Skip to content

6. pratyēkamarmanirdēśaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātaḥ pratyēkamarmanirdēśaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथातः प्रत्येकमर्मनिर्देशं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now the Sharirasthana chapter describing each marma will be explained, as taught by the revered Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

śarīrasaṅkhyāvyākaraṇē hi māṁsasirādivyākaraṇamabhihitaṁ, marmāṇi ca māṁsasirādisaṁśritāni, atastadanantaraṁ marmaṇāṁ nirdēśō yujyata ityāha- athāta ityādi| pratyēkaśabdādagrē māṁsādiśabdō luptō draṣṭavyaḥ, tēna pratyēkaṁ māṁsādimarmaṇāṁ nirdēśō vivaraṇaṁ yasmin taṁ tathā||1-2||

Meaning of the commentary

The previous chapter explained flesh, sirAs, and other bodily structures, and marmas are situated in those structures; therefore their description follows. The commentary supplies an omitted word after 'each,' understanding the title as a detailed account of each marma belonging to flesh, sirA, and the other categories.

Key terms

marma
A vulnerable vital point or region in the classical anatomical system.
pratyeka
Each individually, understood with the omitted tissue categories.
nirdesha
Description or specification.

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

saptōttaraṁ marmaśatam | tāni marmāṇi pañcātmakāni bhavanti; tadyathā- māṁsamarmāṇi, sirāmarmāṇi, snāyumarmāṇi, asthimarmāṇi, sandhimarmāṇi cēti | na khalu māṁsasirāsnāyvasthisandhivyatirēkēṇānyāni marmāṇi bhavanti, yasmānnōpalabhyantē ||3||

View original

सप्तोत्तरं मर्मशतम् | तानि मर्माणि पञ्चात्मकानि भवन्ति; तद्यथा- मांसमर्माणि, सिरामर्माणि, स्नायुमर्माणि, अस्थिमर्माणि, सन्धिमर्माणि चेति | न खलु मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिव्यतिरेकेणान्यानि मर्माणि भवन्ति, यस्मान्नोपलभ्यन्ते ||३||

Meaning of the śloka

There are one hundred and seven marmas. They are of five kinds: marmas of flesh, sirA, snAyu, bone, and joint. No marmas apart from these five structural bases are recognized, because none are observed separately from them.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tēṣāṁ saṅkhyāmāha- saptōttaramityādi| pañcātmakāni pañcaprakārāṇi| tānyēva pañcaprakārāṇyāha- tadyathētyādi| nanu, kathaṁ māṁsādīni pañcaiva marmāṇi nādhikānīti darśayannāha- na khalvityādi| nanu, srōtaḥprabhr̥tīnāmapi māraṇātmakatvānmarmatvamastyēva, tat kathaṁ māṁsādivyatirēkēṇānyāni marmāṇi nōpalabhyanta ityuktam? ucyatē- mārayantīti marmāṇyucyantē, srōtasi ca kṣatē'pi nāvaśyatayā maraṇaṁ; yatō vakṣyati- “srōtōviddhaṁ tu pratyākhyāyōpacarēt” (śā.9) iti| yadyēvaṁ tarhi rukkaravaikalyakaraṇāmamāraṇātmakatvānmarmatvaṁ na syāditi cēt? tanna, rukkaravaikalyakarēṣvapyagnīṣōmādiprāṇānāṁ madhyē kasyacit prāṇasya hānēḥ; athavā srōtaḥprabhr̥tīni māṁsādīnyavyatiricya vartantē, yatō māṁsādiṣvēva srōtaḥprabhr̥tīni santi, tasmānmāṁsādīni pañcaiva marmāṇīti||3||

Meaning of the commentary

The commentary glosses fivefold as five kinds. It considers the objection that injury to srotases can also be fatal. Its reply is that injury to a channel is not inevitably fatal, as another passage permits cautious treatment after declaring the prognosis. Although some marmas cause pain or disability rather than death, injury there still destroys one of the life-sustaining principles. Alternatively, srotases and other structures exist within flesh and the other four bases rather than independently; therefore only these five marma categories are needed.

Key terms

saptottara marmashata
The total of one hundred and seven marmas.
mAMsamarma (mamsamarma)
A marma classified primarily by flesh.
sirAmarma (siramarma)
A marma classified primarily by a vessel or channel.
snAyumarma (snayumarma)
A marma classified primarily by a binding structure.
sandhimarma
A marma classified primarily by a joint.

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

tatraikādaśa māṁsamarmāṇi, ēkacatvāriṁśat sirāmarmāṇi, saptaviṁśatiḥ snāyumarmāṇi, aṣṭāvasthimarmāṇi, viṁśatiḥ sandhimarmāṇi cēti | tadētat saptōttaraṁ marmaśatam ||4||

View original

तत्रैकादश मांसमर्माणि, एकचत्वारिंशत् सिरामर्माणि, सप्तविंशतिः स्नायुमर्माणि, अष्टावस्थिमर्माणि, विंशतिः सन्धिमर्माणि चेति | तदेतत् सप्तोत्तरं मर्मशतम् ||४||

Meaning of the śloka

Of the one hundred and seven marmas, eleven are classified as flesh marmas, forty-one as sirA marmas, twenty-seven as snAyu marmas, eight as bone marmas, and twenty as joint marmas.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīṁ māṁsādibhēdēna marmasaṅkhyāṁ nirdiśannāha- tatrētyādi| ēkādaśēti catvāri talahr̥dayāni, tāvantyēvēndrabastīni, gudamēkaṁ, dvē stanarōhitē, ēvamēkādaśa māṁsamarmāṇi| ēkacatvāriṁśaditi catasrō dhamanyaḥ, aṣṭau mātr̥kāḥ, catvāri śr̥ṅgāṭakāni, dvē apāṅgē, ēkā sthapanī, dvē phaṇē , dvē stanamūlē, dvāvapastambhau , dvāvapalāpau, ēkaṁ hr̥dayaṁ, ēkā nābhiḥ, dvau pārśvasandhī, dvē br̥hatyau, catvāri lōhitākṣāṇi, catasra urvyaḥ, ēvamēkacatvāriṁśat sirāmarmāṇi| saptaviṁśatiriti catasra āṇyaḥ , dvau viṭapau, dvau kakṣadharau, catvāraḥ kūrcāḥ, catvāri kūrcaśirāṁsi, ēkō bastiḥ, catvāri kṣiprāṇi, dvāvaṁsau, dvē vidhurē, dvāvutkṣēpau, ēvaṁ saptaviṁśatiḥ snāyumarmāṇi| aṣṭāviti dvē kaṭīkataruṇē, dvau nitambau, dvē aṁsaphalakē, dvau śaṅkhau, ēvamaṣṭāvasthimarmāṇi| viṁśatiriti dvē jānunī, dvau kūrparau, pañca sīmantāḥ, ēkō'dhipatiḥ, dvau gulphau, dvau maṇibandhau, dvē kukundarē, dvāvāvartau, dvē kr̥kāṭikē, ēvaṁ viṁśatiḥ sandhimarmāṇi| punaḥ saptōttaraṁ marmaśatamiti vacanamupasaṁhārē prayuktamatō na paunaruktyam||4||

Meaning of the commentary

The commentary enumerates each subtotal. The eleven flesh marmas are four talahRdayas, four indrabastis, the anus, and two stanarohitas. The forty-one sirA marmas comprise four dhamanIs, eight mAtRkAs, four shR~ggATakas, paired apA~ggas, one sthapanI, paired phaNas, stanamUlas, apastambhas and apalApas, the heart, navel, paired pArshvasandhis and bRhatIs, four lohitAkShas, and four UrvIs. The twenty-seven snAyu marmas comprise four ANIs, paired viTapas and kakShadharas, four kUrcas and four kUrcashiras, the bladder, four kShipras, paired aMsas, vidhuras and utkShepas. The eight bone marmas are paired kaTIkataruNas, nitambas, aMsaphalakas, and temples. The twenty joint marmas are paired knees and elbows, five sImantas, one adhipati, paired ankles, wrists, kukundaras, Avartas, and kRkATikAs. Repeating the grand total closes the enumeration rather than needlessly duplicating it.

Key terms

talahRdaya (talahridaya)
A named marma in each palm and sole.
mAtRkA (matrika)
One of eight named neck sirA marmas.
shR~ggATaka (shringataka)
One of four named craniofacial marma junctions.
kShipra (kshipra)
One of four distal limb marmas.
adhipati
A single superior cranial marma in the enumeration.

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

tēṣāmēkādaśaikasmin sakthni bhavanti, ētēnētarasakthi bāhū ca vyākhyātau, udarōrasōrdvādaśa, caturdaśa pr̥ṣṭhē, grīvāṁ pratyūrdhvaṁ saptatriṁśat ||5||

View original

तेषामेकादशैकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ, उदरोरसोर्द्वादश, चतुर्दश पृष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्तत्रिंशत् ||५||

Meaning of the śloka

Eleven marmas occur in one lower limb; the other lower limb and both upper limbs follow the same pattern. Twelve are in the abdomen and chest, fourteen in the back, and thirty-seven from the neck upward.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

māṁsādimarmaṇāṁ saptōttaraśatasaṅkhyākānāṁ pradēśaviśēṣajñāpanārthaṁ saṅkhyayā vibhajya śākhādyāśrayaṁ nirdiśannāha- tēṣāmityādi||5||

Meaning of the commentary

The commentary explains that the one hundred and seven marmas are divided numerically by body region so that their locations can then be specified.

Key terms

sakthi
A lower limb in this regional count.
bAhu (bahu)
An upper limb.
udaras-uras
The abdomen and chest counted together.
jatruNa Urdhva (jatruna urdhva)
The region above the clavicular or neck boundary.

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

tatra sakthimarmāṇi kṣipratalahr̥dayakūrcakūrcaśirōgulphēndrabastijānvāṇyurvilōhitākṣāṇi viṭapaṁ cēti, ētēnētaratsakthi vyākhyātam | udarōrasōstu gudabastinābhihr̥dayastanamūlastanarōhitāpalāpānyapastambhau cēti | pr̥ṣṭhamarmāṇi tu kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibr̥hatyaṁsaphalakānyaṁsau cēti | bāhumarmāṇi tu śipratalahr̥dayakūrcakūrcaśirōmaṇibandhēndrabastikūrparāṇyurvīlōhitākṣāṇi kakṣadharaṁ cēti; ētēnētarō bāhurvyākhyātaḥ | jatruṇa ūrdhvaṁ catasrō dhamanyō'ṣṭau mātr̥kā dvē kr̥kāṭikē dvē vidhurē dvē phaṇē dvāvapāṅgau dvāvāvartau dvāvutkṣēpau dvau śaṅkhāvēkā sthapanī pañca sīmantāścatvāri śr̥ṅgāṭakānyēkō'dhipatiriti ||6||

View original

तत्र सक्थिमर्माणि क्षिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोगुल्फेन्द्रबस्तिजान्वाण्युर्विलोहिताक्षाणि विटपं चेति, एतेनेतरत्सक्थि व्याख्यातम् | उदरोरसोस्तु गुदबस्तिनाभिहृदयस्तनमूलस्तनरोहितापलापान्यपस्तम्भौ चेति | पृष्ठमर्माणि तु कटीकतरुणकुकुन्दरनितम्बपार्श्वसन्धिबृहत्यंसफलकान्यंसौ चेति | बाहुमर्माणि तु शिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोमणिबन्धेन्द्रबस्तिकूर्पराण्युर्वीलोहिताक्षाणि कक्षधरं चेति; एतेनेतरो बाहुर्व्याख्यातः | जत्रुण ऊर्ध्वं चतस्रो धमन्योऽष्टौ मातृका द्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वे फणे द्वावपाङ्गौ द्वावावर्तौ द्वावुत्क्षेपौ द्वौ शङ्खावेका स्थपनी पञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येकोऽधिपतिरिति ||६||

Meaning of the śloka

The eleven marmas in one lower limb are kShipra, talahRdaya, kUrca, kUrcashiras, gulpha, indrabasti, jAnu, ANI, UrvI, lohitAkSha, and viTapa; the other limb is the same. In the abdomen and chest are guda, basti, nAbhi, hRdaya, paired stanamUlas, stanarohitas, apalApas, and apastambhas. The back contains paired kaTIkataruNas, kukundaras, nitambas, pArshvasandhis, bRhatIs, aMsaphalakas, and aMsas. Each upper limb contains kShipra, talahRdaya, kUrca, kUrcashiras, maNibandha, indrabasti, kUrpara, ANI, UrvI, lohitAkSha, and kakShadhara. Above the jatru are four dhamanIs, eight mAtRkAs, paired kRkATikAs, vidhuras, phaNas, apA~ggas, Avartas, utkShepas, and temples, one sthapanI, five sImantas, four shR~ggATakas, and one adhipati.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

śākhādiṣu saṅkhyayā vibhaktānāṁ marmaṇāṁ nāmānyāha- tatrētyādi| atra kṣiprādyēkaikaṁ gaṇayitavyam, ēvamēkādaśa| kṣiprādīnāṁ lakṣaṇamācāryaḥ svayamēvāgrē kariṣyati, atō'trēmāni na vyākhyātāni| udarētyādi gudādihr̥dayāntamēkaikaṁ gaṇayitavyaṁ, stanamūlādīni dvē dvē, ēvaṁ dvādaśa| pr̥ṣṭhētyādi kaṭīkataruṇādīni dvē dvē, ēvaṁ caturdaśa| bāhvityādi atrāpi kṣiprādikamēkaikaṁ gaṇayitavyam||6||

Meaning of the commentary

The commentary says each lower-limb name is counted once to make eleven, and their defining locations will be given later. In the trunk, guda through hRdaya are single while the remaining named chest marmas are paired, making twelve. All seven back names are paired, making fourteen. The upper-limb items are likewise counted individually for each side.

