Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ pratyēkamarmanirdēśaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातः प्रत्येकमर्मनिर्देशं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
śarīrasaṅkhyāvyākaraṇē hi māṁsasirādivyākaraṇamabhihitaṁ, marmāṇi ca māṁsasirādisaṁśritāni, atastadanantaraṁ marmaṇāṁ nirdēśō yujyata ityāha- athāta ityādi| pratyēkaśabdādagrē māṁsādiśabdō luptō draṣṭavyaḥ, tēna pratyēkaṁ māṁsādimarmaṇāṁ nirdēśō vivaraṇaṁ yasmin taṁ tathā||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
saptōttaraṁ marmaśatam |
tāni marmāṇi pañcātmakāni bhavanti; tadyathā- māṁsamarmāṇi, sirāmarmāṇi, snāyumarmāṇi, asthimarmāṇi, sandhimarmāṇi cēti |
na khalu māṁsasirāsnāyvasthisandhivyatirēkēṇānyāni marmāṇi bhavanti, yasmānnōpalabhyantē ||3||
View original
सप्तोत्तरं मर्मशतम् |
तानि मर्माणि पञ्चात्मकानि भवन्ति; तद्यथा- मांसमर्माणि, सिरामर्माणि, स्नायुमर्माणि, अस्थिमर्माणि, सन्धिमर्माणि चेति |
न खलु मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिव्यतिरेकेणान्यानि मर्माणि भवन्ति, यस्मान्नोपलभ्यन्ते ||३||
tēṣāṁ saṅkhyāmāha- saptōttaramityādi| pañcātmakāni pañcaprakārāṇi| tānyēva pañcaprakārāṇyāha- tadyathētyādi| nanu, kathaṁ māṁsādīni pañcaiva marmāṇi nādhikānīti darśayannāha- na khalvityādi| nanu, srōtaḥprabhr̥tīnāmapi māraṇātmakatvānmarmatvamastyēva, tat kathaṁ māṁsādivyatirēkēṇānyāni marmāṇi nōpalabhyanta ityuktam? ucyatē- mārayantīti marmāṇyucyantē, srōtasi ca kṣatē'pi nāvaśyatayā maraṇaṁ; yatō vakṣyati- “srōtōviddhaṁ tu pratyākhyāyōpacarēt” (śā.9) iti| yadyēvaṁ tarhi rukkaravaikalyakaraṇāmamāraṇātmakatvānmarmatvaṁ na syāditi cēt? tanna, rukkaravaikalyakarēṣvapyagnīṣōmādiprāṇānāṁ madhyē kasyacit prāṇasya hānēḥ; athavā srōtaḥprabhr̥tīni māṁsādīnyavyatiricya vartantē, yatō māṁsādiṣvēva srōtaḥprabhr̥tīni santi, tasmānmāṁsādīni pañcaiva marmāṇīti||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatraikādaśa māṁsamarmāṇi, ēkacatvāriṁśat sirāmarmāṇi, saptaviṁśatiḥ snāyumarmāṇi, aṣṭāvasthimarmāṇi, viṁśatiḥ sandhimarmāṇi cēti |
tadētat saptōttaraṁ marmaśatam ||4||
View original
तत्रैकादश मांसमर्माणि, एकचत्वारिंशत् सिरामर्माणि, सप्तविंशतिः स्नायुमर्माणि, अष्टावस्थिमर्माणि, विंशतिः सन्धिमर्माणि चेति |
तदेतत् सप्तोत्तरं मर्मशतम् ||४||
idānīṁ māṁsādibhēdēna marmasaṅkhyāṁ nirdiśannāha- tatrētyādi| ēkādaśēti catvāri talahr̥dayāni, tāvantyēvēndrabastīni, gudamēkaṁ, dvē stanarōhitē, ēvamēkādaśa māṁsamarmāṇi| ēkacatvāriṁśaditi catasrō dhamanyaḥ, aṣṭau mātr̥kāḥ, catvāri śr̥ṅgāṭakāni, dvē apāṅgē, ēkā sthapanī, dvē phaṇē , dvē stanamūlē, dvāvapastambhau , dvāvapalāpau, ēkaṁ hr̥dayaṁ, ēkā nābhiḥ, dvau pārśvasandhī, dvē br̥hatyau, catvāri lōhitākṣāṇi, catasra urvyaḥ, ēvamēkacatvāriṁśat sirāmarmāṇi| saptaviṁśatiriti catasra āṇyaḥ , dvau viṭapau, dvau kakṣadharau, catvāraḥ kūrcāḥ, catvāri kūrcaśirāṁsi, ēkō bastiḥ, catvāri kṣiprāṇi, dvāvaṁsau, dvē vidhurē, dvāvutkṣēpau, ēvaṁ saptaviṁśatiḥ snāyumarmāṇi| aṣṭāviti dvē kaṭīkataruṇē, dvau nitambau, dvē aṁsaphalakē, dvau śaṅkhau, ēvamaṣṭāvasthimarmāṇi| viṁśatiriti dvē jānunī, dvau kūrparau, pañca sīmantāḥ, ēkō'dhipatiḥ, dvau gulphau, dvau maṇibandhau, dvē kukundarē, dvāvāvartau, dvē kr̥kāṭikē, ēvaṁ viṁśatiḥ sandhimarmāṇi| punaḥ saptōttaraṁ marmaśatamiti vacanamupasaṁhārē prayuktamatō na paunaruktyam||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tēṣāmēkādaśaikasmin sakthni bhavanti, ētēnētarasakthi bāhū ca vyākhyātau, udarōrasōrdvādaśa, caturdaśa pr̥ṣṭhē, grīvāṁ pratyūrdhvaṁ saptatriṁśat ||5||
View original
तेषामेकादशैकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ, उदरोरसोर्द्वादश, चतुर्दश पृष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्तत्रिंशत् ||५||
māṁsādimarmaṇāṁ saptōttaraśatasaṅkhyākānāṁ pradēśaviśēṣajñāpanārthaṁ saṅkhyayā vibhajya śākhādyāśrayaṁ nirdiśannāha- tēṣāmityādi||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tatra sakthimarmāṇi kṣipratalahr̥dayakūrcakūrcaśirōgulphēndrabastijānvāṇyurvilōhitākṣāṇi viṭapaṁ cēti, ētēnētaratsakthi vyākhyātam |
udarōrasōstu gudabastinābhihr̥dayastanamūlastanarōhitāpalāpānyapastambhau cēti |
pr̥ṣṭhamarmāṇi tu kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibr̥hatyaṁsaphalakānyaṁsau cēti |
bāhumarmāṇi tu śipratalahr̥dayakūrcakūrcaśirōmaṇibandhēndrabastikūrparāṇyurvīlōhitākṣāṇi kakṣadharaṁ cēti; ētēnētarō bāhurvyākhyātaḥ |
jatruṇa ūrdhvaṁ catasrō dhamanyō'ṣṭau mātr̥kā dvē kr̥kāṭikē dvē vidhurē dvē phaṇē dvāvapāṅgau dvāvāvartau dvāvutkṣēpau dvau śaṅkhāvēkā sthapanī pañca sīmantāścatvāri śr̥ṅgāṭakānyēkō'dhipatiriti ||6||
View original
तत्र सक्थिमर्माणि क्षिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोगुल्फेन्द्रबस्तिजान्वाण्युर्विलोहिताक्षाणि विटपं चेति, एतेनेतरत्सक्थि व्याख्यातम् |
उदरोरसोस्तु गुदबस्तिनाभिहृदयस्तनमूलस्तनरोहितापलापान्यपस्तम्भौ चेति |
पृष्ठमर्माणि तु कटीकतरुणकुकुन्दरनितम्बपार्श्वसन्धिबृहत्यंसफलकान्यंसौ चेति |
बाहुमर्माणि तु शिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोमणिबन्धेन्द्रबस्तिकूर्पराण्युर्वीलोहिताक्षाणि कक्षधरं चेति; एतेनेतरो बाहुर्व्याख्यातः |
जत्रुण ऊर्ध्वं चतस्रो धमन्योऽष्टौ मातृका द्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वे फणे द्वावपाङ्गौ द्वावावर्तौ द्वावुत्क्षेपौ द्वौ शङ्खावेका स्थपनी पञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येकोऽधिपतिरिति ||६||
