણિ, એકસ્મિન્નેવ રુજાકરાણીતિ | નૈવં, યતોઽસ્થિમર્મસ્વપ્યભિહતેષુ શોણિતાગમનં ભવતિ ||૧૭||
View original
केचिदाहुर्मांसादीनां पञ्चानामपि समस्तानां विवृद्धानां समवायात् सद्यःप्राणहराणि, एकहीनानामल्पानां वा कालान्तरप्राणहराणि, द्विहीनानां विशल्यप्राणहराणि , त्रिहीनानां वैकल्यकराणि, एकस्मिन्नेव रुजाकराणीति | नैवं, यतोऽस्थिमर्मस्वप्यभिहतेषु शोणितागमनं भवति ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
ચતુર્વિધા યાસ્તુ સિરાઃ શરીરે પ્રાયેણ તા મર્મસુ સન્નિવિષ્ટાઃ | સ્નાય્વસ્થિમાંસાનિ તથૈવ સન્ધીન્ સન્તર્પ્ય દેહં પ્રતિયાપયન્તિ ||૧૮||
View original
चतुर्विधा यास्तु सिराः शरीरे प्रायेण ता मर्मसु सन्निविष्टाः | स्नाय्वस्थिमांसानि तथैव सन्धीन् सन्तर्प्य देहं प्रतियापयन्ति ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (19-20) · Śloka 20
તતઃ ક્ષતે મર્મણિ તાઃ પ્રવૃદ્ધઃ સમન્તતો વાયુરભિસ્તૃણોતિ | વિવર્ધમાનસ્તુ સ માતરિશ્વા રુજઃ સુતીવ્રાઃ પ્રતનોતિ કાયે ||૧૯|| રુજાભિભૂતં તુ તતઃ શરીરં પ્રલીયતે નશ્યતિ ચાસ્ય સઞ્જ્ઞા | અતો હિ શલ્યં વિનિહર્તુમિચ્છન્મર્માણિ યત્નેન પરીક્ષ્ય કર્ષેત્ ||૨૦||
View original
ततः क्षते मर्मणि ताः प्रवृद्धः समन्ततो वायुरभिस्तृणोति | विवर्धमानस्तु स मातरिश्वा रुजः सुतीव्राः प्रतनोति काये ||१९|| रुजाभिभूतं तु ततः शरीरं प्रलीयते नश्यति चास्य सञ्ज्ञा | अतो हि शल्यं विनिहर्तुमिच्छन्मर्माणि यत्नेन परीक्ष्य कर्षेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
એતેન શેષં વ્યાખ્યાતમ્ ||૨૧||
View original
एतेन शेषं व्याख्यातम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
તત્ર સદ્યઃપ્રાણહરમન્તે વિદ્ધં કાલાન્તરેણ મારયતિ, કાલાન્તરપ્રાણહરમન્તે વિદ્ધં વૈકલ્યમાપાદયતિ, વિશલ્યઘ્નં વૈકલ્યકરં ચ ભવતિ, વૈકલ્યકરં કાલાન્તરેણ ક્લેશયતિ રુજાં ચ કરોતિ, રુજાકરમતીવ્રવેદનં ભવતિ ||૨૨||
View original
तत्र सद्यःप्राणहरमन्ते विद्धं कालान्तरेण मारयति, कालान्तरप्राणहरमन्ते विद्धं वैकल्यमापादयति, विशल्यघ्नं वैकल्यकरं च भवति, वैकल्यकरं कालान्तरेण क्लेशयति रुजां च करोति, रुजाकरमतीव्रवेदनं भवति ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
તત્ર સદ્યઃપ્રાણહરાણિ સપ્તરાત્રાભ્યન્તરાન્મારયન્તિ, કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ પક્ષાન્માસાદ્વા, તેષ્વપિ તુ ક્ષિપ્રાણિ કદાચિદાશુ મારયન્તિ, વિશલ્યપ્રાણહરાણિ વૈકલ્યકરાણિ ચ કદાચિદત્યભિહતાનિ મારયન્તિ ||૨૩||
View original
तत्र सद्यःप्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरान्मारयन्ति, कालान्तरप्राणहराणि पक्षान्मासाद्वा, तेष्वपि तु क्षिप्राणि कदाचिदाशु मारयन्ति, विशल्यप्राणहराणि वैकल्यकराणि च कदाचिदत्यभिहतानि मारयन्ति ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