Key terms

guda-basti-nAbhi-hRdaya (guda-basti-nabhi-hridaya)
The four single trunk marmas: anus, bladder, navel, and heart.
maNibandha (manibandha)
The wrist marma.
kUrpara (kurpara)
The elbow marma.
jatru
The clavicular or neck boundary used for the superior region.
sImanta (simanta)
One of five cranial seam marmas.

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

tatra talahr̥dayēndrabastigudastanarōhitāni māṁsamarmāṇi, nīladhamanīmātr̥kāśr̥ṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahr̥dayanābhipārśvasandhibr̥hatīlōhitākṣōrvyaḥ sirāmarmāṇi, āṇī(ṇi)viṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirōbastikṣiprāṁsavidhurōtkṣēpāḥ snāyumarmāṇi, kaṭīkataruṇanitambāṁsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi, jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartakr̥kāṭikāścēti sandhimarmāṇi ||7||

View original

तत्र तलहृदयेन्द्रबस्तिगुदस्तनरोहितानि मांसमर्माणि, नीलधमनीमातृकाशृङ्गाटकापाङ्गस्थपनीफणस्तनमूलापलापापस्तम्भहृदयनाभिपार्श्वसन्धिबृहतीलोहिताक्षोर्व्यः सिरामर्माणि, आणी(णि)विटपकक्षधरकूर्चकूर्चशिरोबस्तिक्षिप्रांसविधुरोत्क्षेपाः स्नायुमर्माणि, कटीकतरुणनितम्बांसफलकशङ्खास्त्वस्थिमर्माणि, जानुकूर्परसीमन्ताधिपतिगुल्फमणिबन्धकुकुन्दरावर्तकृकाटिकाश्चेति सन्धिमर्माणि ||७||

Meaning of the śloka

TalahRdaya, indrabasti, guda, and stanarohita are flesh marmas. NIlA, dhamanI, mAtRkA, shR~ggATaka, apA~gga, sthapanI, phaNa, stanamUla, apalApa, apastambha, hRdaya, nAbhi, pArshvasandhi, bRhatI, lohitAkSha, and UrvI are sirA marmas. ANI, viTapa, kakShadhara, kUrca, kUrcashiras, basti, kShipra, aMsa, vidhura, and utkShepa are snAyu marmas. KaTIkataruNa, nitamba, aMsaphalaka, and temple are bone marmas. JAnu, kUrpara, sImanta, adhipati, gulpha, maNibandha, kukundara, Avarta, and kRkATikA are joint marmas.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tatraikādaśa māṁsamarmāṇītyādivākyaiḥ prāguddiṣṭānāṁ māṁsādimarmaṇāṁ nāmānyāha- tatrētyādi| ētēṣāṁ māṁsādimarmaṇāṁ saṅkhyā prāgatraivādhyāyē vyākhyātā, tēnātra na vyākhyāyatē||7||

Meaning of the commentary

The commentary says these are the names belonging to the five tissue-based marma classes introduced earlier. Their numerical totals were already explained, so it does not repeat the counting here.

Key terms

nIlA-manyA (nila-manya)
Named neck sirA marmas included in the vascular class.
viTapa (vitapa)
A paired groin-region marma classified as snAyu.
kaTIkataruNa (katikataruna)
A paired lower-back or pelvic bone marma.
Avarta (avarta)
A paired head-region marma classified as a joint marma.

Adhikarana 7 (8-14) · Śloka 14

tānyētāni pañcavikalpāni bhavanti; tadyathā- sadyaḥprāṇaharāṇi, kālāntaraprāṇaharāṇi, viśalyaghnāni, vaikalyakarāṇi, rujākarāṇi cēti | tatra sadyaḥprāṇaharāṇyēkōnaviṁśatiḥ, kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṁśat, trīṇi viśalyaghnāni, catuścatvāriṁśadvaikalyakarāṇi, aṣṭau rujākarāṇīti ||8|| bhavanti cātra- śr̥ṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam | hr̥dayaṁ bastinābhyau(bhī) ca ghnanti sadyō hatāni tu ||9|| vakṣōmarmāṇi sīmantatalakṣiprēndrabastayaḥ | kaṭīkataruṇē sandhī pārśvajau br̥hatī ca yā ||10|| nitambāviti caitāni kālāntaraharāṇi tu | utkṣēpau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśēt ||11|| lōhitākṣāṇi jānūrvīkūrcaviṭapakūrparāḥ | kukundarē kakṣadharē vidhurē sakr̥kāṭikē ||12|| aṁsāṁsaphalakāpāṅgā nīlē manyē phaṇau tathā | vaikalyakaraṇānyāhurāvartau dvau tathaiva ca ||13|| gulphau dvau maṇibandhau dvau dvē dvē kūrcaśirāṁsi ca | rujākarāṇi jānīyādaṣṭāvētāni buddhimān | kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntarēṇa ca ||14||

View original

तान्येतानि पञ्चविकल्पानि भवन्ति; तद्यथा- सद्यःप्राणहराणि, कालान्तरप्राणहराणि, विशल्यघ्नानि, वैकल्यकराणि, रुजाकराणि चेति | तत्र सद्यःप्राणहराण्येकोनविंशतिः, कालान्तरप्राणहराणि त्रयस्त्रिंशत्, त्रीणि विशल्यघ्नानि, चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि, अष्टौ रुजाकराणीति ||८|| भवन्ति चात्र- शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठसिरा गुदम् | हृदयं बस्तिनाभ्यौ(भी) च घ्नन्ति सद्यो हतानि तु ||९|| वक्षोमर्माणि सीमन्ततलक्षिप्रेन्द्रबस्तयः | कटीकतरुणे सन्धी पार्श्वजौ बृहती च या ||१०|| नितम्बाविति चैतानि कालान्तरहराणि तु | उत्क्षेपौ स्थपनी चैव विशल्यघ्नानि निर्दिशेत् ||११|| लोहिताक्षाणि जानूर्वीकूर्चविटपकूर्पराः | कुकुन्दरे कक्षधरे विधुरे सकृकाटिके ||१२|| अंसांसफलकापाङ्गा नीले मन्ये फणौ तथा | वैकल्यकरणान्याहुरावर्तौ द्वौ तथैव च ||१३|| गुल्फौ द्वौ मणिबन्धौ द्वौ द्वे द्वे कूर्चशिरांसि च | रुजाकराणि जानीयादष्टावेतानि बुद्धिमान् | क्षिप्राणि विद्धमात्राणि घ्नन्ति कालान्तरेण च ||१४||

Meaning of the śloka

The marmas are grouped into five outcome classes: immediately life-taking, life-taking after an interval, fatal when an embedded object is removed, disability-producing, and pain-producing. Their counts are nineteen, thirty-three, three, forty-four, and eight respectively. The immediately fatal group includes four shR~ggATakas, adhipati, two temples, eight neck sirAs, guda, hRdaya, basti, and nAbhi. The delayed-fatal group includes the eight chest marmas, five sImantas, four talahRdayas, four kShipras, four indrabastis, two kaTIkataruNas, two pArshvasandhis, two bRhatIs, and two nitambas. The three vishalyaghna points are two utkShepas and sthapanI. The disability-producing group includes lohitAkShas, ANIs, knees, UrvIs, kUrcas, viTapas, elbows, kukundaras, kakShadharas, vidhuras, kRkATikAs, aMsas, aMsaphalakas, apA~ggas, nIlAs, manyAs, phaNas, and Avartas. The pain-producing group consists of two ankles, two wrists, and four kUrcashiras. KShipras are also said to cause death after a delay when pierced.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tānyēva sukhapāṭhārthaṁ ślōkairdarśayannāha,- bhavantītyādi| catvāri śr̥ṅgāṭakāni, ēkō'dhipatiḥ; śaṅkhau dvau, kaṇṭhasirā aṣṭau mātr̥kāḥ, gudaṁ hr̥dayaṁ bastirnābhī cētyēkaikam, ēvamēkōnaviṁśatiḥ sadyōghnāni| vakṣōmarmāṇīti stanamūlē dvē, stanarōhitē dvē, apalāpau dvau, apastambhau dvau, ēvamaṣṭau vakṣōmarmāṇi; sīmantāḥ pañca, talāni catvāri, kṣiprāṇi catvāri, indrabastayaścatvāraḥ, dvē kaṭīkataruṇē, dvau pārśvasandhī, dvē br̥hatyau, dvau nitambau, ēvaṁ trayastriṁśat kālāntaraprāṇaharāṇi| utkṣēpāviti utkṣēpau dvau, ēkā sthapanī, ēvaṁ trīṇi viśalyaghnāni| lōhitētyādi catvāri lōhitākṣanāmadhēyāni, āṇayaścatasraḥ, jānunī dvē, catasra urvyaḥ, catvāraḥ kūrcāḥ, viṭapādīnāmāvartāntānāṁ trayōdaśānāṁ pratyēkaṁ dvau dvau, iti catuścatvāriṁśadvaikalyakaraṇāni| gulphāvityādi dvau gulphau, dvau maṇibandhau; dvē dvē kūrcaśirāṁsi cēti dvē kūrcaśirasī hastayōḥ, dvē kūrcaśirasī pādayōḥ, ēvaṁ catvāri kūrcaśirāṁsi, ityaṣṭau rujākarāṇi| bhēdēna yat pañcaprakāratvamuktaṁ tadyadyapi vakṣyamāṇēna ‘marmāṇi śalyaviṣayārdhamudāharanti’ ityādiślōkapratipāditēna prāṇaharavaikalyakarēti dvitvēna bādhyatē, tathā'pi na dōṣō bhiṣajāmādarakhyāpanārthatvāddvitvasyēti||8-14||

Meaning of the commentary

The commentary expands every subtotal: nineteen immediately fatal, thirty-three delayed fatal, three vishalyaghna, forty-four disability-producing, and eight pain-producing. The eight chest marmas are paired stanamUlas, stanarohitas, apalApas, and apastambhas. It notes a possible tension: the fivefold outcome scheme is later compressed into two categories, fatal and disability-producing. The commentator says this is not a fault because the twofold statement is intended to intensify physicians' caution rather than erase the useful fivefold teaching.

Key terms

sadyaHprANahara (sadyahpranahara)
Classified as causing death immediately when severely injured.
kAlAntaraprANahara (kalantarapranahara)
Classified as causing death after an interval.
vishalyaghna
Classified as fatal when an embedded foreign object is removed.
vaikalyakara
Classified as producing lasting impairment.
rujAkara (rujakara)
Classified chiefly as producing pain.