śākhādiṣu saṅkhyayā vibhaktānāṁ marmaṇāṁ nāmānyāha- tatrētyādi| atra kṣiprādyēkaikaṁ gaṇayitavyam, ēvamēkādaśa| kṣiprādīnāṁ lakṣaṇamācāryaḥ svayamēvāgrē kariṣyati, atō'trēmāni na vyākhyātāni| udarētyādi gudādihr̥dayāntamēkaikaṁ gaṇayitavyaṁ, stanamūlādīni dvē dvē, ēvaṁ dvādaśa| pr̥ṣṭhētyādi kaṭīkataruṇādīni dvē dvē, ēvaṁ caturdaśa| bāhvityādi atrāpi kṣiprādikamēkaikaṁ gaṇayitavyam||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tatra talahr̥dayēndrabastigudastanarōhitāni māṁsamarmāṇi, nīladhamanīmātr̥kāśr̥ṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahr̥dayanābhipārśvasandhibr̥hatīlōhitākṣōrvyaḥ sirāmarmāṇi, āṇī(ṇi)viṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirōbastikṣiprāṁsavidhurōtkṣēpāḥ snāyumarmāṇi, kaṭīkataruṇanitambāṁsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi, jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartakr̥kāṭikāścēti sandhimarmāṇi ||7||
View original
तत्र तलहृदयेन्द्रबस्तिगुदस्तनरोहितानि मांसमर्माणि, नीलधमनीमातृकाशृङ्गाटकापाङ्गस्थपनीफणस्तनमूलापलापापस्तम्भहृदयनाभिपार्श्वसन्धिबृहतीलोहिताक्षोर्व्यः सिरामर्माणि, आणी(णि)विटपकक्षधरकूर्चकूर्चशिरोबस्तिक्षिप्रांसविधुरोत्क्षेपाः स्नायुमर्माणि, कटीकतरुणनितम्बांसफलकशङ्खास्त्वस्थिमर्माणि, जानुकूर्परसीमन्ताधिपतिगुल्फमणिबन्धकुकुन्दरावर्तकृकाटिकाश्चेति सन्धिमर्माणि ||७||
tatraikādaśa māṁsamarmāṇītyādivākyaiḥ prāguddiṣṭānāṁ māṁsādimarmaṇāṁ nāmānyāha- tatrētyādi| ētēṣāṁ māṁsādimarmaṇāṁ saṅkhyā prāgatraivādhyāyē vyākhyātā, tēnātra na vyākhyāyatē||7||
Adhikarana 7 (8-14) · Śloka 14
tānyētāni pañcavikalpāni bhavanti; tadyathā- sadyaḥprāṇaharāṇi, kālāntaraprāṇaharāṇi, viśalyaghnāni, vaikalyakarāṇi, rujākarāṇi cēti |
tatra sadyaḥprāṇaharāṇyēkōnaviṁśatiḥ, kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṁśat, trīṇi viśalyaghnāni, catuścatvāriṁśadvaikalyakarāṇi, aṣṭau rujākarāṇīti ||8||
bhavanti cātra- śr̥ṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam |
hr̥dayaṁ bastinābhyau(bhī) ca ghnanti sadyō hatāni tu ||9||
vakṣōmarmāṇi sīmantatalakṣiprēndrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇē sandhī pārśvajau br̥hatī ca yā ||10||
nitambāviti caitāni kālāntaraharāṇi tu |
utkṣēpau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśēt ||11||
lōhitākṣāṇi jānūrvīkūrcaviṭapakūrparāḥ |
kukundarē kakṣadharē vidhurē sakr̥kāṭikē ||12||
aṁsāṁsaphalakāpāṅgā nīlē manyē phaṇau tathā |
vaikalyakaraṇānyāhurāvartau dvau tathaiva ca ||13||
gulphau dvau maṇibandhau dvau dvē dvē kūrcaśirāṁsi ca |
rujākarāṇi jānīyādaṣṭāvētāni buddhimān |
kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntarēṇa ca ||14||
View original
तान्येतानि पञ्चविकल्पानि भवन्ति; तद्यथा- सद्यःप्राणहराणि, कालान्तरप्राणहराणि, विशल्यघ्नानि, वैकल्यकराणि, रुजाकराणि चेति |
तत्र सद्यःप्राणहराण्येकोनविंशतिः, कालान्तरप्राणहराणि त्रयस्त्रिंशत्, त्रीणि विशल्यघ्नानि, चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि, अष्टौ रुजाकराणीति ||८||
भवन्ति चात्र- शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठसिरा गुदम् |
हृदयं बस्तिनाभ्यौ(भी) च घ्नन्ति सद्यो हतानि तु ||९||
वक्षोमर्माणि सीमन्ततलक्षिप्रेन्द्रबस्तयः |
कटीकतरुणे सन्धी पार्श्वजौ बृहती च या ||१०||
नितम्बाविति चैतानि कालान्तरहराणि तु |
उत्क्षेपौ स्थपनी चैव विशल्यघ्नानि निर्दिशेत् ||११||
लोहिताक्षाणि जानूर्वीकूर्चविटपकूर्पराः |
कुकुन्दरे कक्षधरे विधुरे सकृकाटिके ||१२||
अंसांसफलकापाङ्गा नीले मन्ये फणौ तथा |
वैकल्यकरणान्याहुरावर्तौ द्वौ तथैव च ||१३||
गुल्फौ द्वौ मणिबन्धौ द्वौ द्वे द्वे कूर्चशिरांसि च |
रुजाकराणि जानीयादष्टावेतानि बुद्धिमान् |
क्षिप्राणि विद्धमात्राणि घ्नन्ति कालान्तरेण च ||१४||
tānyēva sukhapāṭhārthaṁ ślōkairdarśayannāha,- bhavantītyādi| catvāri śr̥ṅgāṭakāni, ēkō'dhipatiḥ; śaṅkhau dvau, kaṇṭhasirā aṣṭau mātr̥kāḥ, gudaṁ hr̥dayaṁ bastirnābhī cētyēkaikam, ēvamēkōnaviṁśatiḥ sadyōghnāni| vakṣōmarmāṇīti stanamūlē dvē, stanarōhitē dvē, apalāpau dvau, apastambhau dvau, ēvamaṣṭau vakṣōmarmāṇi; sīmantāḥ pañca, talāni catvāri, kṣiprāṇi catvāri, indrabastayaścatvāraḥ, dvē kaṭīkataruṇē, dvau pārśvasandhī, dvē br̥hatyau, dvau nitambau, ēvaṁ trayastriṁśat kālāntaraprāṇaharāṇi| utkṣēpāviti utkṣēpau dvau, ēkā sthapanī, ēvaṁ trīṇi viśalyaghnāni| lōhitētyādi catvāri lōhitākṣanāmadhēyāni, āṇayaścatasraḥ, jānunī dvē, catasra urvyaḥ, catvāraḥ kūrcāḥ, viṭapādīnāmāvartāntānāṁ trayōdaśānāṁ pratyēkaṁ dvau dvau, iti catuścatvāriṁśadvaikalyakaraṇāni| gulphāvityādi dvau gulphau, dvau maṇibandhau; dvē dvē kūrcaśirāṁsi cēti dvē kūrcaśirasī hastayōḥ, dvē kūrcaśirasī pādayōḥ, ēvaṁ catvāri kūrcaśirāṁsi, ityaṣṭau rujākarāṇi| bhēdēna yat pañcaprakāratvamuktaṁ tadyadyapi vakṣyamāṇēna ‘marmāṇi śalyaviṣayārdhamudāharanti’ ityādiślōkapratipāditēna prāṇaharavaikalyakarēti dvitvēna bādhyatē, tathā'pi na dōṣō bhiṣajāmādarakhyāpanārthatvāddvitvasyēti||8-14||
Adhikarana 8 (15) · Śloka 15
marmāṇi māṁsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ; tēṣu svabhāvata ēva viśēṣēṇa prāṇāstiṣṭhanti; tasmānmarmasvabhihatāstāṁstān bhāvānāpadyantē ||15||
View original
मर्माणि मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिसन्निपाताः; तेषु स्वभावत एव विशेषेण प्राणास्तिष्ठन्ति; तस्मान्मर्मस्वभिहतास्तांस्तान् भावानापद्यन्ते ||१५||
