Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ പ്രത്യേകമര്മനിര്ദേശം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातः प्रत्येकमर्मनिर्देशं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ശരീരസങ്ഖ്യാവ്യാകരണേ ഹി മാംസസിരാദിവ്യാകരണമഭിഹിതം, മര്മാണി ച മാംസസിരാദിസംശ്രിതാനി, അതസ്തദനന്തരം മര്മണാം നിര്ദേശോ യുജ്യത ഇത്യാഹ- അഥാത ഇത്യാദി| പ്രത്യേകശബ്ദാദഗ്രേ മാംസാദിശബ്ദോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന പ്രത്യേകം മാംസാദിമര്മണാം നിര്ദേശോ വിവരണം യസ്മിന് തം തഥാ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
സപ്തോത്തരം മര്മശതമ് | താനി മര്മാണി പഞ്ചാത്മകാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- മാംസമര്മാണി, സിരാമര്മാണി, സ്നായുമര്മാണി, അസ്ഥിമര്മാണി, സന്ധിമര്മാണി ചേതി | ന ഖലു മാംസസിരാസ്നായ്വസ്ഥിസന്ധിവ്യതിരേകേണാന്യാനി മര്മാണി ഭവന്തി, യസ്മാന്നോപലഭ്യന്തേ ||൩||
सप्तोत्तरं मर्मशतम् | तानि मर्माणि पञ्चात्मकानि भवन्ति; तद्यथा- मांसमर्माणि, सिरामर्माणि, स्नायुमर्माणि, अस्थिमर्माणि, सन्धिमर्माणि चेति | न खलु मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिव्यतिरेकेणान्यानि मर्माणि भवन्ति, यस्मान्नोपलभ्यन्ते ||३||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സങ്ഖ്യാമാഹ- സപ്തോത്തരമിത്യാദി| പഞ്ചാത്മകാനി പഞ്ചപ്രകാരാണി| താന്യേവ പഞ്ചപ്രകാരാണ്യാഹ- തദ്യഥേത്യാദി| നനു, കഥം മാംസാദീനി പഞ്ചൈവ മര്മാണി നാധികാനീതി ദര്ശയന്നാഹ- ന ഖല്വിത്യാദി| നനു, സ്രോതഃപ്രഭൃതീനാമപി മാരണാത്മകത്വാന്മര്മത്വമസ്ത്യേവ, തത് കഥം മാംസാദിവ്യതിരേകേണാന്യാനി മര്മാണി നോപലഭ്യന്ത ഇത്യുക്തമ്? ഉച്യതേ- മാരയന്തീതി മര്മാണ്യുച്യന്തേ, സ്രോതസി ച ക്ഷതേऽപി നാവശ്യതയാ മരണം; യതോ വക്ഷ്യതി- “സ്രോതോവിദ്ധം തു പ്രത്യാഖ്യായോപചരേത്” (ശാ.൯) ഇതി| യദ്യേവം തര്ഹി രുക്കരവൈകല്യകരണാമമാരണാത്മകത്വാന്മര്മത്വം ന സ്യാദിതി ചേത്? തന്ന, രുക്കരവൈകല്യകരേഷ്വപ്യഗ്നീഷോമാദിപ്രാണാനാം മധ്യേ കസ്യചിത് പ്രാണസ്യ ഹാനേഃ; അഥവാ സ്രോതഃപ്രഭൃതീനി മാംസാദീന്യവ്യതിരിച്യ വര്തന്തേ, യതോ മാംസാദിഷ്വേവ സ്രോതഃപ്രഭൃതീനി സന്തി, തസ്മാന്മാംസാദീനി പഞ്ചൈവ മര്മാണീതി||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തത്രൈകാദശ മാംസമര്മാണി, ഏകചത്വാരിംശത് സിരാമര്മാണി, സപ്തവിംശതിഃ സ്നായുമര്മാണി, അഷ്ടാവസ്ഥിമര്മാണി, വിംശതിഃ സന്ധിമര്മാണി ചേതി | തദേതത് സപ്തോത്തരം മര്മശതമ് ||൪||
तत्रैकादश मांसमर्माणि, एकचत्वारिंशत् सिरामर्माणि, सप्तविंशतिः स्नायुमर्माणि, अष्टावस्थिमर्माणि, विंशतिः सन्धिमर्माणि चेति | तदेतत् सप्तोत्तरं मर्मशतम् ||४||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം മാംസാദിഭേദേന മര്മസങ്ഖ്യാം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| ഏകാദശേതി ചത്വാരി തലഹൃദയാനി, താവന്ത്യേവേന്ദ്രബസ്തീനി, ഗുദമേകം, ദ്വേ സ്തനരോഹിതേ, ഏവമേകാദശ മാംസമര്മാണി| ഏകചത്വാരിംശദിതി ചതസ്രോ ധമന്യഃ, അഷ്ടൌ മാതൃകാഃ, ചത്വാരി ശൃങ്ഗാടകാനി, ദ്വേ അപാങ്ഗേ, ഏകാ സ്ഥപനീ, ദ്വേ ഫണേ , ദ്വേ സ്തനമൂലേ, ദ്വാവപസ്തമ്ഭൌ , ദ്വാവപലാപൌ, ഏകം ഹൃദയം, ഏകാ നാഭിഃ, ദ്വൌ പാര്ശ്വസന്ധീ, ദ്വേ ബൃഹത്യൌ, ചത്വാരി ലോഹിതാക്ഷാണി, ചതസ്ര ഉര്വ്യഃ, ഏവമേകചത്വാരിംശത് സിരാമര്മാണി| സപ്തവിംശതിരിതി ചതസ്ര ആണ്യഃ , ദ്വൌ വിടപൌ, ദ്വൌ കക്ഷധരൌ, ചത്വാരഃ കൂര്ചാഃ, ചത്വാരി കൂര്ചശിരാംസി, ഏകോ ബസ്തിഃ, ചത്വാരി ക്ഷിപ്രാണി, ദ്വാവംസൌ, ദ്വേ വിധുരേ, ദ്വാവുത്ക്ഷേപൌ, ഏവം സപ്തവിംശതിഃ സ്നായുമര്മാണി| അഷ്ടാവിതി ദ്വേ കടീകതരുണേ, ദ്വൌ നിതമ്ബൌ, ദ്വേ അംസഫലകേ, ദ്വൌ ശങ്ഖൌ, ഏവമഷ്ടാവസ്ഥിമര്മാണി| വിംശതിരിതി ദ്വേ ജാനുനീ, ദ്വൌ കൂര്പരൌ, പഞ്ച സീമന്താഃ, ഏകോऽധിപതിഃ, ദ്വൌ ഗുല്ഫൌ, ദ്വൌ മണിബന്ധൌ, ദ്വേ കുകുന്ദരേ, ദ്വാവാവര്തൌ, ദ്വേ കൃകാടികേ, ഏവം വിംശതിഃ സന്ധിമര്മാണി| പുനഃ സപ്തോത്തരം മര്മശതമിതി വചനമുപസംഹാരേ പ്രയുക്തമതോ ന പൌനരുക്ത്യമ്||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തേഷാമേകാദശൈകസ്മിന് സക്ഥ്നി ഭവന്തി, ഏതേനേതരസക്ഥി ബാഹൂ ച വ്യാഖ്യാതൌ, ഉദരോരസോര്ദ്വാദശ, ചതുര്ദശ പൃഷ്ഠേ, ഗ്രീവാം പ്രത്യൂര്ധ്വം സപ്തത്രിംശത് ||൫||
तेषामेकादशैकस्मिन् सक्थ्नि भवन्ति, एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ, उदरोरसोर्द्वादश, चतुर्दश पृष्ठे, ग्रीवां प्रत्यूर्ध्वं सप्तत्रिंशत् ||५||
🔊 Audio coming soon
മാംസാദിമര്മണാം സപ്തോത്തരശതസങ്ഖ്യാകാനാം പ്രദേശവിശേഷജ്ഞാപനാര്ഥം സങ്ഖ്യയാ വിഭജ്യ ശാഖാദ്യാശ്രയം നിര്ദിശന്നാഹ- തേഷാമിത്യാദി||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തത്ര സക്ഥിമര്മാണി ക്ഷിപ്രതലഹൃദയകൂര്ചകൂര്ചശിരോഗുല്ഫേന്ദ്രബസ്തിജാന്വാണ്യുര്വിലോഹിതാക്ഷാണി വിടപം ചേതി, ഏതേനേതരത്സക്ഥി വ്യാഖ്യാതമ് | ഉദരോരസോസ്തു ഗുദബസ്തിനാഭിഹൃദയസ്തനമൂലസ്തനരോഹിതാപലാപാന്യപസ്തമ്ഭൌ ചേതി | പൃഷ്ഠമര്മാണി തു കടീകതരുണകുകുന്ദരനിതമ്ബപാര്ശ്വസന്ധിബൃഹത്യംസഫലകാന്യംസൌ ചേതി | ബാഹുമര്മാണി തു ശിപ്രതലഹൃദയകൂര്ചകൂര്ചശിരോമണിബന്ധേന്ദ്രബസ്തികൂര്പരാണ്യുര്വീലോഹിതാക്ഷാണി കക്ഷധരം ചേതി; ഏതേനേതരോ ബാഹുര്വ്യാഖ്യാതഃ | ജത്രുണ ഊര്ധ്വം ചതസ്രോ ധമന്യോऽഷ്ടൌ മാതൃകാ ദ്വേ കൃകാടികേ ദ്വേ വിധുരേ ദ്വേ ഫണേ ദ്വാവപാങ്ഗൌ ദ്വാവാവര്തൌ ദ്വാവുത്ക്ഷേപൌ ദ്വൌ ശങ്ഖാവേകാ സ്ഥപനീ പഞ്ച സീമന്താശ്ചത്വാരി ശൃങ്ഗാടകാന്യേകോऽധിപതിരിതി ||൬||