Adhikarana 8 (15) · Śloka 15

marmāṇi māṁsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ; tēṣu svabhāvata ēva viśēṣēṇa prāṇāstiṣṭhanti; tasmānmarmasvabhihatāstāṁstān bhāvānāpadyantē ||15||

View original

मर्माणि मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिसन्निपाताः; तेषु स्वभावत एव विशेषेण प्राणास्तिष्ठन्ति; तस्मान्मर्मस्वभिहतास्तांस्तान् भावानापद्यन्ते ||१५||

Meaning of the śloka

Marmas are junctions where flesh, sirAs, snAyus, bones, and joints come together. Life-sustaining principles are naturally and especially situated there; therefore injury to a marma produces the corresponding grave effects.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīṁ prāṇaharādikaṁ karma marmaṇāṁ sayuktikaṁ darśayannāha- marmāṇītyādi| sannipātaḥ saṁślēṣō'tyantamiśrībhāva iti yāvat| sarvēṣāṁ sarvatra marmaṇi saṁślēṣē'pi māṁsamarma sirāmarmādivyavahāra ādhikyamāśritya, pārthivādivyavahāravat| svabhāvata iti hētvantaranirapēkṣatayā| prāṇā agnyādayaḥ| tāṁstāniti ‘indriyārthēṣvasamprāptirmanōbuddhiviparyaya’ ityādikānatraivōktān| anyē tu “bhramaḥ pralāpaḥ patanaṁ pramōha” (sū.25) ityādikān sūtrasthānōktānāhuḥ||15||

Meaning of the commentary

SannipAta means close conjunction or thorough intermixture. All five structures are joined at every marma, but a point is called a flesh, sirA, snAyu, bone, or joint marma according to which structure predominates, as substances are named earthy or otherwise by elemental predominance. 'Naturally' means without needing another cause, and the prANas are the life principles beginning with agni. The resulting effects may refer to loss of sensory contact and disturbance of mind and intellect described in this chapter, while other commentators connect them to dizziness, delirium, falling, and loss of awareness described elsewhere.

Key terms

sannipAta (sannipata)
Close conjunction or intermixture of the five structural bases.
prANa (prana)
A life-sustaining principle said to be especially located at marmas.
Adhikya (adhikya)
Predominance that determines a marma's tissue-based name.
manobuddhiviparyaya
Disturbance or reversal of mental and intellectual function after injury.

Adhikarana 9 (16) · Śloka 16

tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgnēyāni, agniguṇēṣvāśu kṣīṇēṣu kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgnēyāni, agniguṇēṣvāśu kṣīṇēṣu kramēṇa ca sōmaguṇēṣu kālāntarēṇa kṣapayanti; viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni, śalyamukhāvaruddhō yāvadantarvāyustiṣṭhati tāvajjīvati, uddhr̥tamātrē tu śalyē marmasthānāśritō vāyurniṣkrāmati, tasmāt saśalyō jīvatyuddhr̥taśalyō mriyatē (pākātpatitaśalyō vā jīvati); vaikalyakarāṇi saumyāni, sōmō hi sthiratvācchaityācca prāṇāvalambanaṁ karōti; rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, viśēṣataśca tau rujākarau; pāñcabhautikīṁ ca rujāmāhurēkē ||16||

View original

तत्र सद्यःप्राणहराण्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्षपयन्ति; कालान्तरप्राणहराणि सौम्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्रमेण च सोमगुणेषु कालान्तरेण क्षपयन्ति; विशल्यप्राणहराणि वायव्यानि, शल्यमुखावरुद्धो यावदन्तर्वायुस्तिष्ठति तावज्जीवति, उद्धृतमात्रे तु शल्ये मर्मस्थानाश्रितो वायुर्निष्क्रामति, तस्मात् सशल्यो जीवत्युद्धृतशल्यो म्रियते (पाकात्पतितशल्यो वा जीवति); वैकल्यकराणि सौम्यानि, सोमो हि स्थिरत्वाच्छैत्याच्च प्राणावलम्बनं करोति; रुजाकराण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, विशेषतश्च तौ रुजाकरौ; पाञ्चभौतिकीं च रुजामाहुरेके ||१६||

Meaning of the śloka

Immediately fatal marmas are predominantly Agneya and destroy life quickly when qualities of agni are rapidly lost. Delayed-fatal marmas are both saumya and Agneya: rapid loss of agni qualities and gradual loss of Soma qualities cause decline over time. Vishalyaghna marmas are vAyavya; life continues while an embedded object's opening confines internal vAyu, but removal allows vAyu at the marma to escape, so the person is said to die after extraction. A variant adds that one may live if the object falls out after suppuration. Disability-producing marmas are saumya, because Soma's stability and coolness support life. Pain-producing marmas are rich in agni and vAyu, which especially cause pain, though some authorities say pain is produced by all five elements.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kasmāt punaratra samānē'pi prāṇōpaghātē sadyaḥprāṇaharakālāntaraprāṇaharādiviśēṣa ityāha- tatrētyādi| āgnēyānīti yadyapi “sōmamārutatējāṁsi rajaḥsattvatamāṁsi ca| marmasu prāyaśaḥ puṁsāṁ bhūtātmā cāvatiṣṭhatē” ityuktaṁ, tathā'pyāgnēyēṣu marmasvadhikaṁ tējaḥ, saumyēṣu sōma ityādi jñēyam| agniguṇēṣvāśukṣīṇēṣviti agnērāśukāritvādityarthaḥ| tāviti agnivāyū viśēṣēṇa rujākarau; sāmānyēna punaḥ sōmō'pi, kaphavraṇē vēdanāsambhavāt| rujāyāmēva dvitīyamēkīyamataṁ darśayannāha- pāñcabhautikīmityādi||16||

Meaning of the commentary

The commentary explains that every marma contains Soma, vAyu, tejas, rajas, sattva, tamas, and the elemental self, but one principle predominates in each class. Agni acts rapidly, explaining immediate decline; Soma declines more gradually. Agni and vAyu are especially pain-producing, although Soma can also contribute, since kapha-type wounds can hurt. The five-element account of pain is explicitly a second opinion.

Key terms

Agneya (agneya)
Predominantly characterized by agni in this prognostic theory.
saumya
Predominantly characterized by Soma and its stabilizing, cooling qualities.
vAyavya (vayavya)
Predominantly characterized by vAyu.
shalya
An embedded foreign object or projectile.
pA~jcabhautika rujA (panchabhautika ruja)
The alternative opinion that pain derives from all five elements.

Adhikarana 10 (17) · Śloka 17

kēcidāhurmāṁsādīnāṁ pañcānāmapi samastānāṁ vivr̥ddhānāṁ samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi, ēkahīnānāmalpānāṁ vā kālāntaraprāṇaharāṇi, dvihīnānāṁ viśalyaprāṇaharāṇi , trihīnānāṁ vaikalyakarāṇi, ēkasminnēva rujākarāṇīti | naivaṁ, yatō'sthimarmasvapyabhihatēṣu śōṇitāgamanaṁ bhavati ||17||

View original

केचिदाहुर्मांसादीनां पञ्चानामपि समस्तानां विवृद्धानां समवायात् सद्यःप्राणहराणि, एकहीनानामल्पानां वा कालान्तरप्राणहराणि, द्विहीनानां विशल्यप्राणहराणि , त्रिहीनानां वैकल्यकराणि, एकस्मिन्नेव रुजाकराणीति | नैवं, यतोऽस्थिमर्मस्वप्यभिहतेषु शोणितागमनं भवति ||१७||

Meaning of the śloka

Some authorities explain the outcome classes by how many of the five structural components are fully present: all five in immediately fatal marmas, four in delayed-fatal marmas, three in vishalyaghna marmas, two in disability-producing marmas, and only one in pain-producing marmas. The text rejects this explanation because blood is observed even when a bone marma is injured.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sadyaḥprāṇaharādiviśēṣasya dvitīyadarśanē vyavasthāṁ darśayannāha- kēcidityādi| yadyapi gudabastinābhihr̥dayēṣu sadyaḥprāṇaharamarmasvasthīni na vyaktāni tathā'pyavyaktānāmasthnāṁ śaktirūpēṇāvasthānāt pañcānāṁ samavāya utpadyata ēva | ēkahīnānāmityatra hīnaśabdō'tyantābhāvē vartatē, na tu nyūnatvē| ēkahīnāni punaḥ stanamūlāpalāpāpastambhasrīmantakaṭīkataruṇapārśvasandhibr̥hatīnitambāni māṁsahīnāni, stanarōhitatalahr̥dayakṣiprēndrabastayō'sthihīnāḥ; dvihīnāni punarutkṣēpau māṁsasandhihīnau; trihīnāni punarlōhitākṣāṇi snāyusandhyasthihīnāni, sthapanī māṁsasirāsnāyuhīnā, jānunī māṁsasirāsnāyuhīnē, urvyō'sthimāṁsasnāyuhīnāḥ, viṭapē māṁsasirāsthihīnē, kūrparau māṁsasirāsnāyuhīnau, kukundarē māṁsasnāyusirāhīnē , kakṣadharē sirāsthisandhihīnē, vidhurē māṁsasirāsandhihīnē, kr̥kāṭikē māṁsasirāsnāyuhīnē, aṁsau māṁsasirāsandhihīnau, aṁsaphalakē māṁsasnāyusandhihīnē, nīlē manyē phaṇē ca māṁsasandhyasthihīnē, āvartau māṁsasirāsnāyuhīnau, apāṅgau māṁsasnāyusandhihīnau| ēkasminniti māṁsādisandhyantādēkasminnavaśiṣṭē rujākarāṇi bhavanti, gulphamaṇibandhāstathā kūrcaśirāṁsi māṁsasirāsnāyvasthihīnāni| naivamiti svadarśanē sarvamarmaṇāṁ māṁsasirāsnāyvasthisandhisannipātatvādēva dvitryādihīnamasamyagityarthaḥ| kutaḥ svadarśanē sarvāṇi sarvatra santītyāha- yata ityādi| yataścāsthividdhēṣvapi śōṇitadarśanaṁ bhavatyataḥ pratyakṣāt pramāṇāt sarvāṇi māṁsādīni sarvatra marmaṇi bhavantīti jñātavyam||17||

Meaning of the commentary

The commentary details this second theory. 'Absent' means completely lacking, not merely reduced. It assigns named marmas to groups supposedly lacking one, two, or three structural components, and says the pain-producing ankles, wrists, and kUrcashiras retain only one. The commentator's preferred view rejects this because every marma is a junction of flesh, sirA, snAyu, bone, and joint. Even where bone is not visibly evident in certain immediately fatal points, its power is held to be present. Conversely, visible bleeding after bone injury is offered as direct evidence that blood-bearing structure is present there, so none of the five is wholly absent.

Key terms

samavAya (samavaya)
The conjunction or co-presence of structural components.
hIna (hina)
Completely absent in the rejected theory, rather than merely diminished.
dvitIyadarshana (dvitiyadarshana)
A second doctrinal view explaining the prognostic differences.
pratyakSha pramANa (pratyaksha pramana)
Direct observation, here the sight of blood after bone injury.

Adhikarana 11 (18) · Śloka 18

caturvidhā yāstu sirāḥ śarīrē prāyēṇa tā marmasu sanniviṣṭāḥ | snāyvasthimāṁsāni tathaiva sandhīn santarpya dēhaṁ pratiyāpayanti ||18||

View original

चतुर्विधा यास्तु सिराः शरीरे प्रायेण ता मर्मसु सन्निविष्टाः | स्नाय्वस्थिमांसानि तथैव सन्धीन् सन्तर्प्य देहं प्रतियापयन्ति ||१८||

Meaning of the śloka

The four kinds of siras in the body are situated chiefly at marmas. By nourishing the snayus, bones, muscles, and joints, they sustain the body and restore its functioning.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ētadēva darśayannāha- caturityādi| caturvidhā iti vātapittaślēṣmaraktavahāḥ| marmasvityādi| ētēna sirāṇāṁ snāyvasthimāṁsasandhigatatvaṁ bōdhitam, ata ēvāsthividdhē'pi śōṇitāgamanamityarthaḥ||18||

Meaning of the commentary

The four kinds are vessels carrying vata, pitta, kapha, and blood. Their presence within snayus, bones, muscles, and joints explains, in the commentary's view, why blood may emerge even when a bone is pierced.

Key terms

sirA (sira)
A vessel in the classical system, classified by what it carries.
marma
A vulnerable vital point where important structures converge.
snAyu (snayu)
A binding or ligament-like structure.
santarpaNa (santarpana)
Nourishing or sustaining.