અત ઊર્ધ્વં સક્થિમર્માણિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ- તત્ર પાદસ્યાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલ્યોર્મધ્યે ક્ષિપ્રં નામ મર્મ, તત્ર વિદ્ધસ્યાક્ષેપકેણ મરણં; મધ્યમાઙ્ગુલીમનુપૂર્વેણ મધ્યે પાદતલસ્ય તલહૃદયં નામ , તત્ર રુજાભિર્મરણં; ક્ષિપ્રસ્યોપરિષ્ટાદુભયતઃ કૂર્ચો નામ, તત્ર પાદસ્ય ભ્રમણવેપને ભવતઃ; ગુલ્ફસન્ધેરધ ઉભયતઃ કૂર્ચશિરઃ, તત્ર રુજાશોફૌ; પાદજઙ્ઘયોઃ સન્ધાને ગુલ્ફઃ, તત્ર રુજઃ સ્તબ્ધપાદતા ખઞ્જતા વા; પાર્ષ્ણિં પ્રતિ જઙ્ઘામધ્યે ઇન્દ્રબસ્તિઃ, તત્ર શોણિતક્ષયેણ મરણં; જઙ્ઘોર્વોઃ સન્ધાને જાનુ, તત્ર ખઞ્જતા; જાનુન ઊર્ધ્વમુભયતસ્ત્ર્યઙ્ગુલમાણી , તત્ર શોફાભિવૃદ્ધિઃ સ્તબ્ધસક્થિતા ચ; ઊરુમધ્યે ઉર્વી, તત્ર શોણિતક્ષયાત્ સક્થિશોષઃ; ઉર્વ્યા ઊર્ધ્વમધો વઙ્ક્ષણસન્ધેરૂરુમૂલે લોહિતાક્ષં, તત્ર લોહિતક્ષયેણ મરણં પક્ષાઘાતો વા; વઙ્ક્ષણવૃષણયોરન્તરે વિટપં, તત્ર ષાણ્ઢ્યમલ્પશુક્રતા વા ભવતિ; એવમેતાન્યેકાદશ સક્થિમર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ | એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ | વિશેષતસ્તુ યાનિ સક્થ્નિ ગુલ્ફજાનુવિટપાનિ, તાનિ બાહૌ મણિબન્ધકૂર્પરકક્ષધરાણિ ; યથા વઙ્ક્ષણવૃષણયોરન્તરે વિટપમેવં વક્ષઃકક્ષયોર્મધ્યે કક્ષધરં, તસ્મિન્ વિદ્ધે ત એવોપદ્રવાઃ; વિશેષતસ્તુ મણિબન્ધે કુણ્ઠતા, કૂર્પરાખ્યે કુણિઃ, કક્ષધરે પક્ષાઘાતઃ | એવમેતાનિ ચતુશ્ચત્વારિંશચ્છાખાસુ મર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ ||૨૪||
View original
अत ऊर्ध्वं सक्थिमर्माणि व्याख्यास्यामः- तत्र पादस्याङ्गुष्ठाङ्गुल्योर्मध्ये क्षिप्रं नाम मर्म, तत्र विद्धस्याक्षेपकेण मरणं; मध्यमाङ्गुलीमनुपूर्वेण मध्ये पादतलस्य तलहृदयं नाम , तत्र रुजाभिर्मरणं; क्षिप्रस्योपरिष्टादुभयतः कूर्चो नाम, तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतः; गुल्फसन्धेरध उभयतः कूर्चशिरः, तत्र रुजाशोफौ; पादजङ्घयोः सन्धाने गुल्फः, तत्र रुजः स्तब्धपादता खञ्जता वा; पार्ष्णिं प्रति जङ्घामध्ये इन्द्रबस्तिः, तत्र शोणितक्षयेण मरणं; जङ्घोर्वोः सन्धाने जानु, तत्र खञ्जता; जानुन ऊर्ध्वमुभयतस्त्र्यङ्गुलमाणी , तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थिता च; ऊरुमध्ये उर्वी, तत्र शोणितक्षयात् सक्थिशोषः; उर्व्या ऊर्ध्वमधो वङ्क्षणसन्धेरूरुमूले लोहिताक्षं, तत्र लोहितक्षयेण मरणं पक्षाघातो वा; वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपं, तत्र षाण्ढ्यमल्पशुक्रता वा भवति; एवमेतान्येकादश सक्थिमर्माणि व्याख्यातानि | एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ | विशेषतस्तु यानि सक्थ्नि गुल्फजानुविटपानि, तानि बाहौ मणिबन्धकूर्परकक्षधराणि ; यथा वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपमेवं वक्षःकक्षयोर्मध्ये कक्षधरं, तस्मिन् विद्धे त एवोपद्रवाः; विशेषतस्तु मणिबन्धे कुण्ठता, कूर्पराख्ये कुणिः, कक्षधरे पक्षाघातः | एवमेतानि चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु मर्माणि व्याख्यातानि ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