तत्र सक्थिमर्माणि क्षिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोगुल्फेन्द्रबस्तिजान्वाण्युर्विलोहिताक्षाणि विटपं चेति, एतेनेतरत्सक्थि व्याख्यातम् | उदरोरसोस्तु गुदबस्तिनाभिहृदयस्तनमूलस्तनरोहितापलापान्यपस्तम्भौ चेति | पृष्ठमर्माणि तु कटीकतरुणकुकुन्दरनितम्बपार्श्वसन्धिबृहत्यंसफलकान्यंसौ चेति | बाहुमर्माणि तु शिप्रतलहृदयकूर्चकूर्चशिरोमणिबन्धेन्द्रबस्तिकूर्पराण्युर्वीलोहिताक्षाणि कक्षधरं चेति; एतेनेतरो बाहुर्व्याख्यातः | जत्रुण ऊर्ध्वं चतस्रो धमन्योऽष्टौ मातृका द्वे कृकाटिके द्वे विधुरे द्वे फणे द्वावपाङ्गौ द्वावावर्तौ द्वावुत्क्षेपौ द्वौ शङ्खावेका स्थपनी पञ्च सीमन्ताश्चत्वारि शृङ्गाटकान्येकोऽधिपतिरिति ||६||
🔊 Audio coming soon
ശാഖാദിഷു സങ്ഖ്യയാ വിഭക്താനാം മര്മണാം നാമാന്യാഹ- തത്രേത്യാദി| അത്ര ക്ഷിപ്രാദ്യേകൈകം ഗണയിതവ്യമ്, ഏവമേകാദശ| ക്ഷിപ്രാദീനാം ലക്ഷണമാചാര്യഃ സ്വയമേവാഗ്രേ കരിഷ്യതി, അതോऽത്രേമാനി ന വ്യാഖ്യാതാനി| ഉദരേത്യാദി ഗുദാദിഹൃദയാന്തമേകൈകം ഗണയിതവ്യം, സ്തനമൂലാദീനി ദ്വേ ദ്വേ, ഏവം ദ്വാദശ| പൃഷ്ഠേത്യാദി കടീകതരുണാദീനി ദ്വേ ദ്വേ, ഏവം ചതുര്ദശ| ബാഹ്വിത്യാദി അത്രാപി ക്ഷിപ്രാദികമേകൈകം ഗണയിതവ്യമ്||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
തത്ര തലഹൃദയേന്ദ്രബസ്തിഗുദസ്തനരോഹിതാനി മാംസമര്മാണി, നീലധമനീമാതൃകാശൃങ്ഗാടകാപാങ്ഗസ്ഥപനീഫണസ്തനമൂലാപലാപാപസ്തമ്ഭഹൃദയനാഭിപാര്ശ്വസന്ധിബൃഹതീലോഹിതാക്ഷോര്വ്യഃ സിരാമര്മാണി, ആണീ(ണി)വിടപകക്ഷധരകൂര്ചകൂര്ചശിരോബസ്തിക്ഷിപ്രാംസവിധുരോത്ക്ഷേപാഃ സ്നായുമര്മാണി, കടീകതരുണനിതമ്ബാംസഫലകശങ്ഖാസ്ത്വസ്ഥിമര്മാണി, ജാനുകൂര്പരസീമന്താധിപതിഗുല്ഫമണിബന്ധകുകുന്ദരാവര്തകൃകാടികാശ്ചേതി സന്ധിമര്മാണി ||൭||
तत्र तलहृदयेन्द्रबस्तिगुदस्तनरोहितानि मांसमर्माणि, नीलधमनीमातृकाशृङ्गाटकापाङ्गस्थपनीफणस्तनमूलापलापापस्तम्भहृदयनाभिपार्श्वसन्धिबृहतीलोहिताक्षोर्व्यः सिरामर्माणि, आणी(णि)विटपकक्षधरकूर्चकूर्चशिरोबस्तिक्षिप्रांसविधुरोत्क्षेपाः स्नायुमर्माणि, कटीकतरुणनितम्बांसफलकशङ्खास्त्वस्थिमर्माणि, जानुकूर्परसीमन्ताधिपतिगुल्फमणिबन्धकुकुन्दरावर्तकृकाटिकाश्चेति सन्धिमर्माणि ||७||
🔊 Audio coming soon
തത്രൈകാദശ മാംസമര്മാണീത്യാദിവാക്യൈഃ പ്രാഗുദ്ദിഷ്ടാനാം മാംസാദിമര്മണാം നാമാന്യാഹ- തത്രേത്യാദി| ഏതേഷാം മാംസാദിമര്മണാം സങ്ഖ്യാ പ്രാഗത്രൈവാധ്യായേ വ്യാഖ്യാതാ, തേനാത്ര ന വ്യാഖ്യായതേ||൭||
Adhikarana 7 (8-14) · Śloka 14
താന്യേതാനി പഞ്ചവികല്പാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- സദ്യഃപ്രാണഹരാണി, കാലാന്തരപ്രാണഹരാണി, വിശല്യഘ്നാനി, വൈകല്യകരാണി, രുജാകരാണി ചേതി | തത്ര സദ്യഃപ്രാണഹരാണ്യേകോനവിംശതിഃ, കാലാന്തരപ്രാണഹരാണി ത്രയസ്ത്രിംശത്, ത്രീണി വിശല്യഘ്നാനി, ചതുശ്ചത്വാരിംശദ്വൈകല്യകരാണി, അഷ്ടൌ രുജാകരാണീതി ||൮|| ഭവന്തി ചാത്ര- ശൃങ്ഗാടകാന്യധിപതിഃ ശങ്ഖൌ കണ്ഠസിരാ ഗുദമ് | ഹൃദയം ബസ്തിനാഭ്യൌ(ഭീ) ച ഘ്നന്തി സദ്യോ ഹതാനി തു ||൯|| വക്ഷോമര്മാണി സീമന്തതലക്ഷിപ്രേന്ദ്രബസ്തയഃ | കടീകതരുണേ സന്ധീ പാര്ശ്വജൌ ബൃഹതീ ച യാ ||൧൦|| നിതമ്ബാവിതി ചൈതാനി കാലാന്തരഹരാണി തു | ഉത്ക്ഷേപൌ സ്ഥപനീ ചൈവ വിശല്യഘ്നാനി നിര്ദിശേത് ||൧൧|| ലോഹിതാക്ഷാണി ജാനൂര്വീകൂര്ചവിടപകൂര്പരാഃ | കുകുന്ദരേ കക്ഷധരേ വിധുരേ സകൃകാടികേ ||൧൨|| അംസാംസഫലകാപാങ്ഗാ നീലേ മന്യേ ഫണൌ തഥാ | വൈകല്യകരണാന്യാഹുരാവര്തൌ ദ്വൌ തഥൈവ ച ||൧൩|| ഗുല്ഫൌ ദ്വൌ മണിബന്ധൌ ദ്വൌ ദ്വേ ദ്വേ കൂര്ചശിരാംസി ച | രുജാകരാണി ജാനീയാദഷ്ടാവേതാനി ബുദ്ധിമാന് | ക്ഷിപ്രാണി വിദ്ധമാത്രാണി ഘ്നന്തി കാലാന്തരേണ ച ||൧൪||
तान्येतानि पञ्चविकल्पानि भवन्ति; तद्यथा- सद्यःप्राणहराणि, कालान्तरप्राणहराणि, विशल्यघ्नानि, वैकल्यकराणि, रुजाकराणि चेति | तत्र सद्यःप्राणहराण्येकोनविंशतिः, कालान्तरप्राणहराणि त्रयस्त्रिंशत्, त्रीणि विशल्यघ्नानि, चतुश्चत्वारिंशद्वैकल्यकराणि, अष्टौ रुजाकराणीति ||८|| भवन्ति चात्र- शृङ्गाटकान्यधिपतिः शङ्खौ कण्ठसिरा गुदम् | हृदयं बस्तिनाभ्यौ(भी) च घ्नन्ति सद्यो हतानि तु ||९|| वक्षोमर्माणि सीमन्ततलक्षिप्रेन्द्रबस्तयः | कटीकतरुणे सन्धी पार्श्वजौ बृहती च या ||१०|| नितम्बाविति चैतानि कालान्तरहराणि तु | उत्क्षेपौ स्थपनी चैव विशल्यघ्नानि निर्दिशेत् ||११|| लोहिताक्षाणि जानूर्वीकूर्चविटपकूर्पराः | कुकुन्दरे कक्षधरे विधुरे सकृकाटिके ||१२|| अंसांसफलकापाङ्गा नीले मन्ये फणौ तथा | वैकल्यकरणान्याहुरावर्तौ द्वौ तथैव च ||१३|| गुल्फौ द्वौ मणिबन्धौ द्वौ द्वे द्वे कूर्चशिरांसि च | रुजाकराणि जानीयादष्टावेतानि बुद्धिमान् | क्षिप्राणि विद्धमात्राणि घ्नन्ति कालान्तरेण च ||१४||
🔊 Audio coming soon
താന്യേവ സുഖപാഠാര്ഥം ശ്ലോകൈര്ദര്ശയന്നാഹ,- ഭവന്തീത്യാദി| ചത്വാരി ശൃങ്ഗാടകാനി, ഏകോऽധിപതിഃ; ശങ്ഖൌ ദ്വൌ, കണ്ഠസിരാ അഷ്ടൌ മാതൃകാഃ, ഗുദം ഹൃദയം ബസ്തിര്നാഭീ ചേത്യേകൈകമ്, ഏവമേകോനവിംശതിഃ സദ്യോഘ്നാനി| വക്ഷോമര്മാണീതി സ്തനമൂലേ ദ്വേ, സ്തനരോഹിതേ ദ്വേ, അപലാപൌ ദ്വൌ, അപസ്തമ്ഭൌ ദ്വൌ, ഏവമഷ്ടൌ വക്ഷോമര്മാണി; സീമന്താഃ പഞ്ച, തലാനി ചത്വാരി, ക്ഷിപ്രാണി ചത്വാരി, ഇന്ദ്രബസ്തയശ്ചത്വാരഃ, ദ്വേ കടീകതരുണേ, ദ്വൌ പാര്ശ്വസന്ധീ, ദ്വേ ബൃഹത്യൌ, ദ്വൌ നിതമ്ബൌ, ഏവം ത്രയസ്ത്രിംശത് കാലാന്തരപ്രാണഹരാണി| ഉത്ക്ഷേപാവിതി ഉത്ക്ഷേപൌ ദ്വൌ, ഏകാ സ്ഥപനീ, ഏവം ത്രീണി വിശല്യഘ്നാനി| ലോഹിതേത്യാദി ചത്വാരി ലോഹിതാക്ഷനാമധേയാനി, ആണയശ്ചതസ്രഃ, ജാനുനീ ദ്വേ, ചതസ്ര ഉര്വ്യഃ, ചത്വാരഃ കൂര്ചാഃ, വിടപാദീനാമാവര്താന്താനാം ത്രയോദശാനാം പ്രത്യേകം ദ്വൌ ദ്വൌ, ഇതി ചതുശ്ചത്വാരിംശദ്വൈകല്യകരണാനി| ഗുല്ഫാവിത്യാദി ദ്വൌ ഗുല്ഫൌ, ദ്വൌ മണിബന്ധൌ; ദ്വേ ദ്വേ കൂര്ചശിരാംസി ചേതി ദ്വേ കൂര്ചശിരസീ ഹസ്തയോഃ, ദ്വേ കൂര്ചശിരസീ പാദയോഃ, ഏവം ചത്വാരി കൂര്ചശിരാംസി, ഇത്യഷ്ടൌ രുജാകരാണി| ഭേദേന യത് പഞ്ചപ്രകാരത്വമുക്തം തദ്യദ്യപി വക്ഷ്യമാണേന ‘മര്മാണി ശല്യവിഷയാര്ധമുദാഹരന്തി’ ഇത്യാദിശ്ലോകപ്രതിപാദിതേന പ്രാണഹരവൈകല്യകരേതി ദ്വിത്വേന ബാധ്യതേ, തഥാऽപി ന ദോഷോ ഭിഷജാമാദരഖ്യാപനാര്ഥത്വാദ്ദ്വിത്വസ്യേതി||൮-൧൪||
Adhikarana 8 (15) · Śloka 15
മര്മാണി മാംസസിരാസ്നായ്വസ്ഥിസന്ധിസന്നിപാതാഃ; തേഷു സ്വഭാവത ഏവ വിശേഷേണ പ്രാണാസ്തിഷ്ഠന്തി; തസ്മാന്മര്മസ്വഭിഹതാസ്താംസ്താന് ഭാവാനാപദ്യന്തേ ||൧൫||
मर्माणि मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिसन्निपाताः; तेषु स्वभावत एव विशेषेण प्राणास्तिष्ठन्ति; तस्मान्मर्मस्वभिहतास्तांस्तान् भावानापद्यन्ते ||१५||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം പ്രാണഹരാദികം കര്മ മര്മണാം സയുക്തികം ദര്ശയന്നാഹ- മര്മാണീത്യാദി| സന്നിപാതഃ സംശ്ലേഷോऽത്യന്തമിശ്രീഭാവ ഇതി യാവത്| സര്വേഷാം സര്വത്ര മര്മണി സംശ്ലേഷേऽപി മാംസമര്മ സിരാമര്മാദിവ്യവഹാര ആധിക്യമാശ്രിത്യ, പാര്ഥിവാദിവ്യവഹാരവത്| സ്വഭാവത ഇതി ഹേത്വന്തരനിരപേക്ഷതയാ| പ്രാണാ അഗ്ന്യാദയഃ| താംസ്താനിതി ‘ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷ്വസമ്പ്രാപ്തിര്മനോബുദ്ധിവിപര്യയ’ ഇത്യാദികാനത്രൈവോക്താന്| അന്യേ തു “ഭ്രമഃ പ്രലാപഃ പതനം പ്രമോഹ” (സൂ.൨൫) ഇത്യാദികാന് സൂത്രസ്ഥാനോക്താനാഹുഃ||൧൫||
Adhikarana 9 (16) · Śloka 16
തത്ര സദ്യഃപ്രാണഹരാണ്യാഗ്നേയാനി, അഗ്നിഗുണേഷ്വാശു ക്ഷീണേഷു ക്ഷപയന്തി; കാലാന്തരപ്രാണഹരാണി സൌമ്യാഗ്നേയാനി, അഗ്നിഗുണേഷ്വാശു ക്ഷീണേഷു ക്രമേണ ച സോമഗുണേഷു കാലാന്തരേണ ക്ഷപയന്തി; വിശല്യപ്രാണഹരാണി വായവ്യാനി, ശല്യമുഖാവരുദ്ധോ യാവദന്തര്വായുസ്തിഷ്ഠതി താവജ്ജീവതി, ഉദ്ധൃതമാത്രേ തു ശല്യേ മര്മസ്ഥാനാശ്രിതോ വായുര്നിഷ്ക്രാമതി, തസ്മാത് സശല്യോ ജീവത്യുദ്ധൃതശല്യോ മ്രിയതേ (പാകാത്പതിതശല്യോ വാ ജീവതി); വൈകല്യകരാണി സൌമ്യാനി, സോമോ ഹി സ്ഥിരത്വാച്ഛൈത്യാച്ച പ്രാണാവലമ്ബനം കരോതി; രുജാകരാണ്യഗ്നിവായുഗുണഭൂയിഷ്ഠാനി, വിശേഷതശ്ച തൌ രുജാകരൌ; പാഞ്ചഭൌതികീം ച രുജാമാഹുരേകേ ||൧൬||
तत्र सद्यःप्राणहराण्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्षपयन्ति; कालान्तरप्राणहराणि सौम्याग्नेयानि, अग्निगुणेष्वाशु क्षीणेषु क्रमेण च सोमगुणेषु कालान्तरेण क्षपयन्ति; विशल्यप्राणहराणि वायव्यानि, शल्यमुखावरुद्धो यावदन्तर्वायुस्तिष्ठति तावज्जीवति, उद्धृतमात्रे तु शल्ये मर्मस्थानाश्रितो वायुर्निष्क्रामति, तस्मात् सशल्यो जीवत्युद्धृतशल्यो म्रियते (पाकात्पतितशल्यो वा जीवति); वैकल्यकराणि सौम्यानि, सोमो हि स्थिरत्वाच्छैत्याच्च प्राणावलम्बनं करोति; रुजाकराण्यग्निवायुगुणभूयिष्ठानि, विशेषतश्च तौ रुजाकरौ; पाञ्चभौतिकीं च रुजामाहुरेके ||१६||
🔊 Audio coming soon
കസ്മാത് പുനരത്ര സമാനേऽപി പ്രാണോപഘാതേ സദ്യഃപ്രാണഹരകാലാന്തരപ്രാണഹരാദിവിശേഷ ഇത്യാഹ- തത്രേത്യാദി| ആഗ്നേയാനീതി യദ്യപി “സോമമാരുതതേജാംസി രജഃസത്ത്വതമാംസി ച| മര്മസു പ്രായശഃ പുംസാം ഭൂതാത്മാ ചാവതിഷ്ഠതേ” ഇത്യുക്തം, തഥാऽപ്യാഗ്നേയേഷു മര്മസ്വധികം തേജഃ, സൌമ്യേഷു സോമ ഇത്യാദി ജ്ഞേയമ്| അഗ്നിഗുണേഷ്വാശുക്ഷീണേഷ്വിതി അഗ്നേരാശുകാരിത്വാദിത്യര്ഥഃ| താവിതി അഗ്നിവായൂ വിശേഷേണ രുജാകരൌ; സാമാന്യേന പുനഃ സോമോऽപി, കഫവ്രണേ വേദനാസമ്ഭവാത്| രുജായാമേവ ദ്വിതീയമേകീയമതം ദര്ശയന്നാഹ- പാഞ്ചഭൌതികീമിത്യാദി||൧൬||
Adhikarana 10 (17) · Śloka 17
കേചിദാഹുര്മാംസാദീനാം പഞ്ചാനാമപി സമസ്താനാം വിവൃദ്ധാനാം സമവായാത് സദ്യഃപ്രാണഹരാണി, ഏകഹീനാനാമല്പാനാം വാ കാലാന്തരപ്രാണഹരാണി, ദ്വിഹീനാനാം വിശല്യപ്രാണഹരാണി , ത്രിഹീനാനാം വൈകല്യകരാണി, ഏകസ്മിന്നേവ രുജാകരാണീതി | നൈവം, യതോऽസ്ഥിമര്മസ്വപ്യഭിഹതേഷു ശോണിതാഗമനം ഭവതി ||൧൭||
केचिदाहुर्मांसादीनां पञ्चानामपि समस्तानां विवृद्धानां समवायात् सद्यःप्राणहराणि, एकहीनानामल्पानां वा कालान्तरप्राणहराणि, द्विहीनानां विशल्यप्राणहराणि , त्रिहीनानां वैकल्यकराणि, एकस्मिन्नेव रुजाकराणीति | नैवं, यतोऽस्थिमर्मस्वप्यभिहतेषु शोणितागमनं भवति ||१७||
🔊 Audio coming soon