idānīṁ prāṇaharādikaṁ karma marmaṇāṁ sayuktikaṁ darśayannāha- marmāṇītyādi| sannipātaḥ saṁślēṣō'tyantamiśrībhāva iti yāvat| sarvēṣāṁ sarvatra marmaṇi saṁślēṣē'pi māṁsamarma sirāmarmādivyavahāra ādhikyamāśritya, pārthivādivyavahāravat| svabhāvata iti hētvantaranirapēkṣatayā| prāṇā agnyādayaḥ| tāṁstāniti ‘indriyārthēṣvasamprāptirmanōbuddhiviparyaya’ ityādikānatraivōktān| anyē tu “bhramaḥ pralāpaḥ patanaṁ pramōha” (sū.25) ityādikān sūtrasthānōktānāhuḥ||15||
Adhikarana 9 (16) · Śloka 16
tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgnēyāni, agniguṇēṣvāśu kṣīṇēṣu kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgnēyāni, agniguṇēṣvāśu kṣīṇēṣu kramēṇa ca sōmaguṇēṣu kālāntarēṇa kṣapayanti; viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni, śalyamukhāvaruddhō yāvadantarvāyustiṣṭhati tāvajjīvati, uddhr̥tamātrē tu śalyē marmasthānāśritō vāyurniṣkrāmati, tasmāt saśalyō jīvatyuddhr̥taśalyō mriyatē (pākātpatitaśalyō vā jīvati); vaikalyakarāṇi saumyāni, sōmō hi sthiratvācchaityācca prāṇāvalambanaṁ karōti; rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, viśēṣataśca tau rujākarau; pāñcabhautikīṁ ca rujāmāhurēkē ||16||
View original
तत्र सद्यःप्राणहराण्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्षपयन्ति; कालान्तरप्राणहराणि सौम्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्रमेण च सोमगुणेषु कालान्तरेण क्षपयन्ति; विशल्यप्राणहराणि वायव्यानि, शल्यमुखावरुद्धो यावदन्तर्वायुस्तिष्ठति तावज्जीवति, उद्धृतमात्रे तु शल्ये मर्मस्थानाश्रितो वायुर्निष्क्रामति, तस्मात् सशल्यो जीवत्युद्धृतशल्यो म्रियते (पाकात्पतितशल्यो वा जीवति); वैकल्यकराणि सौम्यानि, सोमो हि स्थिरत्वाच्छैत्याच्च प्राणावलम्बनं करोति; रुजाकराण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, विशेषतश्च तौ रुजाकरौ; पाञ्चभौतिकीं च रुजामाहुरेके ||१६||
kasmāt punaratra samānē'pi prāṇōpaghātē sadyaḥprāṇaharakālāntaraprāṇaharādiviśēṣa ityāha- tatrētyādi| āgnēyānīti yadyapi “sōmamārutatējāṁsi rajaḥsattvatamāṁsi ca| marmasu prāyaśaḥ puṁsāṁ bhūtātmā cāvatiṣṭhatē” ityuktaṁ, tathā'pyāgnēyēṣu marmasvadhikaṁ tējaḥ, saumyēṣu sōma ityādi jñēyam| agniguṇēṣvāśukṣīṇēṣviti agnērāśukāritvādityarthaḥ| tāviti agnivāyū viśēṣēṇa rujākarau; sāmānyēna punaḥ sōmō'pi, kaphavraṇē vēdanāsambhavāt| rujāyāmēva dvitīyamēkīyamataṁ darśayannāha- pāñcabhautikīmityādi||16||
Adhikarana 10 (17) · Śloka 17
kēcidāhurmāṁsādīnāṁ pañcānāmapi samastānāṁ vivr̥ddhānāṁ samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi, ēkahīnānāmalpānāṁ vā kālāntaraprāṇaharāṇi, dvihīnānāṁ viśalyaprāṇaharāṇi , trihīnānāṁ vaikalyakarāṇi, ēkasminnēva rujākarāṇīti |
naivaṁ, yatō'sthimarmasvapyabhihatēṣu śōṇitāgamanaṁ bhavati ||17||
View original
केचिदाहुर्मांसादीनां पञ्चानामपि समस्तानां विवृद्धानां समवायात् सद्यःप्राणहराणि, एकहीनानामल्पानां वा कालान्तरप्राणहराणि, द्विहीनानां विशल्यप्राणहराणि , त्रिहीनानां वैकल्यकराणि, एकस्मिन्नेव रुजाकराणीति |
नैवं, यतोऽस्थिमर्मस्वप्यभिहतेषु शोणितागमनं भवति ||१७||
sadyaḥprāṇaharādiviśēṣasya dvitīyadarśanē vyavasthāṁ darśayannāha- kēcidityādi| yadyapi gudabastinābhihr̥dayēṣu sadyaḥprāṇaharamarmasvasthīni na vyaktāni tathā'pyavyaktānāmasthnāṁ śaktirūpēṇāvasthānāt pañcānāṁ samavāya utpadyata ēva | ēkahīnānāmityatra hīnaśabdō'tyantābhāvē vartatē, na tu nyūnatvē| ēkahīnāni punaḥ stanamūlāpalāpāpastambhasrīmantakaṭīkataruṇapārśvasandhibr̥hatīnitambāni māṁsahīnāni, stanarōhitatalahr̥dayakṣiprēndrabastayō'sthihīnāḥ; dvihīnāni punarutkṣēpau māṁsasandhihīnau; trihīnāni punarlōhitākṣāṇi snāyusandhyasthihīnāni, sthapanī māṁsasirāsnāyuhīnā, jānunī māṁsasirāsnāyuhīnē, urvyō'sthimāṁsasnāyuhīnāḥ, viṭapē māṁsasirāsthihīnē, kūrparau māṁsasirāsnāyuhīnau, kukundarē māṁsasnāyusirāhīnē , kakṣadharē sirāsthisandhihīnē, vidhurē māṁsasirāsandhihīnē, kr̥kāṭikē māṁsasirāsnāyuhīnē, aṁsau māṁsasirāsandhihīnau, aṁsaphalakē māṁsasnāyusandhihīnē, nīlē manyē phaṇē ca māṁsasandhyasthihīnē, āvartau māṁsasirāsnāyuhīnau, apāṅgau māṁsasnāyusandhihīnau| ēkasminniti māṁsādisandhyantādēkasminnavaśiṣṭē rujākarāṇi bhavanti, gulphamaṇibandhāstathā kūrcaśirāṁsi māṁsasirāsnāyvasthihīnāni| naivamiti svadarśanē sarvamarmaṇāṁ māṁsasirāsnāyvasthisandhisannipātatvādēva dvitryādihīnamasamyagityarthaḥ| kutaḥ svadarśanē sarvāṇi sarvatra santītyāha- yata ityādi| yataścāsthividdhēṣvapi śōṇitadarśanaṁ bhavatyataḥ pratyakṣāt pramāṇāt sarvāṇi māṁsādīni sarvatra marmaṇi bhavantīti jñātavyam||17||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
caturvidhā yāstu sirāḥ śarīrē prāyēṇa tā marmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthimāṁsāni tathaiva sandhīn santarpya dēhaṁ pratiyāpayanti ||18||
View original
चतुर्विधा यास्तु सिराः शरीरे प्रायेण ता मर्मसु सन्निविष्टाः |
स्नाय्वस्थिमांसानि तथैव सन्धीन् सन्तर्प्य देहं प्रतियापयन्ति ||१८||
ētadēva darśayannāha- caturityādi| caturvidhā iti vātapittaślēṣmaraktavahāḥ| marmasvityādi| ētēna sirāṇāṁ snāyvasthimāṁsasandhigatatvaṁ bōdhitam, ata ēvāsthividdhē'pi śōṇitāgamanamityarthaḥ||18||
Adhikarana 12 (19-20) · Śloka 20
tataḥ kṣatē marmaṇi tāḥ pravr̥ddhaḥ samantatō vāyurabhistr̥ṇōti |
vivardhamānastu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanōti kāyē ||19||
rujābhibhūtaṁ tu tataḥ śarīraṁ pralīyatē naśyati cāsya sañjñā |
atō hi śalyaṁ vinihartumicchanmarmāṇi yatnēna parīkṣya karṣēt ||20||
View original
ततः क्षते मर्मणि ताः प्रवृद्धः समन्ततो वायुरभिस्तृणोति |
विवर्धमानस्तु स मातरिश्वा रुजः सुतीव्राः प्रतनोति काये ||१९||
रुजाभिभूतं तु ततः शरीरं प्रलीयते नश्यति चास्य सञ्ज्ञा |
अतो हि शल्यं विनिहर्तुमिच्छन्मर्माणि यत्नेन परीक्ष्य कर्षेत् ||२०||