અત ઊર્ધ્વમુદરોરસોર્મર્માણ્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ - તત્ર વાતવર્ચોનિરસનં સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધં ગુદં નામ મર્મ, તત્ર સદ્યોમરણં; અલ્પમાંસશોણિતોઽભ્યન્તરતઃ કટ્યાં મૂત્રાશયો બસ્તિઃ, તત્રાપિ સદ્યોમરણમશ્મરીવ્રણાદૃતે, તત્રાપ્યુભયતો ભિન્ને ન જીવતિ, એકતો ભિન્ને મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવતિ, સ તુ યત્નેનોપક્રાન્તો રોહતિ; પક્વામાશયયોર્મધ્યે સિરાપ્રભવા નાભિઃ, તત્રાપિ સદ્યો મરણં; સ્તનયોર્મધ્યમધિષ્ઠાયોરસ્યામાશયદ્વારં સત્ત્વરજસ્તમસામધિષ્ઠાનં હૃદયં, તત્રાપિ સદ્ય એવ મરણં; સ્તનયોરધસ્તાદ્ દ્વ્યઙ્ગુલમુભયતઃ સ્તનમૂલે, તત્ર કફપૂર્ણકોષ્ઠતયા (કાસશ્વાસાભ્યાં ) મ્રિયતે; સ્તનચૂચુકયોરૂર્ધ્વં દ્વ્યઙ્ગુલમુભયતઃ સ્તનરોહિતૌ , તત્ર લોહિતપૂર્ણકોષ્ઠતયા કાસશ્વાસાભ્યાં ચ મ્રિયતે; અંસકૂટયોરધસ્તાત્ પાર્શ્વોપરિભાગયોરપલાપૌ નામ, તત્ર રક્તેન પૂયભાવં ગતેન મરણં; ઉભયત્રોરસો નાડ્યૌ વાતવહે અપસ્તમ્ભૌ નામ, તત્ર વાતપૂર્ણકોષ્ઠતયા કાસશ્વાસાભ્યાં ચ મરણમ્; એવમેતાન્યુદરોરસોર્દ્વાદશ મર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ ||૨૫||
View original
अत ऊर्ध्वमुदरोरसोर्मर्माण्यनुव्याख्यास्यामः - तत्र वातवर्चोनिरसनं स्थूलान्त्रप्रतिबद्धं गुदं नाम मर्म, तत्र सद्योमरणं; अल्पमांसशोणितोऽभ्यन्तरतः कट्यां मूत्राशयो बस्तिः, तत्रापि सद्योमरणमश्मरीव्रणादृते, तत्राप्युभयतो भिन्ने न जीवति, एकतो भिन्ने मूत्रस्रावी व्रणो भवति, स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति; पक्वामाशययोर्मध्ये सिराप्रभवा नाभिः, तत्रापि सद्यो मरणं; स्तनयोर्मध्यमधिष्ठायोरस्यामाशयद्वारं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानं हृदयं, तत्रापि सद्य एव मरणं; स्तनयोरधस्ताद् द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले, तत्र कफपूर्णकोष्ठतया (कासश्वासाभ्यां ) म्रियते; स्तनचूचुकयोरूर्ध्वं द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनरोहितौ , तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च म्रियते; अंसकूटयोरधस्तात् पार्श्वोपरिभागयोरपलापौ नाम, तत्र रक्तेन पूयभावं गतेन मरणं; उभयत्रोरसो नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ नाम, तत्र वातपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम्; एवमेतान्युदरोरसोर्द्वादश मर्माणि व्याख्यातानि ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