സദ്യഃപ്രാണഹരാദിവിശേഷസ്യ ദ്വിതീയദര്ശനേ വ്യവസ്ഥാം ദര്ശയന്നാഹ- കേചിദിത്യാദി| യദ്യപി ഗുദബസ്തിനാഭിഹൃദയേഷു സദ്യഃപ്രാണഹരമര്മസ്വസ്ഥീനി ന വ്യക്താനി തഥാऽപ്യവ്യക്താനാമസ്ഥ്നാം ശക്തിരൂപേണാവസ്ഥാനാത് പഞ്ചാനാം സമവായ ഉത്പദ്യത ഏവ | ഏകഹീനാനാമിത്യത്ര ഹീനശബ്ദോऽത്യന്താഭാവേ വര്തതേ, ന തു ന്യൂനത്വേ| ഏകഹീനാനി പുനഃ സ്തനമൂലാപലാപാപസ്തമ്ഭസ്രീമന്തകടീകതരുണപാര്ശ്വസന്ധിബൃഹതീനിതമ്ബാനി മാംസഹീനാനി, സ്തനരോഹിതതലഹൃദയക്ഷിപ്രേന്ദ്രബസ്തയോऽസ്ഥിഹീനാഃ; ദ്വിഹീനാനി പുനരുത്ക്ഷേപൌ മാംസസന്ധിഹീനൌ; ത്രിഹീനാനി പുനര്ലോഹിതാക്ഷാണി സ്നായുസന്ധ്യസ്ഥിഹീനാനി, സ്ഥപനീ മാംസസിരാസ്നായുഹീനാ, ജാനുനീ മാംസസിരാസ്നായുഹീനേ, ഉര്വ്യോऽസ്ഥിമാംസസ്നായുഹീനാഃ, വിടപേ മാംസസിരാസ്ഥിഹീനേ, കൂര്പരൌ മാംസസിരാസ്നായുഹീനൌ, കുകുന്ദരേ മാംസസ്നായുസിരാഹീനേ , കക്ഷധരേ സിരാസ്ഥിസന്ധിഹീനേ, വിധുരേ മാംസസിരാസന്ധിഹീനേ, കൃകാടികേ മാംസസിരാസ്നായുഹീനേ, അംസൌ മാംസസിരാസന്ധിഹീനൌ, അംസഫലകേ മാംസസ്നായുസന്ധിഹീനേ, നീലേ മന്യേ ഫണേ ച മാംസസന്ധ്യസ്ഥിഹീനേ, ആവര്തൌ മാംസസിരാസ്നായുഹീനൌ, അപാങ്ഗൌ മാംസസ്നായുസന്ധിഹീനൌ| ഏകസ്മിന്നിതി മാംസാദിസന്ധ്യന്താദേകസ്മിന്നവശിഷ്ടേ രുജാകരാണി ഭവന്തി, ഗുല്ഫമണിബന്ധാസ്തഥാ കൂര്ചശിരാംസി മാംസസിരാസ്നായ്വസ്ഥിഹീനാനി| നൈവമിതി സ്വദര്ശനേ സര്വമര്മണാം മാംസസിരാസ്നായ്വസ്ഥിസന്ധിസന്നിപാതത്വാദേവ ദ്വിത്ര്യാദിഹീനമസമ്യഗിത്യര്ഥഃ| കുതഃ സ്വദര്ശനേ സര്വാണി സര്വത്ര സന്തീത്യാഹ- യത ഇത്യാദി| യതശ്ചാസ്ഥിവിദ്ധേഷ്വപി ശോണിതദര്ശനം ഭവത്യതഃ പ്രത്യക്ഷാത് പ്രമാണാത് സര്വാണി മാംസാദീനി സര്വത്ര മര്മണി ഭവന്തീതി ജ്ഞാതവ്യമ്||൧൭||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
ചതുര്വിധാ യാസ്തു സിരാഃ ശരീരേ പ്രായേണ താ മര്മസു സന്നിവിഷ്ടാഃ | സ്നായ്വസ്ഥിമാംസാനി തഥൈവ സന്ധീന് സന്തര്പ്യ ദേഹം പ്രതിയാപയന്തി ||൧൮||
चतुर्विधा यास्तु सिराः शरीरे प्रायेण ता मर्मसु सन्निविष्टाः | स्नाय्वस्थिमांसानि तथैव सन्धीन् सन्तर्प्य देहं प्रतियापयन्ति ||१८||
🔊 Audio coming soon
ഏതദേവ ദര്ശയന്നാഹ- ചതുരിത്യാദി| ചതുര്വിധാ ഇതി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മരക്തവഹാഃ| മര്മസ്വിത്യാദി| ഏതേന സിരാണാം സ്നായ്വസ്ഥിമാംസസന്ധിഗതത്വം ബോധിതമ്, അത ഏവാസ്ഥിവിദ്ധേऽപി ശോണിതാഗമനമിത്യര്ഥഃ||൧൮||
Adhikarana 12 (19-20) · Śloka 20
തതഃ ക്ഷതേ മര്മണി താഃ പ്രവൃദ്ധഃ സമന്തതോ വായുരഭിസ്തൃണോതി | വിവര്ധമാനസ്തു സ മാതരിശ്വാ രുജഃ സുതീവ്രാഃ പ്രതനോതി കായേ ||൧൯|| രുജാഭിഭൂതം തു തതഃ ശരീരം പ്രലീയതേ നശ്യതി ചാസ്യ സഞ്ജ്ഞാ | അതോ ഹി ശല്യം വിനിഹര്തുമിച്ഛന്മര്മാണി യത്നേന പരീക്ഷ്യ കര്ഷേത് ||൨൦||
ततः क्षते मर्मणि ताः प्रवृद्धः समन्ततो वायुरभिस्तृणोति | विवर्धमानस्तु स मातरिश्वा रुजः सुतीव्राः प्रतनोति काये ||१९|| रुजाभिभूतं तु ततः शरीरं प्रलीयते नश्यति चास्य सञ्ज्ञा | अतो हि शल्यं विनिहर्तुमिच्छन्मर्माणि यत्नेन परीक्ष्य कर्षेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം യഥൈകദേശജേऽപി പ്രഹാരേ മര്മവിദ്ധസ്യ ക്രമേണ സകലശരീരേ വാതാദിദോഷവ്യാപ്ത്യാ രുജാവേഗേന ചേതനാധാതോര്വിയോഗസ്തഥാ ദര്ശയന്നാഹ- തത ഇത്യാദി| താഃ സിരാഃ, പ്രവൃദ്ധോ വായുഃ, സമന്തതഃ സര്വതഃ, അഭിസ്തൃണോതി സഞ്ഛാദയതി| ശരീരം പ്രലീയതേ പ്രലയം ഗച്ഛതി ശരീരയന്ത്രം വിഘട്ടയതീത്യര്ഥഃ| തസ്മിന് പാഞ്ചഭൌതികേ ശരീരേ പ്രലീനേ സഞ്ജ്ഞാഷഷ്ഠശ്ചേതനാധാതുരപി നശ്യതി| ‘താഃ പ്രവൃദ്ധ’ ഇത്യത്ര ‘താസു വൃദ്ധ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- താസു സിരാസു വൃദ്ധോ വായുഃ സമന്തതഃ സകലം ശരീരമഭിസ്തൃണോതി സഞ്ഛാദയതീത്യര്ഥഃ||൧൯-൨൦||
Adhikarana 13 (21) · Śloka 21
ഏതേന ശേഷം വ്യാഖ്യാതമ് ||൨൧||
एतेन शेषं व्याख्यातम् ||२१||
🔊 Audio coming soon
ഏതേനേതി രുഗാദിരൂപേണ വായോര്ലക്ഷണേന, ശേഷമിതി ദാഹാദി സ്രോതോനിരോധാദി ച പിത്തശ്ലേഷ്മണോര്ലക്ഷണം വ്യാഖ്യാതമേവേത്യര്ഥഃ||൨൧||
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
തത്ര സദ്യഃപ്രാണഹരമന്തേ വിദ്ധം കാലാന്തരേണ മാരയതി, കാലാന്തരപ്രാണഹരമന്തേ വിദ്ധം വൈകല്യമാപാദയതി, വിശല്യഘ്നം വൈകല്യകരം ച ഭവതി, വൈകല്യകരം കാലാന്തരേണ ക്ലേശയതി രുജാം ച കരോതി, രുജാകരമതീവ്രവേദനം ഭവതി ||൨൨||
तत्र सद्यःप्राणहरमन्ते विद्धं कालान्तरेण मारयति, कालान्तरप्राणहरमन्ते विद्धं वैकल्यमापादयति, विशल्यघ्नं वैकल्यकरं च भवति, वैकल्यकरं कालान्तरेण क्लेशयति रुजां च करोति, रुजाकरमतीव्रवेदनं भवति ||२२||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സദ്യഃപ്രാണഹരാദീനാം സ്വകര്മ യന്നിയതം തത്കാരണവികല്പാദ് വ്യഭിചാരയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| അന്തേ വിദ്ധം സമീപേ വിദ്ധം, മധ്യേ വിദ്ധം തു സദ്യ ഏവേത്യര്ഥഃ; ഏതേന പൂര്വം പൂര്വം മര്മ കാരണവൈകല്യാത് പരസ്യ പരസ്യ കാര്യം കരോതി, ഏവം പരം പരമപി മര്മാതിവിദ്ധാദികാരണവശാത് പൂര്വസ്യ പൂര്വസ്യ കര്മ കരോതി| അത ഏവ തേഷ്വിത്യാദിനാ ക്ഷിപ്രാണി കദാചിദാശു മാരയന്തീത്യഗ്രേ വക്ഷ്യതി||൨൨||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
തത്ര സദ്യഃപ്രാണഹരാണി സപ്തരാത്രാഭ്യന്തരാന്മാരയന്തി, കാലാന്തരപ്രാണഹരാണി പക്ഷാന്മാസാദ്വാ, തേഷ്വപി തു ക്ഷിപ്രാണി കദാചിദാശു മാരയന്തി, വിശല്യപ്രാണഹരാണി വൈകല്യകരാണി ച കദാചിദത്യഭിഹതാനി മാരയന്തി ||൨൩||