idānīṁ yathaikadēśajē'pi prahārē marmaviddhasya kramēṇa sakalaśarīrē vātādidōṣavyāptyā rujāvēgēna cētanādhātōrviyōgastathā darśayannāha- tata ityādi| tāḥ sirāḥ, pravr̥ddhō vāyuḥ, samantataḥ sarvataḥ, abhistr̥ṇōti sañchādayati| śarīraṁ pralīyatē pralayaṁ gacchati śarīrayantraṁ vighaṭṭayatītyarthaḥ| tasmin pāñcabhautikē śarīrē pralīnē sañjñāṣaṣṭhaścētanādhāturapi naśyati| ‘tāḥ pravr̥ddha’ ityatra ‘tāsu vr̥ddha’ iti kēcit paṭhanti vyākhyānayanti ca- tāsu sirāsu vr̥ddhō vāyuḥ samantataḥ sakalaṁ śarīramabhistr̥ṇōti sañchādayatītyarthaḥ||19-20||
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
ētēna śēṣaṁ vyākhyātam ||21||
View original
एतेन शेषं व्याख्यातम् ||२१||
ētēnēti rugādirūpēṇa vāyōrlakṣaṇēna, śēṣamiti dāhādi srōtōnirōdhādi ca pittaślēṣmaṇōrlakṣaṇaṁ vyākhyātamēvētyarthaḥ||21||
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
tatra sadyaḥprāṇaharamantē viddhaṁ kālāntarēṇa mārayati, kālāntaraprāṇaharamantē viddhaṁ vaikalyamāpādayati, viśalyaghnaṁ vaikalyakaraṁ ca bhavati, vaikalyakaraṁ kālāntarēṇa klēśayati rujāṁ ca karōti, rujākaramatīvravēdanaṁ bhavati ||22||
View original
तत्र सद्यःप्राणहरमन्ते विद्धं कालान्तरेण मारयति, कालान्तरप्राणहरमन्ते विद्धं वैकल्यमापादयति, विशल्यघ्नं वैकल्यकरं च भवति, वैकल्यकरं कालान्तरेण क्लेशयति रुजां च करोति, रुजाकरमतीव्रवेदनं भवति ||२२||
tēṣāṁ sadyaḥprāṇaharādīnāṁ svakarma yanniyataṁ tatkāraṇavikalpād vyabhicārayannāha- tatrētyādi| antē viddhaṁ samīpē viddhaṁ, madhyē viddhaṁ tu sadya ēvētyarthaḥ; ētēna pūrvaṁ pūrvaṁ marma kāraṇavaikalyāt parasya parasya kāryaṁ karōti, ēvaṁ paraṁ paramapi marmātividdhādikāraṇavaśāt pūrvasya pūrvasya karma karōti| ata ēva tēṣvityādinā kṣiprāṇi kadācidāśu mārayantītyagrē vakṣyati||22||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarānmārayanti, kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣānmāsādvā, tēṣvapi tu kṣiprāṇi kadācidāśu mārayanti, viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācidatyabhihatāni mārayanti ||23||
View original
तत्र सद्यःप्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरान्मारयन्ति, कालान्तरप्राणहराणि पक्षान्मासाद्वा, तेष्वपि तु क्षिप्राणि कदाचिदाशु मारयन्ति, विशल्यप्राणहराणि वैकल्यकराणि च कदाचिदत्यभिहतानि मारयन्ति ||२३||
idānīṁ sadyaḥprāṇaharādimarmaṇāṁ māraṇē kālāvadhiṁ darśayannāha- tatra sadya ityādi| yadyapi sadyaḥśabdastatkṣaṇavācī tathā'pi sadyaḥprāṇaharāṇītyatra sadyaḥśabdaḥ saptāhābhyantaraparō jñātavyaḥ, saptarātrānmārayantītyuktatvāt| tēṣvapīti kālāntaraprāṇaharēṣvapītyarthaḥ| kadācidāśu mārayanti ‘atihatāni’ iti śēṣaḥ, anatihatāni tu kālāntarēṇaiva mārayanti; ētaccōpalakṣaṇaṁ, tēna rujākarāṇyēvaṁ vaikalyaṁ janayanti; ēvaṁ vaikalyādiṣvapi svaniyatakarmavyabhicāraḥ||23||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
ata ūrdhvaṁ sakthimarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ- tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyōrmadhyē kṣipraṁ nāma marma, tatra viddhasyākṣēpakēṇa maraṇaṁ; madhyamāṅgulīmanupūrvēṇa madhyē pādatalasya talahr̥dayaṁ nāma , tatra rujābhirmaraṇaṁ; kṣiprasyōpariṣṭādubhayataḥ kūrcō nāma, tatra pādasya bhramaṇavēpanē bhavataḥ; gulphasandhēradha ubhayataḥ kūrcaśiraḥ, tatra rujāśōphau; pādajaṅghayōḥ sandhānē gulphaḥ, tatra rujaḥ stabdhapādatā khañjatā vā; pārṣṇiṁ prati jaṅghāmadhyē indrabastiḥ, tatra śōṇitakṣayēṇa maraṇaṁ; jaṅghōrvōḥ sandhānē jānu, tatra khañjatā; jānuna ūrdhvamubhayatastryaṅgulamāṇī , tatra śōphābhivr̥ddhiḥ stabdhasakthitā ca; ūrumadhyē urvī, tatra śōṇitakṣayāt sakthiśōṣaḥ; urvyā ūrdhvamadhō vaṅkṣaṇasandhērūrumūlē lōhitākṣaṁ, tatra lōhitakṣayēṇa maraṇaṁ pakṣāghātō vā; vaṅkṣaṇavr̥ṣaṇayōrantarē viṭapaṁ, tatra ṣāṇḍhyamalpaśukratā vā bhavati; ēvamētānyēkādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni |
ētēnētarasakthi bāhū ca vyākhyātau |
viśēṣatastu yāni sakthni gulphajānuviṭapāni, tāni bāhau maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi ; yathā vaṅkṣaṇavr̥ṣaṇayōrantarē viṭapamēvaṁ vakṣaḥkakṣayōrmadhyē kakṣadharaṁ, tasmin viddhē ta ēvōpadravāḥ; viśēṣatastu maṇibandhē kuṇṭhatā, kūrparākhyē kuṇiḥ, kakṣadharē pakṣāghātaḥ |
ēvamētāni catuścatvāriṁśacchākhāsu marmāṇi vyākhyātāni ||24||
View original
अत ऊर्ध्वं सक्थिमर्माणि व्याख्यास्यामः- तत्र पादस्याङ्गुष्ठाङ्गुल्योर्मध्ये क्षिप्रं नाम मर्म, तत्र विद्धस्याक्षेपकेण मरणं; मध्यमाङ्गुलीमनुपूर्वेण मध्ये पादतलस्य तलहृदयं नाम , तत्र रुजाभिर्मरणं; क्षिप्रस्योपरिष्टादुभयतः कूर्चो नाम, तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतः; गुल्फसन्धेरध उभयतः कूर्चशिरः, तत्र रुजाशोफौ; पादजङ्घयोः सन्धाने गुल्फः, तत्र रुजः स्तब्धपादता खञ्जता वा; पार्ष्णिं प्रति जङ्घामध्ये इन्द्रबस्तिः, तत्र शोणितक्षयेण मरणं; जङ्घोर्वोः सन्धाने जानु, तत्र खञ्जता; जानुन ऊर्ध्वमुभयतस्त्र्यङ्गुलमाणी , तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थिता च; ऊरुमध्ये उर्वी, तत्र शोणितक्षयात् सक्थिशोषः; उर्व्या ऊर्ध्वमधो वङ्क्षणसन्धेरूरुमूले लोहिताक्षं, तत्र लोहितक्षयेण मरणं पक्षाघातो वा; वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपं, तत्र षाण्ढ्यमल्पशुक्रता वा भवति; एवमेतान्येकादश सक्थिमर्माणि व्याख्यातानि |
एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ |
विशेषतस्तु यानि सक्थ्नि गुल्फजानुविटपानि, तानि बाहौ मणिबन्धकूर्परकक्षधराणि ; यथा वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपमेवं वक्षःकक्षयोर्मध्ये कक्षधरं, तस्मिन् विद्धे त एवोपद्रवाः; विशेषतस्तु मणिबन्धे कुण्ठता, कूर्पराख्ये कुणिः, कक्षधरे पक्षाघातः |