Adhikarana 12 (19-20) · Śloka 20

tataḥ kṣatē marmaṇi tāḥ pravr̥ddhaḥ samantatō vāyurabhistr̥ṇōti | vivardhamānastu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanōti kāyē ||19|| rujābhibhūtaṁ tu tataḥ śarīraṁ pralīyatē naśyati cāsya sañjñā | atō hi śalyaṁ vinihartumicchanmarmāṇi yatnēna parīkṣya karṣēt ||20||

View original

ततः क्षते मर्मणि ताः प्रवृद्धः समन्ततो वायुरभिस्तृणोति | विवर्धमानस्तु स मातरिश्वा रुजः सुतीव्राः प्रतनोति काये ||१९|| रुजाभिभूतं तु ततः शरीरं प्रलीयते नश्यति चास्य सञ्ज्ञा | अतो हि शल्यं विनिहर्तुमिच्छन्मर्माणि यत्नेन परीक्ष्य कर्षेत् ||२०||

Meaning of the śloka

When a marma is wounded, increased vayu spreads through the surrounding vessels and produces extremely severe pain throughout the body. Overcome by pain, the body breaks down and awareness is lost. Therefore, a person intending to remove a foreign body must examine the marmas carefully and withdraw it with great caution.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīṁ yathaikadēśajē'pi prahārē marmaviddhasya kramēṇa sakalaśarīrē vātādidōṣavyāptyā rujāvēgēna cētanādhātōrviyōgastathā darśayannāha- tata ityādi| tāḥ sirāḥ, pravr̥ddhō vāyuḥ, samantataḥ sarvataḥ, abhistr̥ṇōti sañchādayati| śarīraṁ pralīyatē pralayaṁ gacchati śarīrayantraṁ vighaṭṭayatītyarthaḥ| tasmin pāñcabhautikē śarīrē pralīnē sañjñāṣaṣṭhaścētanādhāturapi naśyati| ‘tāḥ pravr̥ddha’ ityatra ‘tāsu vr̥ddha’ iti kēcit paṭhanti vyākhyānayanti ca- tāsu sirāsu vr̥ddhō vāyuḥ samantataḥ sakalaṁ śarīramabhistr̥ṇōti sañchādayatītyarthaḥ||19-20||

Meaning of the commentary

The commentary describes a sequence in which a local wound allows doshic disturbance, especially vayu, to spread throughout the body; severe pain then separates the conscious principle from the bodily system. Some read 'vayu increased in those vessels' instead of 'those vessels and increased vayu,' but both interpretations describe vayu enveloping the whole body. The warning about removal follows from the risk of disturbing a marma.

Key terms

marmakShata (marma-kshata)
Wounding of a vital point.
mAtarishvan (matarishvan)
Vayu, described here as spreading through the body.
sa~jj~jAnAsha (sanjna-nasha)
Loss of awareness or consciousness.
shalya
A lodged foreign body.

Adhikarana 13 (21) · Śloka 21

ētēna śēṣaṁ vyākhyātam ||21||

View original

एतेन शेषं व्याख्यातम् ||२१||

Meaning of the śloka

By this explanation, the remaining effects are also understood.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ētēnēti rugādirūpēṇa vāyōrlakṣaṇēna, śēṣamiti dāhādi srōtōnirōdhādi ca pittaślēṣmaṇōrlakṣaṇaṁ vyākhyātamēvētyarthaḥ||21||

Meaning of the commentary

The signs of vayu were illustrated by pain and related features. By extension, the effects of pitta and kapha at an injured marma—such as burning and obstruction of channels—are said to have been explained as well.

Key terms

rujA (ruja)
Pain, used as a characteristic sign of vayu disturbance.
dAha (daha)
Burning, given as a sign associated with pitta.
srotonirodha (sroto-nirodha)
Obstruction of channels, associated here with kapha.
sheSha (shesha)
The remaining effects inferred from the preceding explanation.

Adhikarana 14 (22) · Śloka 22

tatra sadyaḥprāṇaharamantē viddhaṁ kālāntarēṇa mārayati, kālāntaraprāṇaharamantē viddhaṁ vaikalyamāpādayati, viśalyaghnaṁ vaikalyakaraṁ ca bhavati, vaikalyakaraṁ kālāntarēṇa klēśayati rujāṁ ca karōti, rujākaramatīvravēdanaṁ bhavati ||22||

View original

तत्र सद्यःप्राणहरमन्ते विद्धं कालान्तरेण मारयति, कालान्तरप्राणहरमन्ते विद्धं वैकल्यमापादयति, विशल्यघ्नं वैकल्यकरं च भवति, वैकल्यकरं कालान्तरेण क्लेशयति रुजां च करोति, रुजाकरमतीव्रवेदनं भवति ||२२||

Meaning of the śloka

A wound near the margin of a marma normally classed as immediately fatal may instead cause death later. A marginal wound of a delayed-fatal marma may cause disability. A vishalyaghna marma may behave as disability-producing, a disability-producing marma may cause prolonged distress and pain, and a pain-producing marma may cause exceptionally intense pain.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tēṣāṁ sadyaḥprāṇaharādīnāṁ svakarma yanniyataṁ tatkāraṇavikalpād vyabhicārayannāha- tatrētyādi| antē viddhaṁ samīpē viddhaṁ, madhyē viddhaṁ tu sadya ēvētyarthaḥ; ētēna pūrvaṁ pūrvaṁ marma kāraṇavaikalyāt parasya parasya kāryaṁ karōti, ēvaṁ paraṁ paramapi marmātividdhādikāraṇavaśāt pūrvasya pūrvasya karma karōti| ata ēva tēṣvityādinā kṣiprāṇi kadācidāśu mārayantītyagrē vakṣyati||22||

Meaning of the commentary

The commentary explains anta as the region near rather than at the center of a marma. Variation in the site and severity of injury can make one category produce the usual result of the next less immediately grave category. Conversely, very severe injury to a later category may produce the effect of an earlier, graver one. Thus the prognostic categories are tendencies rather than mechanically fixed outcomes.

Key terms

sadyaHprANahara (sadyah-pranahara)
A marma category traditionally expected to cause death rapidly.
kAlAntaraprANahara (kalantara-pranahara)
A marma category associated with death after an interval.
vishalyaghna
A marma where removal of an embedded object is traditionally considered fatal.
vaikalyakara
A marma associated with lasting functional impairment.
rujAkara (rujakara)
A marma associated chiefly with pain.

Adhikarana 15 (23) · Śloka 23

tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarānmārayanti, kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣānmāsādvā, tēṣvapi tu kṣiprāṇi kadācidāśu mārayanti, viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācidatyabhihatāni mārayanti ||23||

View original

तत्र सद्यःप्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरान्मारयन्ति, कालान्तरप्राणहराणि पक्षान्मासाद्वा, तेष्वपि तु क्षिप्राणि कदाचिदाशु मारयन्ति, विशल्यप्राणहराणि वैकल्यकराणि च कदाचिदत्यभिहतानि मारयन्ति ||२३||

Meaning of the śloka

Immediately fatal marmas are said to cause death within seven nights, while delayed-fatal marmas do so within a fortnight or a month. Even among the latter, severe injury may sometimes kill rapidly. Vishalyaprāṇahara and disability-producing marmas may also be fatal when injured with exceptional force.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīṁ sadyaḥprāṇaharādimarmaṇāṁ māraṇē kālāvadhiṁ darśayannāha- tatra sadya ityādi| yadyapi sadyaḥśabdastatkṣaṇavācī tathā'pi sadyaḥprāṇaharāṇītyatra sadyaḥśabdaḥ saptāhābhyantaraparō jñātavyaḥ, saptarātrānmārayantītyuktatvāt| tēṣvapīti kālāntaraprāṇaharēṣvapītyarthaḥ| kadācidāśu mārayanti ‘atihatāni’ iti śēṣaḥ, anatihatāni tu kālāntarēṇaiva mārayanti; ētaccōpalakṣaṇaṁ, tēna rujākarāṇyēvaṁ vaikalyaṁ janayanti; ēvaṁ vaikalyādiṣvapi svaniyatakarmavyabhicāraḥ||23||

Meaning of the commentary

Although sadyas ordinarily means 'at once,' here it is defined as within seven nights. Delayed-fatal points kill rapidly when severely injured but otherwise follow their stated interval. The commentary treats these categories as variable: pain-producing injuries may cause disability, and disability-producing or other types may depart from their usual outcome depending on the force and character of injury.

Key terms

saptarAtra (sapta-ratra)
Seven nights, the outer limit assigned here to rapid fatality.
pakSha (paksha)
A fortnight.
atyabhihata
Injured with exceptional severity.
niyatakarma (niyata-karma)
The normally assigned outcome of a marma category.

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

ata ūrdhvaṁ sakthimarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ- tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyōrmadhyē kṣipraṁ nāma marma, tatra viddhasyākṣēpakēṇa maraṇaṁ; madhyamāṅgulīmanupūrvēṇa madhyē pādatalasya talahr̥dayaṁ nāma , tatra rujābhirmaraṇaṁ; kṣiprasyōpariṣṭādubhayataḥ kūrcō nāma, tatra pādasya bhramaṇavēpanē bhavataḥ; gulphasandhēradha ubhayataḥ kūrcaśiraḥ, tatra rujāśōphau; pādajaṅghayōḥ sandhānē gulphaḥ, tatra rujaḥ stabdhapādatā khañjatā vā; pārṣṇiṁ prati jaṅghāmadhyē indrabastiḥ, tatra śōṇitakṣayēṇa maraṇaṁ; jaṅghōrvōḥ sandhānē jānu, tatra khañjatā; jānuna ūrdhvamubhayatastryaṅgulamāṇī , tatra śōphābhivr̥ddhiḥ stabdhasakthitā ca; ūrumadhyē urvī, tatra śōṇitakṣayāt sakthiśōṣaḥ; urvyā ūrdhvamadhō vaṅkṣaṇasandhērūrumūlē lōhitākṣaṁ, tatra lōhitakṣayēṇa maraṇaṁ pakṣāghātō vā; vaṅkṣaṇavr̥ṣaṇayōrantarē viṭapaṁ, tatra ṣāṇḍhyamalpaśukratā vā bhavati; ēvamētānyēkādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni | ētēnētarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśēṣatastu yāni sakthni gulphajānuviṭapāni, tāni bāhau maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi ; yathā vaṅkṣaṇavr̥ṣaṇayōrantarē viṭapamēvaṁ vakṣaḥkakṣayōrmadhyē kakṣadharaṁ, tasmin viddhē ta ēvōpadravāḥ; viśēṣatastu maṇibandhē kuṇṭhatā, kūrparākhyē kuṇiḥ, kakṣadharē pakṣāghātaḥ | ēvamētāni catuścatvāriṁśacchākhāsu marmāṇi vyākhyātāni ||24||

View original

अत ऊर्ध्वं सक्थिमर्माणि व्याख्यास्यामः- तत्र पादस्याङ्गुष्ठाङ्गुल्योर्मध्ये क्षिप्रं नाम मर्म, तत्र विद्धस्याक्षेपकेण मरणं; मध्यमाङ्गुलीमनुपूर्वेण मध्ये पादतलस्य तलहृदयं नाम , तत्र रुजाभिर्मरणं; क्षिप्रस्योपरिष्टादुभयतः कूर्चो नाम, तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतः; गुल्फसन्धेरध उभयतः कूर्चशिरः, तत्र रुजाशोफौ; पादजङ्घयोः सन्धाने गुल्फः, तत्र रुजः स्तब्धपादता खञ्जता वा; पार्ष्णिं प्रति जङ्घामध्ये इन्द्रबस्तिः, तत्र शोणितक्षयेण मरणं; जङ्घोर्वोः सन्धाने जानु, तत्र खञ्जता; जानुन ऊर्ध्वमुभयतस्त्र्यङ्गुलमाणी , तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थिता च; ऊरुमध्ये उर्वी, तत्र शोणितक्षयात् सक्थिशोषः; उर्व्या ऊर्ध्वमधो वङ्क्षणसन्धेरूरुमूले लोहिताक्षं, तत्र लोहितक्षयेण मरणं पक्षाघातो वा; वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपं, तत्र षाण्ढ्यमल्पशुक्रता वा भवति; एवमेतान्येकादश सक्थिमर्माणि व्याख्यातानि | एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ | विशेषतस्तु यानि सक्थ्नि गुल्फजानुविटपानि, तानि बाहौ मणिबन्धकूर्परकक्षधराणि ; यथा वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपमेवं वक्षःकक्षयोर्मध्ये कक्षधरं, तस्मिन् विद्धे त एवोपद्रवाः; विशेषतस्तु मणिबन्धे कुण्ठता, कूर्पराख्ये कुणिः, कक्षधरे पक्षाघातः | एवमेतानि चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु मर्माणि व्याख्यातानि ||२४||