અત ઊર્ધ્વં પૃષ્ઠમર્માણિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ - તત્ર પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પ્રતિશ્રોણિકાણ્ડમસ્થિની કટીકતરુણે, તત્ર શોણિતક્ષયાત્ પાણ્ડુર્વિવર્ણો હીનરૂપશ્ચ મ્રિયતે; પાર્શ્વયોર્જઘનબહિર્ભાગે પૃષ્ઠવંશમુભયતો કુકુન્દરે, તત્ર સ્પર્શાજ્ઞાનમધઃકાયે ચેષ્ટોપઘાતશ્ચ; શ્રોણીકાણ્ડયોરુપર્યાશયાચ્છાદનૌ પાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ નિતમ્બૌ, તત્રાધઃકાયશોષો દૌર્બલ્યાચ્ચ મરણં; અધઃપાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ જઘનપાર્શ્વમધ્યયોસ્તિર્યગૂર્ધ્વં ચ જઘનાત્ પાર્શ્વસન્ધી, તત્ર લોહિતપૂર્ણકોષ્ઠતયા મ્રિયતે; સ્તનમૂલાદૃજૂભયતઃ પૃષ્ઠવંશસ્ય બૃહતી, તત્ર શોણિતાતિપ્રવૃત્તિનિમિત્તૈરુપદ્રવૈર્મ્રિયતે; પૃષ્ઠોપરિ પૃષ્ઠવંશમુભયતસ્ત્રિકસમ્બદ્ધે અંસફલકે, તત્ર બાહ્વોઃ સ્વાપશોષૌ ; બાહુમૂર્ધગ્રીવામધ્યેંઽસપીઠસ્કન્ધબન્ધનાવંસૌ, તત્ર સ્તબ્ધબાહુતા; એવમેતાનિ ચતુર્દશ પૃષ્ઠમર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ ||૨૬||
View original
अत ऊर्ध्वं पृष्ठमर्माणि व्याख्यास्यामः - तत्र पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणिकाण्डमस्थिनी कटीकतरुणे, तत्र शोणितक्षयात् पाण्डुर्विवर्णो हीनरूपश्च म्रियते; पार्श्वयोर्जघनबहिर्भागे पृष्ठवंशमुभयतो कुकुन्दरे, तत्र स्पर्शाज्ञानमधःकाये चेष्टोपघातश्च; श्रोणीकाण्डयोरुपर्याशयाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ, तत्राधःकायशोषो दौर्बल्याच्च मरणं; अधःपार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ययोस्तिर्यगूर्ध्वं च जघनात् पार्श्वसन्धी, तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया म्रियते; स्तनमूलादृजूभयतः पृष्ठवंशस्य बृहती, तत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिमित्तैरुपद्रवैर्म्रियते; पृष्ठोपरि पृष्ठवंशमुभयतस्त्रिकसम्बद्धे अंसफलके, तत्र बाह्वोः स्वापशोषौ ; बाहुमूर्धग्रीवामध्येंऽसपीठस्कन्धबन्धनावंसौ, तत्र स्तब्धबाहुता; एवमेतानि चतुर्दश पृष्ठमर्माणि व्याख्यातानि ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (27) · Śloka 27
અત ઊર્ધ્વમૂર્ધ્વજત્રુગતાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ- તત્ર કણ્ઠનાડીમુભયતશ્ચતસ્રો ધમન્યો દ્વે નીલે દ્વે ચ મન્યે વ્યત્યાસેન , તત્ર મૂકતા સ્વરવૈકૃતમરસગ્રાહિતા ચ; ગ્રીવાયામુભયતશ્ચતસ્રઃ સિરા માતૃકાઃ, તત્ર સદ્યોમરણં; શિરોગ્રીવયોઃ સન્ધાને કૃકાટિકે, તત્ર ચલમૂર્ધતા; કર્ણપૃષ્ઠતોઽધઃસંશ્રિતે વિધુરે, તત્ર બાધિર્યં; ઘ્રાણમાર્ગમુભયતઃ સ્રોતોમાર્ગપ્રતિબદ્ધે અભ્યન્તરતઃ ફણે, તત્ર ગન્ધાજ્ઞાનં; ભ્રૂપુચ્છાન્તયોરધોઽક્ષ્ણોર્બાહ્યતોઽપાઙ્ગૌ, તત્રાન્ધ્યં દૃષ્ટયુપઘાતો વા; ભ્રુવોરુપરિ નિમ્નયોરાવર્તૌ નામ, તત્રાપ્યાન્ધ્યં દૃષ્ટયુપઘાતો વા; ભ્રુવોરન્તયોરુપરિ કર્ણલલાટયોર્મધ્યે શઙ્ખૌ, તત્ર સદ્યોમરણં; શઙ્ખયોરુપરિ કેશાન્ત ઉત્ક્ષેપૌ, તત્ર સશલ્યો જીવેત્ પાકાત્ પતિતશલ્યો વા નોદ્ધૃતશલ્યઃ; ભ્રુવોર્મધ્યે સ્થપની, તત્રોત્ક્ષેપવત્; પઞ્ચ સન્ધયઃ શિરસિ વિભક્તાઃ સીમન્તા નામ, તત્રોન્માદભયચિત્તનાશૈર્મરણં; ઘ્રાણશ્રોત્રાક્ષિજિહ્વાસન્તર્પણીનાં સિરાણાં મધ્યે સિરાસન્નિપાતઃ શૃઙ્ગાટકાનિ , તાનિ ચત્વારિ મર્માણિ, તત્રાપિ સદ્યોમરણં ; મસ્તકાભ્યન્તરોપરિષ્ઠાત્ સિરાસન્ધિસન્નિપાતો રોમાવર્તોઽધિપતિઃ, તત્રાપિ સદ્ય એવ | એવમેતાનિ સપ્તત્રિંશદૂર્ધ્વજત્રુગતાનિ મર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ ||૨૭||
View original
अत ऊर्ध्वमूर्ध्वजत्रुगतानि व्याख्यास्यामः- तत्र कण्ठनाडीमुभयतश्चतस्रो धमन्यो द्वे नीले द्वे च मन्ये व्यत्यासेन , तत्र मूकता स्वरवैकृतमरसग्राहिता च; ग्रीवायामुभयतश्चतस्रः सिरा मातृकाः, तत्र सद्योमरणं; शिरोग्रीवयोः सन्धाने कृकाटिके, तत्र चलमूर्धता; कर्णपृष्ठतोऽधःसंश्रिते विधुरे, तत्र बाधिर्यं; घ्राणमार्गमुभयतः स्रोतोमार्गप्रतिबद्धे अभ्यन्तरतः फणे, तत्र गन्धाज्ञानं; भ्रूपुच्छान्तयोरधोऽक्ष्णोर्बाह्यतोऽपाङ्गौ, तत्रान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरुपरि निम्नयोरावर्तौ नाम, तत्राप्यान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरन्तयोरुपरि कर्णललाटयोर्मध्ये शङ्खौ, तत्र सद्योमरणं; शङ्खयोरुपरि केशान्त उत्क्षेपौ, तत्र सशल्यो जीवेत् पाकात् पतितशल्यो वा नोद्धृतशल्यः; भ्रुवोर्मध्ये स्थपनी, तत्रोत्क्षेपवत्; पञ्च सन्धयः शिरसि विभक्ताः सीमन्ता नाम, तत्रोन्मादभयचित्तनाशैर्मरणं; घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वासन्तर्पणीनां सिराणां मध्ये सिरासन्निपातः शृङ्गाटकानि , तानि चत्वारि मर्माणि, तत्रापि सद्योमरणं ; मस्तकाभ्यन्तरोपरिष्ठात् सिरासन्धिसन्निपातो रोमावर्तोऽधिपतिः, तत्रापि सद्य एव | एवमेतानि सप्तत्रिंशदूर्ध्वजत्रुगतानि मर्माणि व्याख्यातानि ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (28-29) · Śloka 29
ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ- ઉર્વ્યઃ શિરાંસિ વિટપે ચ સકક્ષપાર્શ્વે એકૈકમઙ્ગુલમિતં સ્તનપૂર્વમૂલમ્ | વિદ્ધ્યઙ્ગુલદ્વયમિતં મણિબન્ધગુલ્ફં ત્રીણ્યેવ જાનુ સપરં સહ કૂર્પરાભ્યામ્ ||૨૮|| હૃદ્બસ્તિકૂર્ચગુદનાભિ વદન્તિ મૂર્ધ્નિ ચત્વારિ પઞ્ચ ચ ગલે દશ યાનિ ચ દ્વે | તાનિ સ્વપાણિતલકુઞ્ચિતસમ્મિતાનિ શેષાણ્યવેહિ પરિવિસ્તરતોઽઙ્ગુલાર્ધમ્ ||૨૯||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- उर्व्यः शिरांसि विटपे च सकक्षपार्श्वे एकैकमङ्गुलमितं स्तनपूर्वमूलम् | विद्ध्यङ्गुलद्वयमितं मणिबन्धगुल्फं त्रीण्येव जानु सपरं सह कूर्पराभ्याम् ||२८|| हृद्बस्तिकूर्चगुदनाभि वदन्ति मूर्ध्नि चत्वारि पञ्च च गले दश यानि च द्वे | तानि स्वपाणितलकुञ्चितसम्मितानि शेषाण्यवेहि परिविस्तरतोऽङ्गुलार्धम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (30) · Śloka 30