तत्र सद्यःप्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरान्मारयन्ति, कालान्तरप्राणहराणि पक्षान्मासाद्वा, तेष्वपि तु क्षिप्राणि कदाचिदाशु मारयन्ति, विशल्यप्राणहराणि वैकल्यकराणि च कदाचिदत्यभिहतानि मारयन्ति ||२३||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സദ്യഃപ്രാണഹരാദിമര്മണാം മാരണേ കാലാവധിം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര സദ്യ ഇത്യാദി| യദ്യപി സദ്യഃശബ്ദസ്തത്ക്ഷണവാചീ തഥാऽപി സദ്യഃപ്രാണഹരാണീത്യത്ര സദ്യഃശബ്ദഃ സപ്താഹാഭ്യന്തരപരോ ജ്ഞാതവ്യഃ, സപ്തരാത്രാന്മാരയന്തീത്യുക്തത്വാത്| തേഷ്വപീതി കാലാന്തരപ്രാണഹരേഷ്വപീത്യര്ഥഃ| കദാചിദാശു മാരയന്തി ‘അതിഹതാനി’ ഇതി ശേഷഃ, അനതിഹതാനി തു കാലാന്തരേണൈവ മാരയന്തി; ഏതച്ചോപലക്ഷണം, തേന രുജാകരാണ്യേവം വൈകല്യം ജനയന്തി; ഏവം വൈകല്യാദിഷ്വപി സ്വനിയതകര്മവ്യഭിചാരഃ||൨൩||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
അത ഊര്ധ്വം സക്ഥിമര്മാണി വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- തത്ര പാദസ്യാങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുല്യോര്മധ്യേ ക്ഷിപ്രം നാമ മര്മ, തത്ര വിദ്ധസ്യാക്ഷേപകേണ മരണം; മധ്യമാങ്ഗുലീമനുപൂര്വേണ മധ്യേ പാദതലസ്യ തലഹൃദയം നാമ , തത്ര രുജാഭിര്മരണം; ക്ഷിപ്രസ്യോപരിഷ്ടാദുഭയതഃ കൂര്ചോ നാമ, തത്ര പാദസ്യ ഭ്രമണവേപനേ ഭവതഃ; ഗുല്ഫസന്ധേരധ ഉഭയതഃ കൂര്ചശിരഃ, തത്ര രുജാശോഫൌ; പാദജങ്ഘയോഃ സന്ധാനേ ഗുല്ഫഃ, തത്ര രുജഃ സ്തബ്ധപാദതാ ഖഞ്ജതാ വാ; പാര്ഷ്ണിം പ്രതി ജങ്ഘാമധ്യേ ഇന്ദ്രബസ്തിഃ, തത്ര ശോണിതക്ഷയേണ മരണം; ജങ്ഘോര്വോഃ സന്ധാനേ ജാനു, തത്ര ഖഞ്ജതാ; ജാനുന ഊര്ധ്വമുഭയതസ്ത്ര്യങ്ഗുലമാണീ , തത്ര ശോഫാഭിവൃദ്ധിഃ സ്തബ്ധസക്ഥിതാ ച; ഊരുമധ്യേ ഉര്വീ, തത്ര ശോണിതക്ഷയാത് സക്ഥിശോഷഃ; ഉര്വ്യാ ഊര്ധ്വമധോ വങ്ക്ഷണസന്ധേരൂരുമൂലേ ലോഹിതാക്ഷം, തത്ര ലോഹിതക്ഷയേണ മരണം പക്ഷാഘാതോ വാ; വങ്ക്ഷണവൃഷണയോരന്തരേ വിടപം, തത്ര ഷാണ്ഢ്യമല്പശുക്രതാ വാ ഭവതി; ഏവമേതാന്യേകാദശ സക്ഥിമര്മാണി വ്യാഖ്യാതാനി | ഏതേനേതരസക്ഥി ബാഹൂ ച വ്യാഖ്യാതൌ | വിശേഷതസ്തു യാനി സക്ഥ്നി ഗുല്ഫജാനുവിടപാനി, താനി ബാഹൌ മണിബന്ധകൂര്പരകക്ഷധരാണി ; യഥാ വങ്ക്ഷണവൃഷണയോരന്തരേ വിടപമേവം വക്ഷഃകക്ഷയോര്മധ്യേ കക്ഷധരം, തസ്മിന് വിദ്ധേ ത ഏവോപദ്രവാഃ; വിശേഷതസ്തു മണിബന്ധേ കുണ്ഠതാ, കൂര്പരാഖ്യേ കുണിഃ, കക്ഷധരേ പക്ഷാഘാതഃ | ഏവമേതാനി ചതുശ്ചത്വാരിംശച്ഛാഖാസു മര്മാണി വ്യാഖ്യാതാനി ||൨൪||
अत ऊर्ध्वं सक्थिमर्माणि व्याख्यास्यामः- तत्र पादस्याङ्गुष्ठाङ्गुल्योर्मध्ये क्षिप्रं नाम मर्म, तत्र विद्धस्याक्षेपकेण मरणं; मध्यमाङ्गुलीमनुपूर्वेण मध्ये पादतलस्य तलहृदयं नाम , तत्र रुजाभिर्मरणं; क्षिप्रस्योपरिष्टादुभयतः कूर्चो नाम, तत्र पादस्य भ्रमणवेपने भवतः; गुल्फसन्धेरध उभयतः कूर्चशिरः, तत्र रुजाशोफौ; पादजङ्घयोः सन्धाने गुल्फः, तत्र रुजः स्तब्धपादता खञ्जता वा; पार्ष्णिं प्रति जङ्घामध्ये इन्द्रबस्तिः, तत्र शोणितक्षयेण मरणं; जङ्घोर्वोः सन्धाने जानु, तत्र खञ्जता; जानुन ऊर्ध्वमुभयतस्त्र्यङ्गुलमाणी , तत्र शोफाभिवृद्धिः स्तब्धसक्थिता च; ऊरुमध्ये उर्वी, तत्र शोणितक्षयात् सक्थिशोषः; उर्व्या ऊर्ध्वमधो वङ्क्षणसन्धेरूरुमूले लोहिताक्षं, तत्र लोहितक्षयेण मरणं पक्षाघातो वा; वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपं, तत्र षाण्ढ्यमल्पशुक्रता वा भवति; एवमेतान्येकादश सक्थिमर्माणि व्याख्यातानि | एतेनेतरसक्थि बाहू च व्याख्यातौ | विशेषतस्तु यानि सक्थ्नि गुल्फजानुविटपानि, तानि बाहौ मणिबन्धकूर्परकक्षधराणि ; यथा वङ्क्षणवृषणयोरन्तरे विटपमेवं वक्षःकक्षयोर्मध्ये कक्षधरं, तस्मिन् विद्धे त एवोपद्रवाः; विशेषतस्तु मणिबन्धे कुण्ठता, कूर्पराख्ये कुणिः, कक्षधरे पक्षाघातः | एवमेतानि चतुश्चत्वारिंशच्छाखासु मर्माणि व्याख्यातानि ||२४||
🔊 Audio coming soon
അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| തത്ര പാദാങ്ഗുഷ്ഠേത്യാദി സ്നായുമര്മേദമര്ധാങ്ഗുലം കാലാന്തരപ്രാണഹരം ച| മധ്യമാങ്ഗുലീമിത്യാദി മധ്യമാങ്ഗുലിമനുലക്ഷീകൃത്യ ക്രമേണ പാദതലസ്യ മധ്യേ തലഹൃദയം, മാംസമര്മേദമര്ധാങ്ഗുലം കാലാന്തരപ്രാണഹരം ച| ഉപരിഷ്ടാദിത്യത്ര ‘ദ്വ്യങ്ഗുലേ’ ഇതി ശേഷഃ, ഉഭയത ഇതി ഊര്ധ്വമധശ്ച, തത്ര കൂര്ചേ, ‘വിദ്ധേ’ ഇതി ശേഷഃ; സ്നായുമര്മേദം ചതുരങ്ഗുലം വൈകല്യകരം ച| ഗുല്ഫേത്യാദി ഇദമപി സ്നായുമര്മ ഏകാങ്ഗുലം വൈകല്യകരം ച| പാദേത്യാദി| സന്ധിമര്മേദം ദ്വ്യങ്ഗുലപ്രമാണം വൈകല്യകരം ച| പാര്ഷ്ണിമിത്യാദി| മാംസമര്മേദമര്ധാങ്ഗുലം പാര്ഷ്ണിം പ്രതി ത്രയോദശാങ്ഗുലേ സ്ഥിതം കാലാന്തരപ്രാണഹരം ച; ഭോജസ്തു ദ്വ്യങ്ഗുലപ്രമാണമാഹ, ഭോജദര്ശനാദ്ഗയദാസോऽപി മര്മമാനസൂത്രേ “ദ്വ്യങ്ഗുലമിന്ദ്രബസ്തിമര്മ” ഇതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യായതി| ജങ്ഘേത്യാദി സന്ധിമര്മേദം ത്ര്യങ്ഗുലപ്രമാണം വൈകല്യകരം ച| ജാനുന ഇത്യാദി ജാനുന ഊര്ധ്വം ത്ര്യങ്ഗുലേ ഉഭയത ഊര്ധ്വമധശ്ച, സ്നായുമര്മേദമര്ധാങ്ഗുലം വൈകല്യകരം ച, ഗയീ തു ത്ര്യങ്ഗുലമാനമേതദാഹ- ഊരുമധ്യേ ഇത്യാദി| സിരാമര്മേദമേകാങ്ഗുലം വൈകല്യകരം ച| വങ്ക്ഷണേത്യാദി സ്നായുമര്മേദമേകാങ്ഗുലം വൈകല്യകരം ച| ഏവമിത്യാദി| ഏതേനൈകാദശമര്മനിര്ദേശേന| വിശേഷത ഇത്യാദി| മണിബന്ധഃ പാണിമൂലം, കര്പൂരഃ കഫോണിഃ ‘കുഹുണീ’ ഇതി ലോകേ| തസ്മിന്നിത്യാദി| തസ്മിന്നിതി മണിബന്ധാദൌ| ത ഏവേതി ഗുല്ഫാദിവധജാതാഃ| വിശേഷതസ്ത്വിത്യാദി| കുണ്ഠതാ കരസ്യാകര്മണ്യത്വമ്| കുണിഃ സങ്കുചിതബാഹുമധ്യഃ| ഏതേനേതരോ ബാഹുര്വ്യാഖ്യാതഃ| ഉപസംഹാരമാഹ- ഏവമിത്യാദി||൨൪||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