Meaning of the śloka

Eleven marmas are described in each lower limb. Kshipra lies between the great and second toes; injury is linked with convulsions and death. Talahṛdaya is in the middle of the sole along the line of the middle toe; injury causes fatal pain. Kurcha lies above kshipra and injury causes abnormal turning and trembling of the foot; kurchashiras beside the ankle causes pain and swelling. Injury to the ankle joint causes pain, stiffness, or lameness. Indrabasti in the middle of the calf toward the heel is linked with fatal blood loss. Knee injury causes lameness; ani above the knee causes swelling and a stiff limb; urvi in the middle of the thigh causes wasting from blood loss; lohitaksha at the thigh root is linked with fatal hemorrhage or paralysis; and vitapa between groin and testis with impotence or reduced shukra. The upper limbs follow the same pattern, with wrist, elbow, and kakshadhara corresponding to ankle, knee, and vitapa; their distinctive effects include loss of hand function, a contracted elbow, and paralysis. Forty-four limb marmas are counted.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ata ūrdhvamityādi| tatra pādāṅguṣṭhētyādi snāyumarmēdamardhāṅgulaṁ kālāntaraprāṇaharaṁ ca| madhyamāṅgulīmityādi madhyamāṅgulimanulakṣīkr̥tya kramēṇa pādatalasya madhyē talahr̥dayaṁ, māṁsamarmēdamardhāṅgulaṁ kālāntaraprāṇaharaṁ ca| upariṣṭādityatra ‘dvyaṅgulē’ iti śēṣaḥ, ubhayata iti ūrdhvamadhaśca, tatra kūrcē, ‘viddhē’ iti śēṣaḥ; snāyumarmēdaṁ caturaṅgulaṁ vaikalyakaraṁ ca| gulphētyādi idamapi snāyumarma ēkāṅgulaṁ vaikalyakaraṁ ca| pādētyādi| sandhimarmēdaṁ dvyaṅgulapramāṇaṁ vaikalyakaraṁ ca| pārṣṇimityādi| māṁsamarmēdamardhāṅgulaṁ pārṣṇiṁ prati trayōdaśāṅgulē sthitaṁ kālāntaraprāṇaharaṁ ca; bhōjastu dvyaṅgulapramāṇamāha, bhōjadarśanādgayadāsō'pi marmamānasūtrē “dvyaṅgulamindrabastimarma” iti paṭhitvā vyākhyāyati| jaṅghētyādi sandhimarmēdaṁ tryaṅgulapramāṇaṁ vaikalyakaraṁ ca| jānuna ityādi jānuna ūrdhvaṁ tryaṅgulē ubhayata ūrdhvamadhaśca, snāyumarmēdamardhāṅgulaṁ vaikalyakaraṁ ca, gayī tu tryaṅgulamānamētadāha- ūrumadhyē ityādi| sirāmarmēdamēkāṅgulaṁ vaikalyakaraṁ ca| vaṅkṣaṇētyādi snāyumarmēdamēkāṅgulaṁ vaikalyakaraṁ ca| ēvamityādi| ētēnaikādaśamarmanirdēśēna| viśēṣata ityādi| maṇibandhaḥ pāṇimūlaṁ, karpūraḥ kaphōṇiḥ ‘kuhuṇī’ iti lōkē| tasminnityādi| tasminniti maṇibandhādau| ta ēvēti gulphādivadhajātāḥ| viśēṣatastvityādi| kuṇṭhatā karasyākarmaṇyatvam| kuṇiḥ saṅkucitabāhumadhyaḥ| ētēnētarō bāhurvyākhyātaḥ| upasaṁhāramāha- ēvamityādi||24||

Meaning of the commentary

The commentary supplies the marma type, size, and prognostic class for each site. It describes kshipra and talahridaya as half an angula and delayed-fatal; kurcha as a four-angula disability-producing snayu marma; kurchashiras as a one-angula disability-producing snayu marma; ankle as a two-angula disability-producing joint marma; and indrabrasti as a delayed-fatal muscle marma, primarily half an angula and located thirteen angulas toward the heel. Bhoja and Gayi instead give indrabrasti a size of two angulas. Knee is a three-angula disability-producing joint marma; ani is primarily half an angula, though Gayi calls it three angulas; urvi is a one-angula vessel marma; and lohitaksha a one-angula snayu marma. Wrist, elbow, and kakshadhara inherit the corresponding lower-limb effects with the stated functional distinctions.

Key terms

kShipra (kshipra)
A marma between the great and second digits.
talahRudaya (tala-hridaya)
A marma in the central sole or palm.
indrabasti
A calf or forearm marma associated with major blood loss.
lohitAkSha (lohitaksha)
A marma near the root of the thigh or corresponding upper-limb region.
viTapa (vitapa)
A marma between the groin and testis.
kakShadhara (kakshadhara)
The corresponding marma between chest and axilla.

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

ata ūrdhvamudarōrasōrmarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ - tatra vātavarcōnirasanaṁ sthūlāntrapratibaddhaṁ gudaṁ nāma marma, tatra sadyōmaraṇaṁ; alpamāṁsaśōṇitō'bhyantarataḥ kaṭyāṁ mūtrāśayō bastiḥ, tatrāpi sadyōmaraṇamaśmarīvraṇādr̥tē, tatrāpyubhayatō bhinnē na jīvati, ēkatō bhinnē mūtrasrāvī vraṇō bhavati, sa tu yatnēnōpakrāntō rōhati; pakvāmāśayayōrmadhyē sirāprabhavā nābhiḥ, tatrāpi sadyō maraṇaṁ; stanayōrmadhyamadhiṣṭhāyōrasyāmāśayadvāraṁ sattvarajastamasāmadhiṣṭhānaṁ hr̥dayaṁ, tatrāpi sadya ēva maraṇaṁ; stanayōradhastād dvyaṅgulamubhayataḥ stanamūlē, tatra kaphapūrṇakōṣṭhatayā (kāsaśvāsābhyāṁ ) mriyatē; stanacūcukayōrūrdhvaṁ dvyaṅgulamubhayataḥ stanarōhitau , tatra lōhitapūrṇakōṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṁ ca mriyatē; aṁsakūṭayōradhastāt pārśvōparibhāgayōrapalāpau nāma, tatra raktēna pūyabhāvaṁ gatēna maraṇaṁ; ubhayatrōrasō nāḍyau vātavahē apastambhau nāma, tatra vātapūrṇakōṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṁ ca maraṇam; ēvamētānyudarōrasōrdvādaśa marmāṇi vyākhyātāni ||25||

View original

अत ऊर्ध्वमुदरोरसोर्मर्माण्यनुव्याख्यास्यामः - तत्र वातवर्चोनिरसनं स्थूलान्त्रप्रतिबद्धं गुदं नाम मर्म, तत्र सद्योमरणं; अल्पमांसशोणितोऽभ्यन्तरतः कट्यां मूत्राशयो बस्तिः, तत्रापि सद्योमरणमश्मरीव्रणादृते, तत्राप्युभयतो भिन्ने न जीवति, एकतो भिन्ने मूत्रस्रावी व्रणो भवति, स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति; पक्वामाशययोर्मध्ये सिराप्रभवा नाभिः, तत्रापि सद्यो मरणं; स्तनयोर्मध्यमधिष्ठायोरस्यामाशयद्वारं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानं हृदयं, तत्रापि सद्य एव मरणं; स्तनयोरधस्ताद् द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले, तत्र कफपूर्णकोष्ठतया (कासश्वासाभ्यां ) म्रियते; स्तनचूचुकयोरूर्ध्वं द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनरोहितौ , तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च म्रियते; अंसकूटयोरधस्तात् पार्श्वोपरिभागयोरपलापौ नाम, तत्र रक्तेन पूयभावं गतेन मरणं; उभयत्रोरसो नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ नाम, तत्र वातपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम्; एवमेतान्युदरोरसोर्द्वादश मर्माणि व्याख्यातानि ||२५||

Meaning of the śloka

Twelve marmas are described in the abdomen and chest. Guda, connected with the large intestine and expelling wind and stool, and basti, the urine reservoir within the pelvis, are classed as immediately fatal when severely injured; the text makes a special exception for a stone-related bladder wound and says a one-sided wound may heal with careful treatment, whereas bilateral rupture is fatal. Nabhi lies between the stomach and large bowel and is the source of vessels; the heart lies between the breasts above the stomach opening and is the seat of sattva, rajas, and tamas—injury to either is said to kill immediately. Paired stanamula points below the breasts are linked with kapha filling the trunk and fatal cough or breathlessness; paired stanarohita points above the nipples with blood filling the trunk and the same symptoms. Apalapa below the shoulder prominences is linked with blood becoming pus, and apastambha on both sides of the chest with vayu filling the trunk, cough, breathlessness, and death.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ata ityādi| nirasanaṁ prērakaṁ, māṁsamarmēdaṁ caturaṅgulaṁ sadyōghāti ca| alpētyādi kaṭyāmityupalakṣaṇaṁ, tēna nābhipr̥ṣṭhamuṣkagudavaṅkṣaṇaśēphāṁsi gr̥hyantē; taduktaṁ- “nābhipr̥ṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṅkṣaṇaśēphasām| ēkadvārastanutvakkō madhyē bastiradhōmukhaḥ” (ni.3) iti| sadyōmaraṇamaśmarīvraṇādr̥tē bhavatīti sambandhaḥ| tatrāpīti aśmarīnimittē ityarthaḥ| ubhayatō bhinnē ‘bastau’ iti śēṣaḥ| snāyumarmēdaṁ caturaṅgulaṁ sadyōghāti ca| pakvētyādi sirāmarmēdaṁ caturaṅgulaṁ ca| stanayōrityādi sirāmarmēdaṁ kamalamukulākāramadhōmukhaṁ caturaṅgulaṁ ca| stanayōradhastādityādi ubhayataḥ stanayōradhastād dvyaṅgulapradēśē stanamūlē marmaṇī, ubhayatōgrahaṇāt pr̥thak pr̥thak stanasyādhaḥ stanamūlaṁ marmēti gamyatē, anyathā stanayōradhastādityuktē militayōrēva stanayōradhastāditīdr̥śē'rthē stanayugamadhyasyādhastāt stanamūlākhyaṁ marmadvayamityaniṣṭaṁ syāt, imē sirāmarmaṇī dvyaṅgulē kālāntaraprāṇaharē ca| stanacūcukayōrityādi stanayōścūcukē stanacūcukē; pūrvavākyāt ‘dvyaṅgulē’ ityanuvartatē, tēna stanacūcukayōrūrdhvaṁ dvyaṅgulē stanarōhitē dvē marmaṇī; taduktaṁ- “stanacūcukayōrūrdhvaṁ dvyaṅgulāt stanarōhitē| ardhāṅgulamitē māṁsamarmaṇī parikīrtitē|| raktapūritakōṣṭhasya kālānmaraṇakāriṇī” iti; vr̥ddhavāgbhaṭēna “stanacūcukayōrūrdhvaṁ dvyaṅgulamubhayataḥ stanarōhitē” (a.saṁ.śā.7) ityuktaṁ; māṁsamarmaṇī sadyōghātinī| aṁsētyādi sirāmarmaṇī ardhāṅgulē kālāntaraprāṇaharē ca| ubhayatrōrasa iti urasō dvayōḥ pārśvayōrityarthaḥ, sirāmarmaṇī ardhāṅgulapramāṇē kālāntaraprāṇaharē ca||25||

Meaning of the commentary

Guda is a four-angula, immediately fatal muscle marma. Basti is described as a thin-walled, downward-facing, single-opening structure related to the navel, back, pelvis, testes, anus, groin, and penis; it is a four-angula snayu marma. The exception concerns a bladder wound caused by a stone. Nabhi is a four-angula vessel marma, and the lotus-bud-shaped downward-facing heart is also treated as a four-angula vessel marma. Each stanamula lies separately two angulas below its breast and is a delayed-fatal vessel marma. Each stanarohita lies two angulas above a nipple; the commentary cites a half-angula measure and reports differing prognostic classification, including a Vriddha Vagbhata reading. Apalapa and apastambha are paired half-angula vessel marmas associated with death after an interval.

Key terms

guda
The anorectal vital point connected with expulsion of stool and wind.
basti
The bladder or urinary reservoir in this context.
nAbhi (nabhi)
The navel marma, described as a source of vessels.
hRudaya (hridaya)
The heart marma and classical seat of the three gunas.
stanamUla / stanarohita (stanamula / stanarohita)
Paired vital points below the breast and above the nipple.
apastambha
A paired lateral chest marma associated with breathlessness after injury.