एवमेतानि चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु मर्माणि व्याख्यातानि ||२४||
ata ūrdhvamityādi| tatra pādāṅguṣṭhētyādi snāyumarmēdamardhāṅgulaṁ kālāntaraprāṇaharaṁ ca| madhyamāṅgulīmityādi madhyamāṅgulimanulakṣīkr̥tya kramēṇa pādatalasya madhyē talahr̥dayaṁ, māṁsamarmēdamardhāṅgulaṁ kālāntaraprāṇaharaṁ ca| upariṣṭādityatra ‘dvyaṅgulē’ iti śēṣaḥ, ubhayata iti ūrdhvamadhaśca, tatra kūrcē, ‘viddhē’ iti śēṣaḥ; snāyumarmēdaṁ caturaṅgulaṁ vaikalyakaraṁ ca| gulphētyādi idamapi snāyumarma ēkāṅgulaṁ vaikalyakaraṁ ca| pādētyādi| sandhimarmēdaṁ dvyaṅgulapramāṇaṁ vaikalyakaraṁ ca| pārṣṇimityādi| māṁsamarmēdamardhāṅgulaṁ pārṣṇiṁ prati trayōdaśāṅgulē sthitaṁ kālāntaraprāṇaharaṁ ca; bhōjastu dvyaṅgulapramāṇamāha, bhōjadarśanādgayadāsō'pi marmamānasūtrē “dvyaṅgulamindrabastimarma” iti paṭhitvā vyākhyāyati| jaṅghētyādi sandhimarmēdaṁ tryaṅgulapramāṇaṁ vaikalyakaraṁ ca| jānuna ityādi jānuna ūrdhvaṁ tryaṅgulē ubhayata ūrdhvamadhaśca, snāyumarmēdamardhāṅgulaṁ vaikalyakaraṁ ca, gayī tu tryaṅgulamānamētadāha- ūrumadhyē ityādi| sirāmarmēdamēkāṅgulaṁ vaikalyakaraṁ ca| vaṅkṣaṇētyādi snāyumarmēdamēkāṅgulaṁ vaikalyakaraṁ ca| ēvamityādi| ētēnaikādaśamarmanirdēśēna| viśēṣata ityādi| maṇibandhaḥ pāṇimūlaṁ, karpūraḥ kaphōṇiḥ ‘kuhuṇī’ iti lōkē| tasminnityādi| tasminniti maṇibandhādau| ta ēvēti gulphādivadhajātāḥ| viśēṣatastvityādi| kuṇṭhatā karasyākarmaṇyatvam| kuṇiḥ saṅkucitabāhumadhyaḥ| ētēnētarō bāhurvyākhyātaḥ| upasaṁhāramāha- ēvamityādi||24||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
ata ūrdhvamudarōrasōrmarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ - tatra vātavarcōnirasanaṁ sthūlāntrapratibaddhaṁ gudaṁ nāma marma, tatra sadyōmaraṇaṁ; alpamāṁsaśōṇitō'bhyantarataḥ kaṭyāṁ mūtrāśayō bastiḥ, tatrāpi sadyōmaraṇamaśmarīvraṇādr̥tē, tatrāpyubhayatō bhinnē na jīvati, ēkatō bhinnē mūtrasrāvī vraṇō bhavati, sa tu yatnēnōpakrāntō rōhati; pakvāmāśayayōrmadhyē sirāprabhavā nābhiḥ, tatrāpi sadyō maraṇaṁ; stanayōrmadhyamadhiṣṭhāyōrasyāmāśayadvāraṁ sattvarajastamasāmadhiṣṭhānaṁ hr̥dayaṁ, tatrāpi sadya ēva maraṇaṁ; stanayōradhastād dvyaṅgulamubhayataḥ stanamūlē, tatra kaphapūrṇakōṣṭhatayā (kāsaśvāsābhyāṁ ) mriyatē; stanacūcukayōrūrdhvaṁ dvyaṅgulamubhayataḥ stanarōhitau , tatra lōhitapūrṇakōṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṁ ca mriyatē; aṁsakūṭayōradhastāt pārśvōparibhāgayōrapalāpau nāma, tatra raktēna pūyabhāvaṁ gatēna maraṇaṁ; ubhayatrōrasō nāḍyau vātavahē apastambhau nāma, tatra vātapūrṇakōṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṁ ca maraṇam; ēvamētānyudarōrasōrdvādaśa marmāṇi vyākhyātāni ||25||
View original
अत ऊर्ध्वमुदरोरसोर्मर्माण्यनुव्याख्यास्यामः - तत्र वातवर्चोनिरसनं स्थूलान्त्रप्रतिबद्धं गुदं नाम मर्म, तत्र सद्योमरणं; अल्पमांसशोणितोऽभ्यन्तरतः कट्यां मूत्राशयो बस्तिः, तत्रापि सद्योमरणमश्मरीव्रणादृते, तत्राप्युभयतो भिन्ने न जीवति, एकतो भिन्ने मूत्रस्रावी व्रणो भवति, स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति; पक्वामाशययोर्मध्ये सिराप्रभवा नाभिः, तत्रापि सद्यो मरणं; स्तनयोर्मध्यमधिष्ठायोरस्यामाशयद्वारं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानं हृदयं, तत्रापि सद्य एव मरणं; स्तनयोरधस्ताद् द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले, तत्र कफपूर्णकोष्ठतया (कासश्वासाभ्यां ) म्रियते; स्तनचूचुकयोरूर्ध्वं द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनरोहितौ , तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च म्रियते; अंसकूटयोरधस्तात् पार्श्वोपरिभागयोरपलापौ नाम, तत्र रक्तेन पूयभावं गतेन मरणं; उभयत्रोरसो नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ नाम, तत्र वातपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम्; एवमेतान्युदरोरसोर्द्वादश मर्माणि व्याख्यातानि ||२५||
ata ityādi| nirasanaṁ prērakaṁ, māṁsamarmēdaṁ caturaṅgulaṁ sadyōghāti ca| alpētyādi kaṭyāmityupalakṣaṇaṁ, tēna nābhipr̥ṣṭhamuṣkagudavaṅkṣaṇaśēphāṁsi gr̥hyantē; taduktaṁ- “nābhipr̥ṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṅkṣaṇaśēphasām| ēkadvārastanutvakkō madhyē bastiradhōmukhaḥ” (ni.3) iti| sadyōmaraṇamaśmarīvraṇādr̥tē bhavatīti sambandhaḥ| tatrāpīti aśmarīnimittē ityarthaḥ| ubhayatō bhinnē ‘bastau’ iti śēṣaḥ| snāyumarmēdaṁ caturaṅgulaṁ sadyōghāti ca| pakvētyādi sirāmarmēdaṁ caturaṅgulaṁ ca| stanayōrityādi sirāmarmēdaṁ kamalamukulākāramadhōmukhaṁ caturaṅgulaṁ ca| stanayōradhastādityādi ubhayataḥ stanayōradhastād dvyaṅgulapradēśē stanamūlē marmaṇī, ubhayatōgrahaṇāt pr̥thak pr̥thak stanasyādhaḥ stanamūlaṁ marmēti gamyatē, anyathā stanayōradhastādityuktē militayōrēva stanayōradhastāditīdr̥śē'rthē stanayugamadhyasyādhastāt stanamūlākhyaṁ marmadvayamityaniṣṭaṁ syāt, imē sirāmarmaṇī dvyaṅgulē kālāntaraprāṇaharē ca| stanacūcukayōrityādi stanayōścūcukē stanacūcukē; pūrvavākyāt ‘dvyaṅgulē’ ityanuvartatē, tēna stanacūcukayōrūrdhvaṁ dvyaṅgulē stanarōhitē dvē marmaṇī; taduktaṁ- “stanacūcukayōrūrdhvaṁ dvyaṅgulāt stanarōhitē| ardhāṅgulamitē māṁsamarmaṇī parikīrtitē|| raktapūritakōṣṭhasya kālānmaraṇakāriṇī” iti; vr̥ddhavāgbhaṭēna “stanacūcukayōrūrdhvaṁ dvyaṅgulamubhayataḥ stanarōhitē” (a.saṁ.śā.7) ityuktaṁ; māṁsamarmaṇī sadyōghātinī| aṁsētyādi sirāmarmaṇī ardhāṅgulē kālāntaraprāṇaharē ca| ubhayatrōrasa iti urasō dvayōḥ pārśvayōrityarthaḥ, sirāmarmaṇī ardhāṅgulapramāṇē kālāntaraprāṇaharē ca||25||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