അത ഊര്ധ്വമുദരോരസോര്മര്മാണ്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ - തത്ര വാതവര്ചോനിരസനം സ്ഥൂലാന്ത്രപ്രതിബദ്ധം ഗുദം നാമ മര്മ, തത്ര സദ്യോമരണം; അല്പമാംസശോണിതോऽഭ്യന്തരതഃ കട്യാം മൂത്രാശയോ ബസ്തിഃ, തത്രാപി സദ്യോമരണമശ്മരീവ്രണാദൃതേ, തത്രാപ്യുഭയതോ ഭിന്നേ ന ജീവതി, ഏകതോ ഭിന്നേ മൂത്രസ്രാവീ വ്രണോ ഭവതി, സ തു യത്നേനോപക്രാന്തോ രോഹതി; പക്വാമാശയയോര്മധ്യേ സിരാപ്രഭവാ നാഭിഃ, തത്രാപി സദ്യോ മരണം; സ്തനയോര്മധ്യമധിഷ്ഠായോരസ്യാമാശയദ്വാരം സത്ത്വരജസ്തമസാമധിഷ്ഠാനം ഹൃദയം, തത്രാപി സദ്യ ഏവ മരണം; സ്തനയോരധസ്താദ് ദ്വ്യങ്ഗുലമുഭയതഃ സ്തനമൂലേ, തത്ര കഫപൂര്ണകോഷ്ഠതയാ (കാസശ്വാസാഭ്യാം ) മ്രിയതേ; സ്തനചൂചുകയോരൂര്ധ്വം ദ്വ്യങ്ഗുലമുഭയതഃ സ്തനരോഹിതൌ , തത്ര ലോഹിതപൂര്ണകോഷ്ഠതയാ കാസശ്വാസാഭ്യാം ച മ്രിയതേ; അംസകൂടയോരധസ്താത് പാര്ശ്വോപരിഭാഗയോരപലാപൌ നാമ, തത്ര രക്തേന പൂയഭാവം ഗതേന മരണം; ഉഭയത്രോരസോ നാഡ്യൌ വാതവഹേ അപസ്തമ്ഭൌ നാമ, തത്ര വാതപൂര്ണകോഷ്ഠതയാ കാസശ്വാസാഭ്യാം ച മരണമ്; ഏവമേതാന്യുദരോരസോര്ദ്വാദശ മര്മാണി വ്യാഖ്യാതാനി ||൨൫||
अत ऊर्ध्वमुदरोरसोर्मर्माण्यनुव्याख्यास्यामः - तत्र वातवर्चोनिरसनं स्थूलान्त्रप्रतिबद्धं गुदं नाम मर्म, तत्र सद्योमरणं; अल्पमांसशोणितोऽभ्यन्तरतः कट्यां मूत्राशयो बस्तिः, तत्रापि सद्योमरणमश्मरीव्रणादृते, तत्राप्युभयतो भिन्ने न जीवति, एकतो भिन्ने मूत्रस्रावी व्रणो भवति, स तु यत्नेनोपक्रान्तो रोहति; पक्वामाशययोर्मध्ये सिराप्रभवा नाभिः, तत्रापि सद्यो मरणं; स्तनयोर्मध्यमधिष्ठायोरस्यामाशयद्वारं सत्त्वरजस्तमसामधिष्ठानं हृदयं, तत्रापि सद्य एव मरणं; स्तनयोरधस्ताद् द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनमूले, तत्र कफपूर्णकोष्ठतया (कासश्वासाभ्यां ) म्रियते; स्तनचूचुकयोरूर्ध्वं द्व्यङ्गुलमुभयतः स्तनरोहितौ , तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च म्रियते; अंसकूटयोरधस्तात् पार्श्वोपरिभागयोरपलापौ नाम, तत्र रक्तेन पूयभावं गतेन मरणं; उभयत्रोरसो नाड्यौ वातवहे अपस्तम्भौ नाम, तत्र वातपूर्णकोष्ठतया कासश्वासाभ्यां च मरणम्; एवमेतान्युदरोरसोर्द्वादश मर्माणि व्याख्यातानि ||२५||
🔊 Audio coming soon
അത ഇത്യാദി| നിരസനം പ്രേരകം, മാംസമര്മേദം ചതുരങ്ഗുലം സദ്യോഘാതി ച| അല്പേത്യാദി കട്യാമിത്യുപലക്ഷണം, തേന നാഭിപൃഷ്ഠമുഷ്കഗുദവങ്ക്ഷണശേഫാംസി ഗൃഹ്യന്തേ; തദുക്തം- “നാഭിപൃഷ്ഠകടീമുഷ്കഗുദവങ്ക്ഷണശേഫസാമ്| ഏകദ്വാരസ്തനുത്വക്കോ മധ്യേ ബസ്തിരധോമുഖഃ” (നി.൩) ഇതി| സദ്യോമരണമശ്മരീവ്രണാദൃതേ ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ| തത്രാപീതി അശ്മരീനിമിത്തേ ഇത്യര്ഥഃ| ഉഭയതോ ഭിന്നേ ‘ബസ്തൌ’ ഇതി ശേഷഃ| സ്നായുമര്മേദം ചതുരങ്ഗുലം സദ്യോഘാതി ച| പക്വേത്യാദി സിരാമര്മേദം ചതുരങ്ഗുലം ച| സ്തനയോരിത്യാദി സിരാമര്മേദം കമലമുകുലാകാരമധോമുഖം ചതുരങ്ഗുലം ച| സ്തനയോരധസ്താദിത്യാദി ഉഭയതഃ സ്തനയോരധസ്താദ് ദ്വ്യങ്ഗുലപ്രദേശേ സ്തനമൂലേ മര്മണീ, ഉഭയതോഗ്രഹണാത് പൃഥക് പൃഥക് സ്തനസ്യാധഃ സ്തനമൂലം മര്മേതി ഗമ്യതേ, അന്യഥാ സ്തനയോരധസ്താദിത്യുക്തേ മിലിതയോരേവ സ്തനയോരധസ്താദിതീദൃശേऽര്ഥേ സ്തനയുഗമധ്യസ്യാധസ്താത് സ്തനമൂലാഖ്യം മര്മദ്വയമിത്യനിഷ്ടം സ്യാത്, ഇമേ സിരാമര്മണീ ദ്വ്യങ്ഗുലേ കാലാന്തരപ്രാണഹരേ ച| സ്തനചൂചുകയോരിത്യാദി സ്തനയോശ്ചൂചുകേ സ്തനചൂചുകേ; പൂര്വവാക്യാത് ‘ദ്വ്യങ്ഗുലേ’ ഇത്യനുവര്തതേ, തേന സ്തനചൂചുകയോരൂര്ധ്വം ദ്വ്യങ്ഗുലേ സ്തനരോഹിതേ ദ്വേ മര്മണീ; തദുക്തം- “സ്തനചൂചുകയോരൂര്ധ്വം ദ്വ്യങ്ഗുലാത് സ്തനരോഹിതേ| അര്ധാങ്ഗുലമിതേ മാംസമര്മണീ പരികീര്തിതേ|| രക്തപൂരിതകോഷ്ഠസ്യ കാലാന്മരണകാരിണീ” ഇതി; വൃദ്ധവാഗ്ഭടേന “സ്തനചൂചുകയോരൂര്ധ്വം ദ്വ്യങ്ഗുലമുഭയതഃ സ്തനരോഹിതേ” (അ.സം.ശാ.൭) ഇത്യുക്തം; മാംസമര്മണീ സദ്യോഘാതിനീ| അംസേത്യാദി സിരാമര്മണീ അര്ധാങ്ഗുലേ കാലാന്തരപ്രാണഹരേ ച| ഉഭയത്രോരസ ഇതി ഉരസോ ദ്വയോഃ പാര്ശ്വയോരിത്യര്ഥഃ, സിരാമര്മണീ അര്ധാങ്ഗുലപ്രമാണേ കാലാന്തരപ്രാണഹരേ ച||൨൫||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
അത ഊര്ധ്വം പൃഷ്ഠമര്മാണി വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ - തത്ര പൃഷ്ഠവംശമുഭയതഃ പ്രതിശ്രോണികാണ്ഡമസ്ഥിനീ കടീകതരുണേ, തത്ര ശോണിതക്ഷയാത് പാണ്ഡുര്വിവര്ണോ ഹീനരൂപശ്ച മ്രിയതേ; പാര്ശ്വയോര്ജഘനബഹിര്ഭാഗേ പൃഷ്ഠവംശമുഭയതോ കുകുന്ദരേ, തത്ര സ്പര്ശാജ്ഞാനമധഃകായേ ചേഷ്ടോപഘാതശ്ച; ശ്രോണീകാണ്ഡയോരുപര്യാശയാച്ഛാദനൌ പാര്ശ്വാന്തരപ്രതിബദ്ധൌ നിതമ്ബൌ, തത്രാധഃകായശോഷോ ദൌര്ബല്യാച്ച മരണം; അധഃപാര്ശ്വാന്തരപ്രതിബദ്ധൌ ജഘനപാര്ശ്വമധ്യയോസ്തിര്യഗൂര്ധ്വം ച ജഘനാത് പാര്ശ്വസന്ധീ, തത്ര ലോഹിതപൂര്ണകോഷ്ഠതയാ മ്രിയതേ; സ്തനമൂലാദൃജൂഭയതഃ പൃഷ്ഠവംശസ്യ ബൃഹതീ, തത്ര ശോണിതാതിപ്രവൃത്തിനിമിത്തൈരുപദ്രവൈര്മ്രിയതേ; പൃഷ്ഠോപരി പൃഷ്ഠവംശമുഭയതസ്ത്രികസമ്ബദ്ധേ അംസഫലകേ, തത്ര ബാഹ്വോഃ സ്വാപശോഷൌ ; ബാഹുമൂര്ധഗ്രീവാമധ്യേംऽസപീഠസ്കന്ധബന്ധനാവംസൌ, തത്ര സ്തബ്ധബാഹുതാ; ഏവമേതാനി ചതുര്ദശ പൃഷ്ഠമര്മാണി വ്യാഖ്യാതാനി ||൨൬||