Adhikarana 18 (26) · Śloka 26

ata ūrdhvaṁ pr̥ṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ - tatra pr̥ṣṭhavaṁśamubhayataḥ pratiśrōṇikāṇḍamasthinī kaṭīkataruṇē, tatra śōṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇō hīnarūpaśca mriyatē; pārśvayōrjaghanabahirbhāgē pr̥ṣṭhavaṁśamubhayatō kukundarē, tatra sparśājñānamadhaḥkāyē cēṣṭōpaghātaśca; śrōṇīkāṇḍayōruparyāśayācchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau, tatrādhaḥkāyaśōṣō daurbalyācca maraṇaṁ; adhaḥpārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayōstiryagūrdhvaṁ ca jaghanāt pārśvasandhī, tatra lōhitapūrṇakōṣṭhatayā mriyatē; stanamūlādr̥jūbhayataḥ pr̥ṣṭhavaṁśasya br̥hatī, tatra śōṇitātipravr̥ttinimittairupadravairmriyatē; pr̥ṣṭhōpari pr̥ṣṭhavaṁśamubhayatastrikasambaddhē aṁsaphalakē, tatra bāhvōḥ svāpaśōṣau ; bāhumūrdhagrīvāmadhyēṁ'sapīṭhaskandhabandhanāvaṁsau, tatra stabdhabāhutā; ēvamētāni caturdaśa pr̥ṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni ||26||

View original

अत ऊर्ध्वं पृष्ठमर्माणि व्याख्यास्यामः - तत्र पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणिकाण्डमस्थिनी कटीकतरुणे, तत्र शोणितक्षयात् पाण्डुर्विवर्णो हीनरूपश्च म्रियते; पार्श्वयोर्जघनबहिर्भागे पृष्ठवंशमुभयतो कुकुन्दरे, तत्र स्पर्शाज्ञानमधःकाये चेष्टोपघातश्च; श्रोणीकाण्डयोरुपर्याशयाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ, तत्राधःकायशोषो दौर्बल्याच्च मरणं; अधःपार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ययोस्तिर्यगूर्ध्वं च जघनात् पार्श्वसन्धी, तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया म्रियते; स्तनमूलादृजूभयतः पृष्ठवंशस्य बृहती, तत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिमित्तैरुपद्रवैर्म्रियते; पृष्ठोपरि पृष्ठवंशमुभयतस्त्रिकसम्बद्धे अंसफलके, तत्र बाह्वोः स्वापशोषौ ; बाहुमूर्धग्रीवामध्येंऽसपीठस्कन्धबन्धनावंसौ, तत्र स्तब्धबाहुता; एवमेतानि चतुर्दश पृष्ठमर्माणि व्याख्यातानि ||२६||

Meaning of the śloka

Fourteen marmas are described on the back. Katikataruna near the posterior pelvic structures is linked with fatal blood loss, pallor, and loss of complexion. Kukundara beside the lower spine is linked with loss of sensation and movement below. Nitamba above the pelvic plates is linked with wasting and fatal weakness; parshvasandhi at the junction of back and sides with internal accumulation of blood; and brihati opposite the breast roots with complications from excessive bleeding. Injury to the shoulder blades causes numbness and wasting of the arms, while injury to amsa between the upper arm and neck causes stiffness of the arm.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ata ūrdhvamityādi| tatra pr̥ṣṭhētyādi| pratiśrōṇikāṇḍamityatra ‘pratiśrōṇikarṇau’ iti kēcit paṭhanti, tatra śrōṇikarṇau lakṣīkr̥tya trikasannidhānē śrōṇyāmupari; asthimarmaṇī ardhāṅgulē kālāntaraprāṇaharē ca| pārśvētyādi| pārśvayōrvāmadakṣiṇasañjñakayōḥ, jaghanabahirbhāga iti kaṭyāḥ paścādbhāgē, gayī tu ‘pārśvajaghanabhāgē’ iti paṭhitvā pārśvayōrjaghanabhāgē'dhōbhāgē nitambē nimnē kukundarē iti vyākhyāti, sandhimarmaṇī ardhāṅgulē īṣannimnākārē vaikalyakarē ca| śrōṇītyādi| pūrvōktayōḥ śrōṇikāṇḍayōrupari, āśayācchādanau āmāśayapidhāyakau , pārśvāntarapratibaddhau pārśvamadhyē pratibaddhau nitambau; asthimarmaṇī ardhāṅgulē kālāntaraprāṇaharē ca| adha ityādi adhaḥpārśvāntarapratibaddhāviti adhōbhāgē yat pārśvayōrantaraṁ madhyaṁ tatra pratibaddhau, jaghanapārśvamadhyayōriti paścādbhāgapārśvabhāgayōryau madhyau vāmadakṣiṇau tayōḥ; kathaṁ sthitāvityāha- tiryagūrdhvaṁ cēti, uparyupari parśukānāṁ kramavr̥ddhēḥ sandhērapi tiryagūrdhvatvaṁ ; jaghanāditi lyapi luptē pañcamīyaṁ, tēna jaghanapaścādbhāgamāśritya sthitau pārśvasandhī, sirāmarmaṇi ardhāṅgulē kālāntaramr̥tyupradē ca| stanamūlādityādi sirāmarmaṇī ardhāṅgulē kālāntaraprāṇaharē ca| pr̥ṣṭhōparītyādi pr̥ṣṭhavaṁśasyāyatatvāt pradēśaniyamārthaṁ pr̥ṣṭhōparītyuktaṁ, trikasambaddhē iti grīvāyā aṁsadvayasya ca yaḥ saṁyōgaḥ sa trikaḥ, tatra sambaddhē aṁsaphalakē; asthimarmaṇī ardhāṅgulē vaikalyakāriṇī ca| bāhvityādi| bāhumūrdhā bāhuśiraḥ, grīvā tu kandharā, tayōrmadhyē aṁsaphalakabhujaśikharayōrbandhanau aṁsau, snāyumarmaṇī ardhāṅgulē vaikalyakāriṇī ca||26||

Meaning of the commentary

Some read 'toward the pelvic ears' instead of 'toward the pelvic mass' for katikataruna; these are paired half-angula bone marmas and delayed-fatal. Gayi reads and locates kukundara somewhat differently, in a depression near the lower buttock-side region; they are half-angula disability-producing joint marmas. Nitamba are paired half-angula delayed-fatal bone marmas covering internal receptacles. Parshvasandhi and brihati are paired half-angula vessel marmas associated with death after an interval. The upper-back qualifier locates the shoulder blades at the trika formed by the neck-shoulder junction; they are disability-producing bone marmas. Amsa binds the shoulder blade and upper arm and is a disability-producing snayu marma.

Key terms

kaTIkataruNa (kati-taruna)
Paired vulnerable points near the posterior pelvic region.
kukundara
Paired lower-back or pelvic-side marmas with variant localization.
nitamba
Paired marmas above the pelvic plates.
pArshvasandhi (parshva-sandhi)
Paired junctional points between the back and sides.
bRuhatI (brihati)
Paired back points opposite the roots of the breasts.
aMsaphalaka (amsaphalaka)
The shoulder-blade marma.

Adhikarana 19 (27) · Śloka 27

ata ūrdhvamūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmaḥ- tatra kaṇṭhanāḍīmubhayataścatasrō dhamanyō dvē nīlē dvē ca manyē vyatyāsēna , tatra mūkatā svaravaikr̥tamarasagrāhitā ca; grīvāyāmubhayataścatasraḥ sirā mātr̥kāḥ, tatra sadyōmaraṇaṁ; śirōgrīvayōḥ sandhānē kr̥kāṭikē, tatra calamūrdhatā; karṇapr̥ṣṭhatō'dhaḥsaṁśritē vidhurē, tatra bādhiryaṁ; ghrāṇamārgamubhayataḥ srōtōmārgapratibaddhē abhyantarataḥ phaṇē, tatra gandhājñānaṁ; bhrūpucchāntayōradhō'kṣṇōrbāhyatō'pāṅgau, tatrāndhyaṁ dr̥ṣṭayupaghātō vā; bhruvōrupari nimnayōrāvartau nāma, tatrāpyāndhyaṁ dr̥ṣṭayupaghātō vā; bhruvōrantayōrupari karṇalalāṭayōrmadhyē śaṅkhau, tatra sadyōmaraṇaṁ; śaṅkhayōrupari kēśānta utkṣēpau, tatra saśalyō jīvēt pākāt patitaśalyō vā nōddhr̥taśalyaḥ; bhruvōrmadhyē sthapanī, tatrōtkṣēpavat; pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma, tatrōnmādabhayacittanāśairmaraṇaṁ; ghrāṇaśrōtrākṣijihvāsantarpaṇīnāṁ sirāṇāṁ madhyē sirāsannipātaḥ śr̥ṅgāṭakāni , tāni catvāri marmāṇi, tatrāpi sadyōmaraṇaṁ ; mastakābhyantarōpariṣṭhāt sirāsandhisannipātō rōmāvartō'dhipatiḥ, tatrāpi sadya ēva | ēvamētāni saptatriṁśadūrdhvajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni ||27||

View original

अत ऊर्ध्वमूर्ध्वजत्रुगतानि व्याख्यास्यामः- तत्र कण्ठनाडीमुभयतश्चतस्रो धमन्यो द्वे नीले द्वे च मन्ये व्यत्यासेन , तत्र मूकता स्वरवैकृतमरसग्राहिता च; ग्रीवायामुभयतश्चतस्रः सिरा मातृकाः, तत्र सद्योमरणं; शिरोग्रीवयोः सन्धाने कृकाटिके, तत्र चलमूर्धता; कर्णपृष्ठतोऽधःसंश्रिते विधुरे, तत्र बाधिर्यं; घ्राणमार्गमुभयतः स्रोतोमार्गप्रतिबद्धे अभ्यन्तरतः फणे, तत्र गन्धाज्ञानं; भ्रूपुच्छान्तयोरधोऽक्ष्णोर्बाह्यतोऽपाङ्गौ, तत्रान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरुपरि निम्नयोरावर्तौ नाम, तत्राप्यान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरन्तयोरुपरि कर्णललाटयोर्मध्ये शङ्खौ, तत्र सद्योमरणं; शङ्खयोरुपरि केशान्त उत्क्षेपौ, तत्र सशल्यो जीवेत् पाकात् पतितशल्यो वा नोद्धृतशल्यः; भ्रुवोर्मध्ये स्थपनी, तत्रोत्क्षेपवत्; पञ्च सन्धयः शिरसि विभक्ताः सीमन्ता नाम, तत्रोन्मादभयचित्तनाशैर्मरणं; घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वासन्तर्पणीनां सिराणां मध्ये सिरासन्निपातः शृङ्गाटकानि , तानि चत्वारि मर्माणि, तत्रापि सद्योमरणं ; मस्तकाभ्यन्तरोपरिष्ठात् सिरासन्धिसन्निपातो रोमावर्तोऽधिपतिः, तत्रापि सद्य एव | एवमेतानि सप्तत्रिंशदूर्ध्वजत्रुगतानि मर्माणि व्याख्यातानि ||२७||

Meaning of the śloka

Thirty-seven marmas are described above the clavicles. Nila and manya are paired vessels beside the throat; injury causes muteness, altered voice, or loss of taste. The eight matrikas at both sides of the neck are classed as immediately fatal. Injury to krikatika at the head-neck junction causes an unstable head; vidhura behind and below the ear causes deafness; phana inside both nasal passages causes loss of smell; apanga beside the eyes and avarta above the brows cause blindness or impaired sight; and the temples are classed as immediately fatal. At utkṣepa above the temples and sthapani between the brows, a person is said to survive while an embedded object remains or falls out after suppuration, but die if it is extracted. Injury to the five cranial simantas is linked with mental disturbance, fear, loss of awareness, and death. Four shrungatakas are junctions of vessels nourishing smell, hearing, sight, and taste and are classed as immediately fatal. Adhipati is the vessel-and-joint convergence beneath the crown hair whorl and is also immediately fatal.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ata ūrdhvamityādi| vyatyāsēna vaiparītyēna, ēkā nīlā ēkā manyā caikasmin pārśvē, anyā nīlā anyā manyā cāparasmin pārśvē; sirāmarmaṇī caturaṅgulē vaikalyakāriṇī ca| grīvāyāmityādi ubhayataścatasra iti ēkasmin ēkasmin pārśvē catasraścatasra ityarthaḥ; sirāmarmāṇi caturaṅgulapramāṇāni mātr̥kāḥ| śira ityādi sandhimarmaṇī ardhāṅgulē vaikalyakāriṇī ca| karṇētyādi snāyumarmaṇī kiñcinnimnākārē vaikalyakāriṇī ca| ghrāṇētyādi ghrāṇamārgasya dvayōḥ pārśvayōrabhyantaravivarasambaddhē phaṇē, sirāmarmaṇī ardhāṅgulē vaikalyakāriṇī ca| bhrūpucchētyādi sirāmarmaṇī ardhāṅgulē vaikalyakāriṇī ca| bhruvōruparītyādi bhruvōrupari nimnayōriti pradēśakathanaṁ, sandhimarmaṇī ardhāṅgulē vaikalyakāriṇī ca| bhruvōrityādi asthimarmaṇī ardhāṅgulē| śaṅkhayōrityādi kēśāntē kēśaparyantē, snāyumarmaṇī ardhāṅgulē viśalyaprāṇaharē ca| bhruvōrmadhyē ityādi tatrōtkṣēpavaditi saśalyaḥ svayaṁ patitaśalyō vā jīvatyuddhr̥taśalyō mriyata ityarthaḥ, sirāmarma ardhāṅgulaṁ viśalyaghnaṁ ca| pañcētyādi pañca sandhayō yē śirasi vibhaktāḥ śarīrasaṅkhyāvyākaraṇē tē sīmantā ityarthaḥ, imāni sandhimarmāṇī caturaṅgulapramāṇāni kālāntaraprāṇaharāṇi ca| ghrāṇaśrōtrētyādi ghrāṇādīndriyacatuṣkatarpaṇīnāṁ sirāṇāṁ sirāmukhānāṁ sannipātaḥ saṁyōgasthānaṁ śr̥ṅgāṭakāni, tāni catvāri ghrāṇāditarpaṇasirāṇāṁ caturbhēdāt; imāni sirāmarmāṇi caturaṅgulapramāṇāni| mastakētyādi mastakābhyantarōpariṣṭhāditi mastakasyābhyantarōrdhvamityarthaḥ, sirāsandhyōḥ sannipātō rōmāvartaḥ, bahirasya lakṣaṇamupariṣṭhādrōmāvartaḥ; ētat sandhimarma ardhāṅgulapramāṇaṁ ca||27||

Meaning of the commentary

The commentary locates one nila and one manya on each side and classifies them as four-angula, disability-producing vessel marmas. There are four matrikas on each side of the neck. Krikatika is a half-angula joint marma; vidhura a slightly depressed disability-producing snayu marma; phana, apanga, and avarta are paired half-angula vessel or joint marmas. The temples are half-angula bone marmas. Utkṣepa and sthapani are half-angula vishalyaghna marmas: the traditional claim is survival if the foreign body remains or falls after suppuration and death if removed. The five four-angula simantas are delayed-fatal joint marmas. Four shrungatakas arise because the nourishing vessel junction divides according to the four senses. Adhipati is a half-angula joint marma marked externally by a hair whorl.