ata ūrdhvaṁ pr̥ṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ - tatra pr̥ṣṭhavaṁśamubhayataḥ pratiśrōṇikāṇḍamasthinī kaṭīkataruṇē, tatra śōṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇō hīnarūpaśca mriyatē; pārśvayōrjaghanabahirbhāgē pr̥ṣṭhavaṁśamubhayatō kukundarē, tatra sparśājñānamadhaḥkāyē cēṣṭōpaghātaśca; śrōṇīkāṇḍayōruparyāśayācchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau, tatrādhaḥkāyaśōṣō daurbalyācca maraṇaṁ; adhaḥpārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayōstiryagūrdhvaṁ ca jaghanāt pārśvasandhī, tatra lōhitapūrṇakōṣṭhatayā mriyatē; stanamūlādr̥jūbhayataḥ pr̥ṣṭhavaṁśasya br̥hatī, tatra śōṇitātipravr̥ttinimittairupadravairmriyatē; pr̥ṣṭhōpari pr̥ṣṭhavaṁśamubhayatastrikasambaddhē aṁsaphalakē, tatra bāhvōḥ svāpaśōṣau ; bāhumūrdhagrīvāmadhyēṁ'sapīṭhaskandhabandhanāvaṁsau, tatra stabdhabāhutā; ēvamētāni caturdaśa pr̥ṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni ||26||
View original
अत ऊर्ध्वं पृष्ठमर्माणि व्याख्यास्यामः - तत्र पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणिकाण्डमस्थिनी कटीकतरुणे, तत्र शोणितक्षयात् पाण्डुर्विवर्णो हीनरूपश्च म्रियते; पार्श्वयोर्जघनबहिर्भागे पृष्ठवंशमुभयतो कुकुन्दरे, तत्र स्पर्शाज्ञानमधःकाये चेष्टोपघातश्च; श्रोणीकाण्डयोरुपर्याशयाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ, तत्राधःकायशोषो दौर्बल्याच्च मरणं; अधःपार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ययोस्तिर्यगूर्ध्वं च जघनात् पार्श्वसन्धी, तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया म्रियते; स्तनमूलादृजूभयतः पृष्ठवंशस्य बृहती, तत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिमित्तैरुपद्रवैर्म्रियते; पृष्ठोपरि पृष्ठवंशमुभयतस्त्रिकसम्बद्धे अंसफलके, तत्र बाह्वोः स्वापशोषौ ; बाहुमूर्धग्रीवामध्येंऽसपीठस्कन्धबन्धनावंसौ, तत्र स्तब्धबाहुता; एवमेतानि चतुर्दश पृष्ठमर्माणि व्याख्यातानि ||२६||
ata ūrdhvamityādi| tatra pr̥ṣṭhētyādi| pratiśrōṇikāṇḍamityatra ‘pratiśrōṇikarṇau’ iti kēcit paṭhanti, tatra śrōṇikarṇau lakṣīkr̥tya trikasannidhānē śrōṇyāmupari; asthimarmaṇī ardhāṅgulē kālāntaraprāṇaharē ca| pārśvētyādi| pārśvayōrvāmadakṣiṇasañjñakayōḥ, jaghanabahirbhāga iti kaṭyāḥ paścādbhāgē, gayī tu ‘pārśvajaghanabhāgē’ iti paṭhitvā pārśvayōrjaghanabhāgē'dhōbhāgē nitambē nimnē kukundarē iti vyākhyāti, sandhimarmaṇī ardhāṅgulē īṣannimnākārē vaikalyakarē ca| śrōṇītyādi| pūrvōktayōḥ śrōṇikāṇḍayōrupari, āśayācchādanau āmāśayapidhāyakau , pārśvāntarapratibaddhau pārśvamadhyē pratibaddhau nitambau; asthimarmaṇī ardhāṅgulē kālāntaraprāṇaharē ca| adha ityādi adhaḥpārśvāntarapratibaddhāviti adhōbhāgē yat pārśvayōrantaraṁ madhyaṁ tatra pratibaddhau, jaghanapārśvamadhyayōriti paścādbhāgapārśvabhāgayōryau madhyau vāmadakṣiṇau tayōḥ; kathaṁ sthitāvityāha- tiryagūrdhvaṁ cēti, uparyupari parśukānāṁ kramavr̥ddhēḥ sandhērapi tiryagūrdhvatvaṁ ; jaghanāditi lyapi luptē pañcamīyaṁ, tēna jaghanapaścādbhāgamāśritya sthitau pārśvasandhī, sirāmarmaṇi ardhāṅgulē kālāntaramr̥tyupradē ca| stanamūlādityādi sirāmarmaṇī ardhāṅgulē kālāntaraprāṇaharē ca| pr̥ṣṭhōparītyādi pr̥ṣṭhavaṁśasyāyatatvāt pradēśaniyamārthaṁ pr̥ṣṭhōparītyuktaṁ, trikasambaddhē iti grīvāyā aṁsadvayasya ca yaḥ saṁyōgaḥ sa trikaḥ, tatra sambaddhē aṁsaphalakē; asthimarmaṇī ardhāṅgulē vaikalyakāriṇī ca| bāhvityādi| bāhumūrdhā bāhuśiraḥ, grīvā tu kandharā, tayōrmadhyē aṁsaphalakabhujaśikharayōrbandhanau aṁsau, snāyumarmaṇī ardhāṅgulē vaikalyakāriṇī ca||26||
Adhikarana 19 (27) · Śloka 27
ata ūrdhvamūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmaḥ- tatra kaṇṭhanāḍīmubhayataścatasrō dhamanyō dvē nīlē dvē ca manyē vyatyāsēna , tatra mūkatā svaravaikr̥tamarasagrāhitā ca; grīvāyāmubhayataścatasraḥ sirā mātr̥kāḥ, tatra sadyōmaraṇaṁ; śirōgrīvayōḥ sandhānē kr̥kāṭikē, tatra calamūrdhatā; karṇapr̥ṣṭhatō'dhaḥsaṁśritē vidhurē, tatra bādhiryaṁ; ghrāṇamārgamubhayataḥ srōtōmārgapratibaddhē abhyantarataḥ phaṇē, tatra gandhājñānaṁ; bhrūpucchāntayōradhō'kṣṇōrbāhyatō'pāṅgau, tatrāndhyaṁ dr̥ṣṭayupaghātō vā; bhruvōrupari nimnayōrāvartau nāma, tatrāpyāndhyaṁ dr̥ṣṭayupaghātō vā; bhruvōrantayōrupari karṇalalāṭayōrmadhyē śaṅkhau, tatra sadyōmaraṇaṁ; śaṅkhayōrupari kēśānta utkṣēpau, tatra saśalyō jīvēt pākāt patitaśalyō vā nōddhr̥taśalyaḥ; bhruvōrmadhyē sthapanī, tatrōtkṣēpavat; pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma, tatrōnmādabhayacittanāśairmaraṇaṁ; ghrāṇaśrōtrākṣijihvāsantarpaṇīnāṁ sirāṇāṁ madhyē sirāsannipātaḥ śr̥ṅgāṭakāni , tāni catvāri marmāṇi, tatrāpi sadyōmaraṇaṁ ; mastakābhyantarōpariṣṭhāt sirāsandhisannipātō rōmāvartō'dhipatiḥ, tatrāpi sadya ēva |
ēvamētāni saptatriṁśadūrdhvajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni ||27||
View original
अत ऊर्ध्वमूर्ध्वजत्रुगतानि व्याख्यास्यामः- तत्र कण्ठनाडीमुभयतश्चतस्रो धमन्यो द्वे नीले द्वे च मन्ये व्यत्यासेन , तत्र मूकता स्वरवैकृतमरसग्राहिता च; ग्रीवायामुभयतश्चतस्रः सिरा मातृकाः, तत्र सद्योमरणं; शिरोग्रीवयोः सन्धाने कृकाटिके, तत्र चलमूर्धता; कर्णपृष्ठतोऽधःसंश्रिते विधुरे, तत्र बाधिर्यं; घ्राणमार्गमुभयतः स्रोतोमार्गप्रतिबद्धे अभ्यन्तरतः फणे, तत्र गन्धाज्ञानं; भ्रूपुच्छान्तयोरधोऽक्ष्णोर्बाह्यतोऽपाङ्गौ, तत्रान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरुपरि निम्नयोरावर्तौ नाम, तत्राप्यान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरन्तयोरुपरि कर्णललाटयोर्मध्ये शङ्खौ, तत्र सद्योमरणं; शङ्खयोरुपरि केशान्त उत्क्षेपौ, तत्र सशल्यो जीवेत् पाकात् पतितशल्यो वा नोद्धृतशल्यः; भ्रुवोर्मध्ये स्थपनी, तत्रोत्क्षेपवत्; पञ्च सन्धयः शिरसि विभक्ताः सीमन्ता नाम, तत्रोन्मादभयचित्तनाशैर्मरणं; घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वासन्तर्पणीनां सिराणां मध्ये सिरासन्निपातः शृङ्गाटकानि , तानि चत्वारि मर्माणि, तत्रापि सद्योमरणं ; मस्तकाभ्यन्तरोपरिष्ठात् सिरासन्धिसन्निपातो रोमावर्तोऽधिपतिः, तत्रापि सद्य एव |