अत ऊर्ध्वं पृष्ठमर्माणि व्याख्यास्यामः - तत्र पृष्ठवंशमुभयतः प्रतिश्रोणिकाण्डमस्थिनी कटीकतरुणे, तत्र शोणितक्षयात् पाण्डुर्विवर्णो हीनरूपश्च म्रियते; पार्श्वयोर्जघनबहिर्भागे पृष्ठवंशमुभयतो कुकुन्दरे, तत्र स्पर्शाज्ञानमधःकाये चेष्टोपघातश्च; श्रोणीकाण्डयोरुपर्याशयाच्छादनौ पार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ नितम्बौ, तत्राधःकायशोषो दौर्बल्याच्च मरणं; अधःपार्श्वान्तरप्रतिबद्धौ जघनपार्श्वमध्ययोस्तिर्यगूर्ध्वं च जघनात् पार्श्वसन्धी, तत्र लोहितपूर्णकोष्ठतया म्रियते; स्तनमूलादृजूभयतः पृष्ठवंशस्य बृहती, तत्र शोणितातिप्रवृत्तिनिमित्तैरुपद्रवैर्म्रियते; पृष्ठोपरि पृष्ठवंशमुभयतस्त्रिकसम्बद्धे अंसफलके, तत्र बाह्वोः स्वापशोषौ ; बाहुमूर्धग्रीवामध्येंऽसपीठस्कन्धबन्धनावंसौ, तत्र स्तब्धबाहुता; एवमेतानि चतुर्दश पृष्ठमर्माणि व्याख्यातानि ||२६||
🔊 Audio coming soon
അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| തത്ര പൃഷ്ഠേത്യാദി| പ്രതിശ്രോണികാണ്ഡമിത്യത്ര ‘പ്രതിശ്രോണികര്ണൌ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തത്ര ശ്രോണികര്ണൌ ലക്ഷീകൃത്യ ത്രികസന്നിധാനേ ശ്രോണ്യാമുപരി; അസ്ഥിമര്മണീ അര്ധാങ്ഗുലേ കാലാന്തരപ്രാണഹരേ ച| പാര്ശ്വേത്യാദി| പാര്ശ്വയോര്വാമദക്ഷിണസഞ്ജ്ഞകയോഃ, ജഘനബഹിര്ഭാഗ ഇതി കട്യാഃ പശ്ചാദ്ഭാഗേ, ഗയീ തു ‘പാര്ശ്വജഘനഭാഗേ’ ഇതി പഠിത്വാ പാര്ശ്വയോര്ജഘനഭാഗേऽധോഭാഗേ നിതമ്ബേ നിമ്നേ കുകുന്ദരേ ഇതി വ്യാഖ്യാതി, സന്ധിമര്മണീ അര്ധാങ്ഗുലേ ഈഷന്നിമ്നാകാരേ വൈകല്യകരേ ച| ശ്രോണീത്യാദി| പൂര്വോക്തയോഃ ശ്രോണികാണ്ഡയോരുപരി, ആശയാച്ഛാദനൌ ആമാശയപിധായകൌ , പാര്ശ്വാന്തരപ്രതിബദ്ധൌ പാര്ശ്വമധ്യേ പ്രതിബദ്ധൌ നിതമ്ബൌ; അസ്ഥിമര്മണീ അര്ധാങ്ഗുലേ കാലാന്തരപ്രാണഹരേ ച| അധ ഇത്യാദി അധഃപാര്ശ്വാന്തരപ്രതിബദ്ധാവിതി അധോഭാഗേ യത് പാര്ശ്വയോരന്തരം മധ്യം തത്ര പ്രതിബദ്ധൌ, ജഘനപാര്ശ്വമധ്യയോരിതി പശ്ചാദ്ഭാഗപാര്ശ്വഭാഗയോര്യൌ മധ്യൌ വാമദക്ഷിണൌ തയോഃ; കഥം സ്ഥിതാവിത്യാഹ- തിര്യഗൂര്ധ്വം ചേതി, ഉപര്യുപരി പര്ശുകാനാം ക്രമവൃദ്ധേഃ സന്ധേരപി തിര്യഗൂര്ധ്വത്വം ; ജഘനാദിതി ല്യപി ലുപ്തേ പഞ്ചമീയം, തേന ജഘനപശ്ചാദ്ഭാഗമാശ്രിത്യ സ്ഥിതൌ പാര്ശ്വസന്ധീ, സിരാമര്മണി അര്ധാങ്ഗുലേ കാലാന്തരമൃത്യുപ്രദേ ച| സ്തനമൂലാദിത്യാദി സിരാമര്മണീ അര്ധാങ്ഗുലേ കാലാന്തരപ്രാണഹരേ ച| പൃഷ്ഠോപരീത്യാദി പൃഷ്ഠവംശസ്യായതത്വാത് പ്രദേശനിയമാര്ഥം പൃഷ്ഠോപരീത്യുക്തം, ത്രികസമ്ബദ്ധേ ഇതി ഗ്രീവായാ അംസദ്വയസ്യ ച യഃ സംയോഗഃ സ ത്രികഃ, തത്ര സമ്ബദ്ധേ അംസഫലകേ; അസ്ഥിമര്മണീ അര്ധാങ്ഗുലേ വൈകല്യകാരിണീ ച| ബാഹ്വിത്യാദി| ബാഹുമൂര്ധാ ബാഹുശിരഃ, ഗ്രീവാ തു കന്ധരാ, തയോര്മധ്യേ അംസഫലകഭുജശിഖരയോര്ബന്ധനൌ അംസൌ, സ്നായുമര്മണീ അര്ധാങ്ഗുലേ വൈകല്യകാരിണീ ച||൨൬||
Adhikarana 19 (27) · Śloka 27
അത ഊര്ധ്വമൂര്ധ്വജത്രുഗതാനി വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ- തത്ര കണ്ഠനാഡീമുഭയതശ്ചതസ്രോ ധമന്യോ ദ്വേ നീലേ ദ്വേ ച മന്യേ വ്യത്യാസേന , തത്ര മൂകതാ സ്വരവൈകൃതമരസഗ്രാഹിതാ ച; ഗ്രീവായാമുഭയതശ്ചതസ്രഃ സിരാ മാതൃകാഃ, തത്ര സദ്യോമരണം; ശിരോഗ്രീവയോഃ സന്ധാനേ കൃകാടികേ, തത്ര ചലമൂര്ധതാ; കര്ണപൃഷ്ഠതോऽധഃസംശ്രിതേ വിധുരേ, തത്ര ബാധിര്യം; ഘ്രാണമാര്ഗമുഭയതഃ സ്രോതോമാര്ഗപ്രതിബദ്ധേ അഭ്യന്തരതഃ ഫണേ, തത്ര ഗന്ധാജ്ഞാനം; ഭ്രൂപുച്ഛാന്തയോരധോऽക്ഷ്ണോര്ബാഹ്യതോऽപാങ്ഗൌ, തത്രാന്ധ്യം ദൃഷ്ടയുപഘാതോ വാ; ഭ്രുവോരുപരി നിമ്നയോരാവര്തൌ നാമ, തത്രാപ്യാന്ധ്യം ദൃഷ്ടയുപഘാതോ വാ; ഭ്രുവോരന്തയോരുപരി കര്ണലലാടയോര്മധ്യേ ശങ്ഖൌ, തത്ര സദ്യോമരണം; ശങ്ഖയോരുപരി കേശാന്ത ഉത്ക്ഷേപൌ, തത്ര സശല്യോ ജീവേത് പാകാത് പതിതശല്യോ വാ നോദ്ധൃതശല്യഃ; ഭ്രുവോര്മധ്യേ സ്ഥപനീ, തത്രോത്ക്ഷേപവത്; പഞ്ച സന്ധയഃ ശിരസി വിഭക്താഃ സീമന്താ നാമ, തത്രോന്മാദഭയചിത്തനാശൈര്മരണം; ഘ്രാണശ്രോത്രാക്ഷിജിഹ്വാസന്തര്പണീനാം സിരാണാം മധ്യേ സിരാസന്നിപാതഃ ശൃങ്ഗാടകാനി , താനി ചത്വാരി മര്മാണി, തത്രാപി സദ്യോമരണം ; മസ്തകാഭ്യന്തരോപരിഷ്ഠാത് സിരാസന്ധിസന്നിപാതോ രോമാവര്തോऽധിപതിഃ, തത്രാപി സദ്യ ഏവ | ഏവമേതാനി സപ്തത്രിംശദൂര്ധ്വജത്രുഗതാനി മര്മാണി വ്യാഖ്യാതാനി ||൨൭||
अत ऊर्ध्वमूर्ध्वजत्रुगतानि व्याख्यास्यामः- तत्र कण्ठनाडीमुभयतश्चतस्रो धमन्यो द्वे नीले द्वे च मन्ये व्यत्यासेन , तत्र मूकता स्वरवैकृतमरसग्राहिता च; ग्रीवायामुभयतश्चतस्रः सिरा मातृकाः, तत्र सद्योमरणं; शिरोग्रीवयोः सन्धाने कृकाटिके, तत्र चलमूर्धता; कर्णपृष्ठतोऽधःसंश्रिते विधुरे, तत्र बाधिर्यं; घ्राणमार्गमुभयतः स्रोतोमार्गप्रतिबद्धे अभ्यन्तरतः फणे, तत्र गन्धाज्ञानं; भ्रूपुच्छान्तयोरधोऽक्ष्णोर्बाह्यतोऽपाङ्गौ, तत्रान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरुपरि निम्नयोरावर्तौ नाम, तत्राप्यान्ध्यं दृष्टयुपघातो वा; भ्रुवोरन्तयोरुपरि कर्णललाटयोर्मध्ये शङ्खौ, तत्र सद्योमरणं; शङ्खयोरुपरि केशान्त उत्क्षेपौ, तत्र सशल्यो जीवेत् पाकात् पतितशल्यो वा नोद्धृतशल्यः; भ्रुवोर्मध्ये स्थपनी, तत्रोत्क्षेपवत्; पञ्च सन्धयः शिरसि विभक्ताः सीमन्ता नाम, तत्रोन्मादभयचित्तनाशैर्मरणं; घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वासन्तर्पणीनां सिराणां मध्ये सिरासन्निपातः शृङ्गाटकानि , तानि चत्वारि मर्माणि, तत्रापि सद्योमरणं ; मस्तकाभ्यन्तरोपरिष्ठात् सिरासन्धिसन्निपातो रोमावर्तोऽधिपतिः, तत्रापि सद्य एव | एवमेतानि सप्तत्रिंशदूर्ध्वजत्रुगतानि मर्माणि व्याख्यातानि ||२७||