Key terms

nIlA / manyA (nila / manya)
Paired throat-side vessel marmas.
mAtRukA (matrika)
Eight vital vessels on the two sides of the neck.
vidhura
A point behind and below the ear associated with hearing.
utkShepa / sthapanI (utkshepa / sthapani)
Head marmas traditionally classed as fatal upon foreign-body removal.
shRu~ggATaka (shrungataka)
A junction of vessels said to nourish four sense faculties.
adhipati
The crown marma beneath a hair whorl.

Adhikarana 20 (28-29) · Śloka 29

bhavanti cātra ślōkāḥ- urvyaḥ śirāṁsi viṭapē ca sakakṣapārśvē ēkaikamaṅgulamitaṁ stanapūrvamūlam | viddhyaṅguladvayamitaṁ maṇibandhagulphaṁ trīṇyēva jānu saparaṁ saha kūrparābhyām ||28|| hr̥dbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri pañca ca galē daśa yāni ca dvē | tāni svapāṇitalakuñcitasammitāni śēṣāṇyavēhi parivistaratō'ṅgulārdham ||29||

View original

भवन्ति चात्र श्लोकाः- उर्व्यः शिरांसि विटपे च सकक्षपार्श्वे एकैकमङ्गुलमितं स्तनपूर्वमूलम् | विद्ध्यङ्गुलद्वयमितं मणिबन्धगुल्फं त्रीण्येव जानु सपरं सह कूर्पराभ्याम् ||२८|| हृद्बस्तिकूर्चगुदनाभि वदन्ति मूर्ध्नि चत्वारि पञ्च च गले दश यानि च द्वे | तानि स्वपाणितलकुञ्चितसम्मितानि शेषाण्यवेहि परिविस्तरतोऽङ्गुलार्धम् ||२९||

Meaning of the śloka

The verses summarize marma dimensions. Urvi, kurchashiras, vitapa, kakshadhara, and the earlier breast-related root points are each one angula; wrist, ankle, and breast-root points are two angulas; each knee together with its counterpart and the elbows is three angulas. Heart, bladder, kurcha, anus, navel, four shrungatakas, five cranial simantas, and the twelve throat points are measured by the person's cupped palm, interpreted as four angulas. The remaining marmas are half an angula across.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīṁ sarvēṣāmēva marmaṇāṁ sūtrēṇa mānamāha- bhavanti cātrētyādinā| śirāṁsi kūrcaśirāṁsi| kakṣapārśvē kakṣadharē ityarthaḥ| ēkaikamaṅgulamitamiti ēkaikaṁ yathā bhavati tathōrvyādayō marmaviśēṣā aṅgulamitā jñēyāḥ| stanapūrvamūlamityādi maṇibandhagulphaṁ stanamūlaṁ cāṅguladvayamitaṁ viddhi jānīhīti sambandhaḥ| trīṇyēva jānu saparamiti saparaṁ dvitīyajānusahitaṁ jānu trīṇi tryaṅgulāni viddhītyarthaḥ| mūrdhni catvāri pañca cēti yāni mūrdhni catvāri marmāṇi śr̥ṅgāṭakasañjñakāni, tathā tatraiva pañca sīmantasañjñakāni, galē daśa yāni ca dvē iti galē kaṇṭhē yāni daśa dvē ca kathitāni tatrāṣṭau mātr̥kāḥ dvē nīlē dvē ca manyē, ētāni marmāṇi svapāṇitalakuñcitasammitāni caturaṅgulapramāṇānītyarthaḥ| śēṣāṇi ṣaṭpañcāśanmarmāṇi| avēhi jānīhi| anyē tu, imāni ṣaṭpañcāśanmarmāṇi talapramāṇānyāhuḥ| gayī tu, anyādr̥śaṁ sūtraṁ paṭhitvā stanamūlē dvē gulphē ca, indrabastayaścatvārō, dvau maṇibandhāviti daśa marmāṇi dvyaṅgulāni bhōjadarśanādvyākhyāti, tathā jānu saparamityatra saha parēṇa parapradēśāvasthitēnāṇimarmaṇā vartatē yat tat saparaṁ; tēna jānuni dvē, āṇayaścatasraḥ, kūrparē dvē, ityaṣṭau tryaṅgulāni vyākhyāti| śēṣaṁ samam||28-29||

Meaning of the commentary

The commentary resolves several compressed expressions: shiras means kurchashiras and kakshaparshva means kakshadhara. Wrist, ankle, and stanamula are two angulas; paired knees and elbows are three. The four shrungatakas, five simantas, eight matrikas, two nilas, and two manyas belong to the four-angula group measured by the person's own cupped palm. Fifty-six remaining marmas are primarily taken as half an angula, though some authorities call them palm-sized. Gayi, following Bhoja, reads a different mnemonic: the two stanamulas, two ankles, four indrabrastis, and two wrists—ten marmas—are two angulas; and he interprets the three-angula group as two knees, four anis, and two elbows. The rest agrees.

Key terms

a~ggula (angula)
A traditional proportional finger-width measure.
svapANitalaku~jcita (sva-pani-tala-kunchita)
The measure of the person's own cupped palm, interpreted as four angulas.
ardhA~ggula (ardhangula)
Half an angula.
marmamAna (marma-mana)
The stated extent or measurement of a marma.

Adhikarana 21 (30) · Śloka 30

ētatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastrēṇa karmakaraṇaṁ parihr̥tya kāryam | pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmāddhi marmasadanaṁ parivarjanīyam ||30||

View original

एतत्प्रमाणमभिवीक्ष्य वदन्ति तज्ज्ञाः शस्त्रेण कर्मकरणं परिहृत्य कार्यम् | पार्श्वाभिघातितमपीह निहन्ति मर्म तस्माद्धि मर्मसदनं परिवर्जनीयम् ||३०||

Meaning of the śloka

Those knowledgeable in marma advise first considering the stated measurements and keeping operative instruments away from these sites. Even a blow beside a marma may be fatal; therefore injury to a marma region should be carefully avoided.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

mānakathanaprayōjanamāha- ētadityādinā| marmasadanamiti marmasthānam||30||

Meaning of the commentary

The commentary says that the purpose of stating marma measurements is to guide avoidance during operative work. It explains marmasadana as the site or region of a marma.

Key terms

marma
A classically defined vital or vulnerable bodily site.
pramANa (pramana)
The stated measurement or extent of a marma.
shastra
A cutting or operative instrument.
pArshvAbhighAta (parshvabhighata)
A blow or injury beside the marma itself.
marmasadana
The marma site or region, according to the commentary.

Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 33

chinnēṣu pāṇicaraṇēṣu sirā narāṇāṁ saṅkōcamīyurasr̥galpamatō nirēti | prāpyāmitavyasanamugramatō manuṣyāḥ sañcchinnaśākhataruvannidhanaṁ na yānti ||31|| kṣiprēṣu tatra satalēṣu hatēṣu raktaṁ gacchatyatīva pavanaśca rujaṁ karōti | ēvaṁ vināśamupayānti hi tatra viddhā vr̥kṣā ivāyudhanipātanikr̥ttamūlāḥ ||32|| tasmāttayōrabhihatasya tu pāṇipādaṁ chēttavyamāśu maṇibandhanagulphadēśē |33|

View original

छिन्नेषु पाणिचरणेषु सिरा नराणां सङ्कोचमीयुरसृगल्पमतो निरेति | प्राप्यामितव्यसनमुग्रमतो मनुष्याः सञ्च्छिन्नशाखतरुवन्निधनं न यान्ति ||३१|| क्षिप्रेषु तत्र सतलेषु हतेषु रक्तं गच्छत्यतीव पवनश्च रुजं करोति | एवं विनाशमुपयान्ति हि तत्र विद्धा वृक्षा इवायुधनिपातनिकृत्तमूलाः ||३२|| तस्मात्तयोरभिहतस्य तु पाणिपादं छेत्तव्यमाशु मणिबन्धनगुल्फदेशे |३३|

Meaning of the śloka

The text contrasts complete severance of a hand or foot with injury to the kshipra and tala marmas. After a limb is cut off, the siras contract and relatively little blood is said to escape, so a person may survive severe loss like a tree with branches cut away. When the kshipra and tala sites of a hand or foot are struck, however, profuse bleeding and severe pain from vata are said to lead to death, like a tree cut at its root. The beginning of the next verse historically directs rapid amputation at the wrist or ankle after such injury.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

karacaraṇacchēdē jīvanti tadavayavabhūtamarmacchēdē tu na jīvantīti viśēṣaṁ darśayannāha- chinnēṣvityādi| saṅkōcamīyuḥ saṅkōcaṁ jagmuratō'lpaṁ rudhiraṁ pravartatē| kṣiprēṣvityādi tatra pāṇyōścaraṇayōrvā| gayī tu, vr̥kṣā ivāyudhanipātētyādisthānē ‘kiñjalkapatramathanādiva paṅkajāni’ iti paṭhati||31-32||-

Meaning of the commentary

The commentary explains the claimed distinction: severance of an extremity may be survived, whereas severance of a marma within it is considered fatal. Samkocham iyuh means the vessels contract, leading in this model to less blood flow. In the kshipra passage, 'there' refers to either hands or feet. Gayi reads the simile differently: instead of trees whose roots are cut by a weapon, he compares the victims to lotuses whose filaments and petals are crushed.

Key terms

kShipra (kshipra)
A marma in the hand or foot associated here with severe hemorrhage and pain when injured.
tala
A vital region of the palm or sole in this context.
sirAsa~gkoca (sira-samkocha)
Contraction of vessels after severance in the text's explanation.
maNibandha (manibandha)
The wrist region.
gulpha
The ankle region.

Adhikarana 23 (33) · Śloka 34

marmāṇi śalyaviṣayārdhamudāharanti yasmācca marmasu hatā na bhavanti sadyaḥ ||33|| jīvanti tatra yadi vaidyaguṇēna kēcittē prāpnuvanti vikalatvamasaṁśayaṁ hi |34|

View original

मर्माणि शल्यविषयार्धमुदाहरन्ति यस्माच्च मर्मसु हता न भवन्ति सद्यः ||३३|| जीवन्ति तत्र यदि वैद्यगुणेन केचित्ते प्राप्नुवन्ति विकलत्वमसंशयं हि |३४|

Meaning of the śloka

Marmas are said to constitute half of the domain of shalya because injury to them does not always cause immediate death. Some injured people may survive through a physician's skill, but the text says they will nevertheless develop impairment.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

marmamānakathanaprayōjanaṁ pūrvataravākyē pratipādya marmasthānaviṣayaṁ nirdiśannāha- marmāṇītyādi| śalyasya manaḥśarīrābādhakarasya viṣayaḥ śalyaviṣayaḥ; sa ca śastrādipraṇidhānānmaraṇāmaraṇakārakatvēna dvividhaḥ; tatra maraṇakārakaḥ śalyaviṣayō marmākhyaḥ śarīradēśaḥ, yasmāttatra hatāḥ sadya ēva na bhavanti saptāhābhyantara ēva mriyanta ityarthaḥ, tasmānmaraṇakārakatvēna marmāṇi śalyaviṣayārdhamudāharanti, ‘pūrvācāryāḥ’ iti śēṣaḥ| nanu, kēcinmarmahatā api jīvantō dr̥śyantē tat kathaṁ maraṇakārakatvēna marmāṇi śalyaviṣayārdhamityāśaṅkyāha- jīvantītyādi||33||-

Meaning of the commentary

The commentary defines shalya's domain as injuries of mind or body caused by an embedded or injuring object and divides it into those that cause death and those that do not. A marma is the bodily region within the fatal division. It interprets 'not immediately' as death occurring within seven days. Anticipating the objection that some people survive marma injury, the following line attributes survival to medical skill but predicts lasting impairment.