एवमेतानि सप्तत्रिंशदूर्ध्वजत्रुगतानि मर्माणि व्याख्यातानि ||२७||
ata ūrdhvamityādi| vyatyāsēna vaiparītyēna, ēkā nīlā ēkā manyā caikasmin pārśvē, anyā nīlā anyā manyā cāparasmin pārśvē; sirāmarmaṇī caturaṅgulē vaikalyakāriṇī ca| grīvāyāmityādi ubhayataścatasra iti ēkasmin ēkasmin pārśvē catasraścatasra ityarthaḥ; sirāmarmāṇi caturaṅgulapramāṇāni mātr̥kāḥ| śira ityādi sandhimarmaṇī ardhāṅgulē vaikalyakāriṇī ca| karṇētyādi snāyumarmaṇī kiñcinnimnākārē vaikalyakāriṇī ca| ghrāṇētyādi ghrāṇamārgasya dvayōḥ pārśvayōrabhyantaravivarasambaddhē phaṇē, sirāmarmaṇī ardhāṅgulē vaikalyakāriṇī ca| bhrūpucchētyādi sirāmarmaṇī ardhāṅgulē vaikalyakāriṇī ca| bhruvōruparītyādi bhruvōrupari nimnayōriti pradēśakathanaṁ, sandhimarmaṇī ardhāṅgulē vaikalyakāriṇī ca| bhruvōrityādi asthimarmaṇī ardhāṅgulē| śaṅkhayōrityādi kēśāntē kēśaparyantē, snāyumarmaṇī ardhāṅgulē viśalyaprāṇaharē ca| bhruvōrmadhyē ityādi tatrōtkṣēpavaditi saśalyaḥ svayaṁ patitaśalyō vā jīvatyuddhr̥taśalyō mriyata ityarthaḥ, sirāmarma ardhāṅgulaṁ viśalyaghnaṁ ca| pañcētyādi pañca sandhayō yē śirasi vibhaktāḥ śarīrasaṅkhyāvyākaraṇē tē sīmantā ityarthaḥ, imāni sandhimarmāṇī caturaṅgulapramāṇāni kālāntaraprāṇaharāṇi ca| ghrāṇaśrōtrētyādi ghrāṇādīndriyacatuṣkatarpaṇīnāṁ sirāṇāṁ sirāmukhānāṁ sannipātaḥ saṁyōgasthānaṁ śr̥ṅgāṭakāni, tāni catvāri ghrāṇāditarpaṇasirāṇāṁ caturbhēdāt; imāni sirāmarmāṇi caturaṅgulapramāṇāni| mastakētyādi mastakābhyantarōpariṣṭhāditi mastakasyābhyantarōrdhvamityarthaḥ, sirāsandhyōḥ sannipātō rōmāvartaḥ, bahirasya lakṣaṇamupariṣṭhādrōmāvartaḥ; ētat sandhimarma ardhāṅgulapramāṇaṁ ca||27||
Adhikarana 20 (28-29) · Śloka 29
bhavanti cātra ślōkāḥ- urvyaḥ śirāṁsi viṭapē ca sakakṣapārśvē ēkaikamaṅgulamitaṁ stanapūrvamūlam |
viddhyaṅguladvayamitaṁ maṇibandhagulphaṁ trīṇyēva jānu saparaṁ saha kūrparābhyām ||28||
hr̥dbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri pañca ca galē daśa yāni ca dvē |
tāni svapāṇitalakuñcitasammitāni śēṣāṇyavēhi parivistaratō'ṅgulārdham ||29||
View original
भवन्ति चात्र श्लोकाः- उर्व्यः शिरांसि विटपे च सकक्षपार्श्वे एकैकमङ्गुलमितं स्तनपूर्वमूलम् |
विद्ध्यङ्गुलद्वयमितं मणिबन्धगुल्फं त्रीण्येव जानु सपरं सह कूर्पराभ्याम् ||२८||
हृद्बस्तिकूर्चगुदनाभि वदन्ति मूर्ध्नि चत्वारि पञ्च च गले दश यानि च द्वे |
तानि स्वपाणितलकुञ्चितसम्मितानि शेषाण्यवेहि परिविस्तरतोऽङ्गुलार्धम् ||२९||
idānīṁ sarvēṣāmēva marmaṇāṁ sūtrēṇa mānamāha- bhavanti cātrētyādinā| śirāṁsi kūrcaśirāṁsi| kakṣapārśvē kakṣadharē ityarthaḥ| ēkaikamaṅgulamitamiti ēkaikaṁ yathā bhavati tathōrvyādayō marmaviśēṣā aṅgulamitā jñēyāḥ| stanapūrvamūlamityādi maṇibandhagulphaṁ stanamūlaṁ cāṅguladvayamitaṁ viddhi jānīhīti sambandhaḥ| trīṇyēva jānu saparamiti saparaṁ dvitīyajānusahitaṁ jānu trīṇi tryaṅgulāni viddhītyarthaḥ| mūrdhni catvāri pañca cēti yāni mūrdhni catvāri marmāṇi śr̥ṅgāṭakasañjñakāni, tathā tatraiva pañca sīmantasañjñakāni, galē daśa yāni ca dvē iti galē kaṇṭhē yāni daśa dvē ca kathitāni tatrāṣṭau mātr̥kāḥ dvē nīlē dvē ca manyē, ētāni marmāṇi svapāṇitalakuñcitasammitāni caturaṅgulapramāṇānītyarthaḥ| śēṣāṇi ṣaṭpañcāśanmarmāṇi| avēhi jānīhi| anyē tu, imāni ṣaṭpañcāśanmarmāṇi talapramāṇānyāhuḥ| gayī tu, anyādr̥śaṁ sūtraṁ paṭhitvā stanamūlē dvē gulphē ca, indrabastayaścatvārō, dvau maṇibandhāviti daśa marmāṇi dvyaṅgulāni bhōjadarśanādvyākhyāti, tathā jānu saparamityatra saha parēṇa parapradēśāvasthitēnāṇimarmaṇā vartatē yat tat saparaṁ; tēna jānuni dvē, āṇayaścatasraḥ, kūrparē dvē, ityaṣṭau tryaṅgulāni vyākhyāti| śēṣaṁ samam||28-29||
Adhikarana 21 (30) · Śloka 30
ētatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastrēṇa karmakaraṇaṁ parihr̥tya kāryam |
pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmāddhi marmasadanaṁ parivarjanīyam ||30||
View original
एतत्प्रमाणमभिवीक्ष्य वदन्ति तज्ज्ञाः शस्त्रेण कर्मकरणं परिहृत्य कार्यम् |
पार्श्वाभिघातितमपीह निहन्ति मर्म तस्माद्धि मर्मसदनं परिवर्जनीयम् ||३०||
mānakathanaprayōjanamāha- ētadityādinā| marmasadanamiti marmasthānam||30||
Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 33
chinnēṣu pāṇicaraṇēṣu sirā narāṇāṁ saṅkōcamīyurasr̥galpamatō nirēti |
prāpyāmitavyasanamugramatō manuṣyāḥ sañcchinnaśākhataruvannidhanaṁ na yānti ||31||
kṣiprēṣu tatra satalēṣu hatēṣu raktaṁ gacchatyatīva pavanaśca rujaṁ karōti |
ēvaṁ vināśamupayānti hi tatra viddhā vr̥kṣā ivāyudhanipātanikr̥ttamūlāḥ ||32||
tasmāttayōrabhihatasya tu pāṇipādaṁ chēttavyamāśu maṇibandhanagulphadēśē |33|
View original
छिन्नेषु पाणिचरणेषु सिरा नराणां सङ्कोचमीयुरसृगल्पमतो निरेति |
प्राप्यामितव्यसनमुग्रमतो मनुष्याः सञ्च्छिन्नशाखतरुवन्निधनं न यान्ति ||३१||
क्षिप्रेषु तत्र सतलेषु हतेषु रक्तं गच्छत्यतीव पवनश्च रुजं करोति |
एवं विनाशमुपयान्ति हि तत्र विद्धा वृक्षा इवायुधनिपातनिकृत्तमूलाः ||३२||
तस्मात्तयोरभिहतस्य तु पाणिपादं छेत्तव्यमाशु मणिबन्धनगुल्फदेशे |३३|