એતત્પ્રમાણમભિવીક્ષ્ય વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ શસ્ત્રેણ કર્મકરણં પરિહૃત્ય કાર્યમ્ | પાર્શ્વાભિઘાતિતમપીહ નિહન્તિ મર્મ તસ્માદ્ધિ મર્મસદનં પરિવર્જનીયમ્ ||૩૦||
View original
एतत्प्रमाणमभिवीक्ष्य वदन्ति तज्ज्ञाः शस्त्रेण कर्मकरणं परिहृत्य कार्यम् | पार्श्वाभिघातितमपीह निहन्ति मर्म तस्माद्धि मर्मसदनं परिवर्जनीयम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 33
છિન્નેષુ પાણિચરણેષુ સિરા નરાણાં સઙ્કોચમીયુરસૃગલ્પમતો નિરેતિ | પ્રાપ્યામિતવ્યસનમુગ્રમતો મનુષ્યાઃ સઞ્ચ્છિન્નશાખતરુવન્નિધનં ન યાન્તિ ||૩૧|| ક્ષિપ્રેષુ તત્ર સતલેષુ હતેષુ રક્તં ગચ્છત્યતીવ પવનશ્ચ રુજં કરોતિ | એવં વિનાશમુપયાન્તિ હિ તત્ર વિદ્ધા વૃક્ષા ઇવાયુધનિપાતનિકૃત્તમૂલાઃ ||૩૨|| તસ્માત્તયોરભિહતસ્ય તુ પાણિપાદં છેત્તવ્યમાશુ મણિબન્ધનગુલ્ફદેશે |૩૩|
View original
छिन्नेषु पाणिचरणेषु सिरा नराणां सङ्कोचमीयुरसृगल्पमतो निरेति | प्राप्यामितव्यसनमुग्रमतो मनुष्याः सञ्च्छिन्नशाखतरुवन्निधनं न यान्ति ||३१|| क्षिप्रेषु तत्र सतलेषु हतेषु रक्तं गच्छत्यतीव पवनश्च रुजं करोति | एवं विनाशमुपयान्ति हि तत्र विद्धा वृक्षा इवायुधनिपातनिकृत्तमूलाः ||३२|| तस्मात्तयोरभिहतस्य तु पाणिपादं छेत्तव्यमाशु मणिबन्धनगुल्फदेशे |३३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (33) · Śloka 34
મર્માણિ શલ્યવિષયાર્ધમુદાહરન્તિ યસ્માચ્ચ મર્મસુ હતા ન ભવન્તિ સદ્યઃ ||૩૩|| જીવન્તિ તત્ર યદિ વૈદ્યગુણેન કેચિત્તે પ્રાપ્નુવન્તિ વિકલત્વમસંશયં હિ |૩૪|
View original
मर्माणि शल्यविषयार्धमुदाहरन्ति यस्माच्च मर्मसु हता न भवन्ति सद्यः ||३३|| जीवन्ति तत्र यदि वैद्यगुणेन केचित्ते प्राप्नुवन्ति विकलत्वमसंशयं हि |३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (34) · Śloka 35
સમ્ભિન્નજર્જરિતકોષ્ઠશિરઃકપાલા જીવન્તિ શસ્ત્રનિહતૈશ્ચ શરીરદેશૈઃ ||૩૪|| છિન્નૈશ્ચ સક્થિભુજપાદકરૈરશેષૈર્યેષાં ન મર્મસુ કૃતા વિવિધાઃ પ્રહારાઃ |૩૫|
View original
सम्भिन्नजर्जरितकोष्ठशिरःकपाला जीवन्ति शस्त्रनिहतैश्च शरीरदेशैः ||३४|| छिन्नैश्च सक्थिभुजपादकरैरशेषैर्येषां न मर्मसु कृता विविधाः प्रहाराः |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (35) · Śloka 36
સોમમારુતતેજાંસિ રજઃસત્ત્વતમાંસિ ચ | મર્મસુ પ્રાયશઃ પુંસાં ભૂતાત્મા ચાવતિષ્ઠતે ||૩૫|| મર્મસ્વભિહતાસ્તસ્માન્ન જીવન્તિ શરીરિણઃ |૩૬|