Key terms

shalyaviShaya (shalya-vishaya)
The field or domain of injuring objects and surgical conditions.
marma
A vital bodily site classified here within potentially fatal injury.
sadyaH (sadyah)
Immediately; interpreted by the commentary in relation to death within seven days.
vaidyaguNa (vaidya-guna)
The physician's skill or excellence.
vikalatva
Persistent functional impairment after injury.

Adhikarana 24 (34) · Śloka 35

sambhinnajarjaritakōṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastranihataiśca śarīradēśaiḥ ||34|| chinnaiśca sakthibhujapādakarairaśēṣairyēṣāṁ na marmasu kr̥tā vividhāḥ prahārāḥ |35|

View original

सम्भिन्नजर्जरितकोष्ठशिरःकपाला जीवन्ति शस्त्रनिहतैश्च शरीरदेशैः ||३४|| छिन्नैश्च सक्थिभुजपादकरैरशेषैर्येषां न मर्मसु कृता विविधाः प्रहाराः |३५|

Meaning of the śloka

The text says that people may survive a penetrated or shattered trunk or skull, wounds from weapons in other parts of the body, or even severance of thighs, arms, feet, and hands, provided that the varied blows have not struck marmas.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

prasaṅgatō'paraṁ śalyaviṣayārdhaṁ pratipādayitukāmō'marmahatāstu vividhairapi chēdabhēdādibhirna mriyanta iti darśayannāha- sambhinnētyādi||34||

Meaning of the commentary

To describe the other half of shalya's domain, the commentary states that even severe cutting, splitting, and related wounds outside marmas are not necessarily fatal.

Key terms

koShTha (koshtha)
The trunk or internal body cavity in this injury description.
shiraHkapAla (shirahkapala)
The skull.
shastranihata
Struck or wounded by an instrument or weapon.
amarma
A site outside the text's defined marmas.
prahAra (prahara)
A blow or traumatic strike.

Adhikarana 25 (35) · Śloka 36

sōmamārutatējāṁsi rajaḥsattvatamāṁsi ca | marmasu prāyaśaḥ puṁsāṁ bhūtātmā cāvatiṣṭhatē ||35|| marmasvabhihatāstasmānna jīvanti śarīriṇaḥ |36|

View original

सोममारुततेजांसि रजःसत्त्वतमांसि च | मर्मसु प्रायशः पुंसां भूतात्मा चावतिष्ठते ||३५|| मर्मस्वभिहतास्तस्मान्न जीवन्ति शरीरिणः |३६|

Meaning of the śloka

Soma, maruta, tejas, rajas, sattva, tamas, and the embodied self are said to reside especially in the marmas. Therefore, according to the text, beings struck in a marma do not survive.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīṁ marmaṇāṁ śarīramanōdōṣanivāsabhūtānāṁ śarīramanōdōṣairēva marmaviddhakupitairmanaḥ śarīraṁ ca naśyati, tayōrādhārabhūtayōrnāśādādhēyabhūtō bhūtātmā'pi naśyatīti darśayitumāha- sōmētyādi||35||-

Meaning of the commentary

The commentary treats marmas as seats of both bodily and mental principles. When injury at a marma disturbs the bodily and mental doshas, mind and body are destroyed; because these support the embodied self, the self's embodied presence is also said to cease.

Key terms

soma
A cooling or nourishing principle said to reside in marmas.
mAruta (maruta)
The moving principle or vata said to reside in marmas.
tejas
The fiery or illuminating principle said to reside in marmas.
sattva-rajas-tamas
The three gunas of mind said to be concentrated at marmas.
bhUtAtman (bhutatman)
The embodied self supported by mind and body in the commentary's account.

Adhikarana 26 (36-40) · Śloka 40

indriyārthēṣvasamprāptirmanōbuddhiviparyayaḥ ||36|| rujaśca vividhāstīvrā bhavantyāśuharē hatē | hatē kālāntaraghnē tu dhruvaṁ dhātukṣayō nr̥ṇām ||37|| tatō dhātukṣayājjanturvēdanābhiśca naśyati | hatē vaikalyajananē kēvalaṁ vaidyanaipuṇāt ||38|| śarīraṁ kriyayā yuktaṁ vikalatvamavāpnuyāt | viśalyaghnē tu vijñēyaṁ pūrvōktaṁ yacca kāraṇam ||39|| rujākarāṇi marmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ | kurvantyantē ca vaikalyaṁ kuvaidyavaśagō yadi ||40||

View original

इन्द्रियार्थेष्वसम्प्राप्तिर्मनोबुद्धिविपर्ययः ||३६|| रुजश्च विविधास्तीव्रा भवन्त्याशुहरे हते | हते कालान्तरघ्ने तु ध्रुवं धातुक्षयो नृणाम् ||३७|| ततो धातुक्षयाज्जन्तुर्वेदनाभिश्च नश्यति | हते वैकल्यजनने केवलं वैद्यनैपुणात् ||३८|| शरीरं क्रियया युक्तं विकलत्वमवाप्नुयात् | विशल्यघ्ने तु विज्ञेयं पूर्वोक्तं यच्च कारणम् ||३९|| रुजाकराणि मर्माणि क्षतानि विविधा रुजः | कुर्वन्त्यन्ते च वैकल्यं कुवैद्यवशगो यदि ||४०||

Meaning of the śloka

When an immediately life-taking marma is struck, the text describes loss of contact between the senses and their objects, disturbance of mind and understanding, and many intense pains. Injury to a delayed-fatal marma is said to cause definite depletion of dhatus, followed by death from depletion and pain. With an impairment-producing marma, skilled treatment may preserve the body but leave disability. For a vishalyaghna marma, the previously stated mechanism applies. Injured pain-producing marmas cause varied pains and may ultimately cause impairment when managed by an unskilled practitioner.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sadyaḥprāṇaharādimarmapañcakasya lakṣaṇaṁ nirdiśannāha- indriyārthēṣvityādi| āśuharē sadyaḥprāṇaharē| pūrvōktamiti ‘śalyamukhāvaruddhō yāvadantarvāyustiṣṭhati tāvajjīvati’ ityādyuktamēva kāraṇaṁ jñēyaṁ lakṣaṇatvēnētyarthaḥ||36-40||

Meaning of the commentary

The commentary says these are the defining signs of the five marma classes, beginning with sadyah-pranahara. For vishalyaghna it recalls the earlier explanation that life continues only while the opening of the wound is blocked by the embedded object and internal vayu remains contained.

Key terms

sadyaHprANahara (sadyah-pranahara)
A marma class believed to cause rapid death when injured.
kAlAntaraghna (kalantaraghna)
A marma class believed to cause death after an interval.
vaikalyajanana
A marma class associated with lasting functional impairment.
vishalyaghna
A marma class in which removal of an embedded object is historically said to precipitate death.
rujAkara (rujakara)
A marma class chiefly associated with severe pain.
dhAtukShaya (dhatu-kshaya)
Depletion of bodily constituents in the historical prognosis.

Adhikarana 27 (41) · Śloka 41

chēdabhēdābhighātēbhyō dahanāddāraṇādapi | upaghātaṁ vijānīyānmarmaṇāṁ tulyalakṣaṇam ||41||

View original

छेदभेदाभिघातेभ्यो दहनाद्दारणादपि | उपघातं विजानीयान्मर्मणां तुल्यलक्षणम् ||४१||

Meaning of the śloka

Cutting, splitting or puncture, blunt impact, burning, and tearing near a marma should be understood to produce harm resembling direct marma injury.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīṁ marmaghātatulyaṁ marmasamīpasyāpi dēśasya ghātaṁ mahānarthakaraṁ darśayannāha- chēdētyādi| upaghātaṁ samīpaghātam||41||

Meaning of the commentary

The commentary emphasizes that injury to a region close to a marma can also cause severe consequences. It defines upaghata here as injury in the vicinity.

Key terms

cheda
Cutting injury.
bheda
Splitting or penetrating injury.
abhighAta (abhighata)
A blow or blunt injury.
dahana
Burning injury.
dAraNa (darana)
Tearing or laceration.
upaghAta (upaghata)
Injury close to a marma, according to the commentary.

Adhikarana 28 (42) · Śloka 42

marmābhighātastu na kaścidasti yō'lpātyayō vā'pi niratyayō vā | prāyēṇa marmasvabhitāḍitāstu vaikalyamr̥cchantyathavā mriyantē ||42||

View original

मर्माभिघातस्तु न कश्चिदस्ति योऽल्पात्ययो वाऽपि निरत्ययो वा | प्रायेण मर्मस्वभिताडितास्तु वैकल्यमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते ||४२||

Meaning of the śloka

The text says that no marma injury is entirely minor or free of danger. People struck at marmas commonly develop impairment or die.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

marmābhighātē vaidyasya yatnaparatāṁ darśayannāha- marmābhighāta ityādi| alpātyaya iti alpavyāpat| niratyaya iti nirgatavyāpat| gayī tvētadvākyaṁ na paṭhati||42||

Meaning of the commentary

The commentary says this warning is intended to make the physician especially diligent in marma injury. It explains alpatyaya as involving little complication and niratyaya as free from complication. Gayi does not include this statement in his reading.

Key terms

marmAbhighAta (marmabhighata)
Traumatic injury to a marma region.
alpAtyaya (alpatyaya)
Having little danger or complication.
niratyaya
Free of danger or complication.
vaikalya
Lasting functional impairment.

Adhikarana 29 (43) · Śloka 43

marmāṇyadhiṣṭhāya hi yē vikārā mūrcchanti kāyē vividhā narāṇām | prāyēṇa tē kr̥cchratamā bhavanti narasya yatnairapi sādhyamānāḥ ||43||

View original

मर्माण्यधिष्ठाय हि ये विकारा मूर्च्छन्ति काये विविधा नराणाम् | प्रायेण ते कृच्छ्रतमा भवन्ति नरस्य यत्नैरपि साध्यमानाः ||४३||

Meaning of the śloka

Disorders that arise in or intensify around marmas are said usually to be extremely difficult to treat, even with considerable effort.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

śarīradōṣēṇāpi marmaṇāṁ marmasamīpadēśasyāpi niyataṁ mahānarthaṁ darśayannāha- marmāṇyadhiṣṭhāyētyādi| mūrcchanti samucchrāyaṁ gacchanti| yasmādēvaṁvidhō marmābhighātastasmādvaidyēna yatnaḥ kārya iti sūcitam||43||

Meaning of the commentary

The commentary extends the warning from trauma to bodily disorders affecting a marma or its neighboring region. It explains murchhanti as rising or becoming strongly manifest and implies that the physician should therefore take special care.

Key terms

marma
A vital or vulnerable bodily site in the classical system.
vikAra (vikara)
A disorder or pathological change.
mUrcchanti (murchhanti)
Become elevated, intensified, or strongly manifest.
kRucchratama (krichhratama)
Extremely difficult to manage.
yatna
Careful or strenuous therapeutic effort.

Adhikarana puṣpikā · Śloka 6

iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthānē pratyēkamarmanirdēśaśārīraṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ ||6||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने प्रत्येकमर्मनिर्देशशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||

Meaning of the śloka

Thus ends the sixth chapter of the Sharirasthana in the Sushruta Samhita, entitled 'The Sharira Chapter Describing Each Marma.'

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ śārīrasthānē ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||

Meaning of the commentary

This marks the end of the sixth chapter of the Sharirasthana in Dalhana's commentary on Sushruta entitled Nibandhasangraha. The transmitted spelling of Dalhana's name is shown with a textual variation.

Key terms

pratyeka
Each individually or one by one.
marmanirdesha (marma-nirdesha)
Description or specification of the marma sites.
shArIrasthAna (Sharirasthana)
The division concerned with embodiment and anatomy.
nibandhasa~ggraha (Nibandhasangraha)
The title of Dalhana's commentary.