karacaraṇacchēdē jīvanti tadavayavabhūtamarmacchēdē tu na jīvantīti viśēṣaṁ darśayannāha- chinnēṣvityādi| saṅkōcamīyuḥ saṅkōcaṁ jagmuratō'lpaṁ rudhiraṁ pravartatē| kṣiprēṣvityādi tatra pāṇyōścaraṇayōrvā| gayī tu, vr̥kṣā ivāyudhanipātētyādisthānē ‘kiñjalkapatramathanādiva paṅkajāni’ iti paṭhati||31-32||-
Adhikarana 23 (33) · Śloka 34
marmāṇi śalyaviṣayārdhamudāharanti yasmācca marmasu hatā na bhavanti sadyaḥ ||33||
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇēna kēcittē prāpnuvanti vikalatvamasaṁśayaṁ hi |34|
View original
मर्माणि शल्यविषयार्धमुदाहरन्ति यस्माच्च मर्मसु हता न भवन्ति सद्यः ||३३||
जीवन्ति तत्र यदि वैद्यगुणेन केचित्ते प्राप्नुवन्ति विकलत्वमसंशयं हि |३४|
marmamānakathanaprayōjanaṁ pūrvataravākyē pratipādya marmasthānaviṣayaṁ nirdiśannāha- marmāṇītyādi| śalyasya manaḥśarīrābādhakarasya viṣayaḥ śalyaviṣayaḥ; sa ca śastrādipraṇidhānānmaraṇāmaraṇakārakatvēna dvividhaḥ; tatra maraṇakārakaḥ śalyaviṣayō marmākhyaḥ śarīradēśaḥ, yasmāttatra hatāḥ sadya ēva na bhavanti saptāhābhyantara ēva mriyanta ityarthaḥ, tasmānmaraṇakārakatvēna marmāṇi śalyaviṣayārdhamudāharanti, ‘pūrvācāryāḥ’ iti śēṣaḥ| nanu, kēcinmarmahatā api jīvantō dr̥śyantē tat kathaṁ maraṇakārakatvēna marmāṇi śalyaviṣayārdhamityāśaṅkyāha- jīvantītyādi||33||-
Adhikarana 24 (34) · Śloka 35
sambhinnajarjaritakōṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastranihataiśca śarīradēśaiḥ ||34||
chinnaiśca sakthibhujapādakarairaśēṣairyēṣāṁ na marmasu kr̥tā vividhāḥ prahārāḥ |35|
View original
सम्भिन्नजर्जरितकोष्ठशिरःकपाला जीवन्ति शस्त्रनिहतैश्च शरीरदेशैः ||३४||
छिन्नैश्च सक्थिभुजपादकरैरशेषैर्येषां न मर्मसु कृता विविधाः प्रहाराः |३५|
prasaṅgatō'paraṁ śalyaviṣayārdhaṁ pratipādayitukāmō'marmahatāstu vividhairapi chēdabhēdādibhirna mriyanta iti darśayannāha- sambhinnētyādi||34||
Adhikarana 25 (35) · Śloka 36
sōmamārutatējāṁsi rajaḥsattvatamāṁsi ca |
marmasu prāyaśaḥ puṁsāṁ bhūtātmā cāvatiṣṭhatē ||35||
marmasvabhihatāstasmānna jīvanti śarīriṇaḥ |36|
View original
सोममारुततेजांसि रजःसत्त्वतमांसि च |
मर्मसु प्रायशः पुंसां भूतात्मा चावतिष्ठते ||३५||
मर्मस्वभिहतास्तस्मान्न जीवन्ति शरीरिणः |३६|
idānīṁ marmaṇāṁ śarīramanōdōṣanivāsabhūtānāṁ śarīramanōdōṣairēva marmaviddhakupitairmanaḥ śarīraṁ ca naśyati, tayōrādhārabhūtayōrnāśādādhēyabhūtō bhūtātmā'pi naśyatīti darśayitumāha- sōmētyādi||35||-
Adhikarana 26 (36-40) · Śloka 40
indriyārthēṣvasamprāptirmanōbuddhiviparyayaḥ ||36||
rujaśca vividhāstīvrā bhavantyāśuharē hatē |
hatē kālāntaraghnē tu dhruvaṁ dhātukṣayō nr̥ṇām ||37||
tatō dhātukṣayājjanturvēdanābhiśca naśyati |
hatē vaikalyajananē kēvalaṁ vaidyanaipuṇāt ||38||
śarīraṁ kriyayā yuktaṁ vikalatvamavāpnuyāt |
viśalyaghnē tu vijñēyaṁ pūrvōktaṁ yacca kāraṇam ||39||
rujākarāṇi marmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ |
kurvantyantē ca vaikalyaṁ kuvaidyavaśagō yadi ||40||
View original
इन्द्रियार्थेष्वसम्प्राप्तिर्मनोबुद्धिविपर्ययः ||३६||
रुजश्च विविधास्तीव्रा भवन्त्याशुहरे हते |
हते कालान्तरघ्ने तु ध्रुवं धातुक्षयो नृणाम् ||३७||
ततो धातुक्षयाज्जन्तुर्वेदनाभिश्च नश्यति |
हते वैकल्यजनने केवलं वैद्यनैपुणात् ||३८||
शरीरं क्रियया युक्तं विकलत्वमवाप्नुयात् |
विशल्यघ्ने तु विज्ञेयं पूर्वोक्तं यच्च कारणम् ||३९||
रुजाकराणि मर्माणि क्षतानि विविधा रुजः |
कुर्वन्त्यन्ते च वैकल्यं कुवैद्यवशगो यदि ||४०||
sadyaḥprāṇaharādimarmapañcakasya lakṣaṇaṁ nirdiśannāha- indriyārthēṣvityādi| āśuharē sadyaḥprāṇaharē| pūrvōktamiti ‘śalyamukhāvaruddhō yāvadantarvāyustiṣṭhati tāvajjīvati’ ityādyuktamēva kāraṇaṁ jñēyaṁ lakṣaṇatvēnētyarthaḥ||36-40||
Adhikarana 27 (41) · Śloka 41
chēdabhēdābhighātēbhyō dahanāddāraṇādapi |
upaghātaṁ vijānīyānmarmaṇāṁ tulyalakṣaṇam ||41||
View original
छेदभेदाभिघातेभ्यो दहनाद्दारणादपि |
उपघातं विजानीयान्मर्मणां तुल्यलक्षणम् ||४१||
idānīṁ marmaghātatulyaṁ marmasamīpasyāpi dēśasya ghātaṁ mahānarthakaraṁ darśayannāha- chēdētyādi| upaghātaṁ samīpaghātam||41||
Adhikarana 28 (42) · Śloka 42
marmābhighātastu na kaścidasti yō'lpātyayō vā'pi niratyayō vā |
prāyēṇa marmasvabhitāḍitāstu vaikalyamr̥cchantyathavā mriyantē ||42||
View original
मर्माभिघातस्तु न कश्चिदस्ति योऽल्पात्ययो वाऽपि निरत्ययो वा |
प्रायेण मर्मस्वभिताडितास्तु वैकल्यमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते ||४२||
marmābhighātē vaidyasya yatnaparatāṁ darśayannāha- marmābhighāta ityādi| alpātyaya iti alpavyāpat| niratyaya iti nirgatavyāpat| gayī tvētadvākyaṁ na paṭhati||42||
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
marmāṇyadhiṣṭhāya hi yē vikārā mūrcchanti kāyē vividhā narāṇām |
prāyēṇa tē kr̥cchratamā bhavanti narasya yatnairapi sādhyamānāḥ ||43||
View original
मर्माण्यधिष्ठाय हि ये विकारा मूर्च्छन्ति काये विविधा नराणाम् |
प्रायेण ते कृच्छ्रतमा भवन्ति नरस्य यत्नैरपि साध्यमानाः ||४३||
śarīradōṣēṇāpi marmaṇāṁ marmasamīpadēśasyāpi niyataṁ mahānarthaṁ darśayannāha- marmāṇyadhiṣṭhāyētyādi| mūrcchanti samucchrāyaṁ gacchanti| yasmādēvaṁvidhō marmābhighātastasmādvaidyēna yatnaḥ kārya iti sūcitam||43||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthānē pratyēkamarmanirdēśaśārīraṁ nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ ||6||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने प्रत्येकमर्मनिर्देशशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ śārīrasthānē ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||