View original
सोममारुततेजांसि रजःसत्त्वतमांसि च | मर्मसु प्रायशः पुंसां भूतात्मा चावतिष्ठते ||३५|| मर्मस्वभिहतास्तस्मान्न जीवन्ति शरीरिणः |३६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (36-40) · Śloka 40
ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વસમ્પ્રાપ્તિર્મનોબુદ્ધિવિપર્યયઃ ||૩૬|| રુજશ્ચ વિવિધાસ્તીવ્રા ભવન્ત્યાશુહરે હતે | હતે કાલાન્તરઘ્ને તુ ધ્રુવં ધાતુક્ષયો નૃણામ્ ||૩૭|| તતો ધાતુક્ષયાજ્જન્તુર્વેદનાભિશ્ચ નશ્યતિ | હતે વૈકલ્યજનને કેવલં વૈદ્યનૈપુણાત્ ||૩૮|| શરીરં ક્રિયયા યુક્તં વિકલત્વમવાપ્નુયાત્ | વિશલ્યઘ્ને તુ વિજ્ઞેયં પૂર્વોક્તં યચ્ચ કારણમ્ ||૩૯|| રુજાકરાણિ મર્માણિ ક્ષતાનિ વિવિધા રુજઃ | કુર્વન્ત્યન્તે ચ વૈકલ્યં કુવૈદ્યવશગો યદિ ||૪૦||
View original
इन्द्रियार्थेष्वसम्प्राप्तिर्मनोबुद्धिविपर्ययः ||३६|| रुजश्च विविधास्तीव्रा भवन्त्याशुहरे हते | हते कालान्तरघ्ने तु ध्रुवं धातुक्षयो नृणाम् ||३७|| ततो धातुक्षयाज्जन्तुर्वेदनाभिश्च नश्यति | हते वैकल्यजनने केवलं वैद्यनैपुणात् ||३८|| शरीरं क्रियया युक्तं विकलत्वमवाप्नुयात् | विशल्यघ्ने तु विज्ञेयं पूर्वोक्तं यच्च कारणम् ||३९|| रुजाकराणि मर्माणि क्षतानि विविधा रुजः | कुर्वन्त्यन्ते च वैकल्यं कुवैद्यवशगो यदि ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (41) · Śloka 41
છેદભેદાભિઘાતેભ્યો દહનાદ્દારણાદપિ | ઉપઘાતં વિજાનીયાન્મર્મણાં તુલ્યલક્ષણમ્ ||૪૧||
View original
छेदभेदाभिघातेभ्यो दहनाद्दारणादपि | उपघातं विजानीयान्मर्मणां तुल्यलक्षणम् ||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (42) · Śloka 42
મર્માભિઘાતસ્તુ ન કશ્ચિદસ્તિ યોઽલ્પાત્યયો વાઽપિ નિરત્યયો વા | પ્રાયેણ મર્મસ્વભિતાડિતાસ્તુ વૈકલ્યમૃચ્છન્ત્યથવા મ્રિયન્તે ||૪૨||
View original
मर्माभिघातस्तु न कश्चिदस्ति योऽल्पात्ययो वाऽपि निरत्ययो वा | प्रायेण मर्मस्वभिताडितास्तु वैकल्यमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते ||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
મર્માણ્યધિષ્ઠાય હિ યે વિકારા મૂર્ચ્છન્તિ કાયે વિવિધા નરાણામ્ | પ્રાયેણ તે કૃચ્છ્રતમા ભવન્તિ નરસ્ય યત્નૈરપિ સાધ્યમાનાઃ ||૪૩||
View original
मर्माण्यधिष्ठाय हि ये विकारा मूर्च्छन्ति काये विविधा नराणाम् | प्रायेण ते कृच्छ्रतमा भवन्ति नरस्य यत्नैरपि साध्यमानाः ||४३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને પ્રત્યેકમર્મનિર્દેશશારીરં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ||૬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने प्रत्येकमर्मनिर्देशशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
🔊 Audio coming soon