🔊 Audio coming soon
അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| വ്യത്യാസേന വൈപരീത്യേന, ഏകാ നീലാ ഏകാ മന്യാ ചൈകസ്മിന് പാര്ശ്വേ, അന്യാ നീലാ അന്യാ മന്യാ ചാപരസ്മിന് പാര്ശ്വേ; സിരാമര്മണീ ചതുരങ്ഗുലേ വൈകല്യകാരിണീ ച| ഗ്രീവായാമിത്യാദി ഉഭയതശ്ചതസ്ര ഇതി ഏകസ്മിന് ഏകസ്മിന് പാര്ശ്വേ ചതസ്രശ്ചതസ്ര ഇത്യര്ഥഃ; സിരാമര്മാണി ചതുരങ്ഗുലപ്രമാണാനി മാതൃകാഃ| ശിര ഇത്യാദി സന്ധിമര്മണീ അര്ധാങ്ഗുലേ വൈകല്യകാരിണീ ച| കര്ണേത്യാദി സ്നായുമര്മണീ കിഞ്ചിന്നിമ്നാകാരേ വൈകല്യകാരിണീ ച| ഘ്രാണേത്യാദി ഘ്രാണമാര്ഗസ്യ ദ്വയോഃ പാര്ശ്വയോരഭ്യന്തരവിവരസമ്ബദ്ധേ ഫണേ, സിരാമര്മണീ അര്ധാങ്ഗുലേ വൈകല്യകാരിണീ ച| ഭ്രൂപുച്ഛേത്യാദി സിരാമര്മണീ അര്ധാങ്ഗുലേ വൈകല്യകാരിണീ ച| ഭ്രുവോരുപരീത്യാദി ഭ്രുവോരുപരി നിമ്നയോരിതി പ്രദേശകഥനം, സന്ധിമര്മണീ അര്ധാങ്ഗുലേ വൈകല്യകാരിണീ ച| ഭ്രുവോരിത്യാദി അസ്ഥിമര്മണീ അര്ധാങ്ഗുലേ| ശങ്ഖയോരിത്യാദി കേശാന്തേ കേശപര്യന്തേ, സ്നായുമര്മണീ അര്ധാങ്ഗുലേ വിശല്യപ്രാണഹരേ ച| ഭ്രുവോര്മധ്യേ ഇത്യാദി തത്രോത്ക്ഷേപവദിതി സശല്യഃ സ്വയം പതിതശല്യോ വാ ജീവത്യുദ്ധൃതശല്യോ മ്രിയത ഇത്യര്ഥഃ, സിരാമര്മ അര്ധാങ്ഗുലം വിശല്യഘ്നം ച| പഞ്ചേത്യാദി പഞ്ച സന്ധയോ യേ ശിരസി വിഭക്താഃ ശരീരസങ്ഖ്യാവ്യാകരണേ തേ സീമന്താ ഇത്യര്ഥഃ, ഇമാനി സന്ധിമര്മാണീ ചതുരങ്ഗുലപ്രമാണാനി കാലാന്തരപ്രാണഹരാണി ച| ഘ്രാണശ്രോത്രേത്യാദി ഘ്രാണാദീന്ദ്രിയചതുഷ്കതര്പണീനാം സിരാണാം സിരാമുഖാനാം സന്നിപാതഃ സംയോഗസ്ഥാനം ശൃങ്ഗാടകാനി, താനി ചത്വാരി ഘ്രാണാദിതര്പണസിരാണാം ചതുര്ഭേദാത്; ഇമാനി സിരാമര്മാണി ചതുരങ്ഗുലപ്രമാണാനി| മസ്തകേത്യാദി മസ്തകാഭ്യന്തരോപരിഷ്ഠാദിതി മസ്തകസ്യാഭ്യന്തരോര്ധ്വമിത്യര്ഥഃ, സിരാസന്ധ്യോഃ സന്നിപാതോ രോമാവര്തഃ, ബഹിരസ്യ ലക്ഷണമുപരിഷ്ഠാദ്രോമാവര്തഃ; ഏതത് സന്ധിമര്മ അര്ധാങ്ഗുലപ്രമാണം ച||൨൭||
Adhikarana 20 (28-29) · Śloka 29
ഭവന്തി ചാത്ര ശ്ലോകാഃ- ഉര്വ്യഃ ശിരാംസി വിടപേ ച സകക്ഷപാര്ശ്വേ ഏകൈകമങ്ഗുലമിതം സ്തനപൂര്വമൂലമ് | വിദ്ധ്യങ്ഗുലദ്വയമിതം മണിബന്ധഗുല്ഫം ത്രീണ്യേവ ജാനു സപരം സഹ കൂര്പരാഭ്യാമ് ||൨൮|| ഹൃദ്ബസ്തികൂര്ചഗുദനാഭി വദന്തി മൂര്ധ്നി ചത്വാരി പഞ്ച ച ഗലേ ദശ യാനി ച ദ്വേ | താനി സ്വപാണിതലകുഞ്ചിതസമ്മിതാനി ശേഷാണ്യവേഹി പരിവിസ്തരതോऽങ്ഗുലാര്ധമ് ||൨൯||
भवन्ति चात्र श्लोकाः- उर्व्यः शिरांसि विटपे च सकक्षपार्श्वे एकैकमङ्गुलमितं स्तनपूर्वमूलम् | विद्ध्यङ्गुलद्वयमितं मणिबन्धगुल्फं त्रीण्येव जानु सपरं सह कूर्पराभ्याम् ||२८|| हृद्बस्तिकूर्चगुदनाभि वदन्ति मूर्ध्नि चत्वारि पञ्च च गले दश यानि च द्वे | तानि स्वपाणितलकुञ्चितसम्मितानि शेषाण्यवेहि परिविस्तरतोऽङ्गुलार्धम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സര്വേഷാമേവ മര്മണാം സൂത്രേണ മാനമാഹ- ഭവന്തി ചാത്രേത്യാദിനാ| ശിരാംസി കൂര്ചശിരാംസി| കക്ഷപാര്ശ്വേ കക്ഷധരേ ഇത്യര്ഥഃ| ഏകൈകമങ്ഗുലമിതമിതി ഏകൈകം യഥാ ഭവതി തഥോര്വ്യാദയോ മര്മവിശേഷാ അങ്ഗുലമിതാ ജ്ഞേയാഃ| സ്തനപൂര്വമൂലമിത്യാദി മണിബന്ധഗുല്ഫം സ്തനമൂലം ചാങ്ഗുലദ്വയമിതം വിദ്ധി ജാനീഹീതി സമ്ബന്ധഃ| ത്രീണ്യേവ ജാനു സപരമിതി സപരം ദ്വിതീയജാനുസഹിതം ജാനു ത്രീണി ത്ര്യങ്ഗുലാനി വിദ്ധീത്യര്ഥഃ| മൂര്ധ്നി ചത്വാരി പഞ്ച ചേതി യാനി മൂര്ധ്നി ചത്വാരി മര്മാണി ശൃങ്ഗാടകസഞ്ജ്ഞകാനി, തഥാ തത്രൈവ പഞ്ച സീമന്തസഞ്ജ്ഞകാനി, ഗലേ ദശ യാനി ച ദ്വേ ഇതി ഗലേ കണ്ഠേ യാനി ദശ ദ്വേ ച കഥിതാനി തത്രാഷ്ടൌ മാതൃകാഃ ദ്വേ നീലേ ദ്വേ ച മന്യേ, ഏതാനി മര്മാണി സ്വപാണിതലകുഞ്ചിതസമ്മിതാനി ചതുരങ്ഗുലപ്രമാണാനീത്യര്ഥഃ| ശേഷാണി ഷട്പഞ്ചാശന്മര്മാണി| അവേഹി ജാനീഹി| അന്യേ തു, ഇമാനി ഷട്പഞ്ചാശന്മര്മാണി തലപ്രമാണാന്യാഹുഃ| ഗയീ തു, അന്യാദൃശം സൂത്രം പഠിത്വാ സ്തനമൂലേ ദ്വേ ഗുല്ഫേ ച, ഇന്ദ്രബസ്തയശ്ചത്വാരോ, ദ്വൌ മണിബന്ധാവിതി ദശ മര്മാണി ദ്വ്യങ്ഗുലാനി ഭോജദര്ശനാദ്വ്യാഖ്യാതി, തഥാ ജാനു സപരമിത്യത്ര സഹ പരേണ പരപ്രദേശാവസ്ഥിതേനാണിമര്മണാ വര്തതേ യത് തത് സപരം; തേന ജാനുനി ദ്വേ, ആണയശ്ചതസ്രഃ, കൂര്പരേ ദ്വേ, ഇത്യഷ്ടൌ ത്ര്യങ്ഗുലാനി വ്യാഖ്യാതി| ശേഷം സമമ്||൨൮-൨൯||
Adhikarana 21 (30) · Śloka 30
ഏതത്പ്രമാണമഭിവീക്ഷ്യ വദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ ശസ്ത്രേണ കര്മകരണം പരിഹൃത്യ കാര്യമ് | പാര്ശ്വാഭിഘാതിതമപീഹ നിഹന്തി മര്മ തസ്മാദ്ധി മര്മസദനം പരിവര്ജനീയമ് ||൩൦||
एतत्प्रमाणमभिवीक्ष्य वदन्ति तज्ज्ञाः शस्त्रेण कर्मकरणं परिहृत्य कार्यम् | पार्श्वाभिघातितमपीह निहन्ति मर्म तस्माद्धि मर्मसदनं परिवर्जनीयम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
മാനകഥനപ്രയോജനമാഹ- ഏതദിത്യാദിനാ| മര്മസദനമിതി മര്മസ്ഥാനമ്||൩൦||
Adhikarana 22 (31-32) · Śloka 33
ഛിന്നേഷു പാണിചരണേഷു സിരാ നരാണാം സങ്കോചമീയുരസൃഗല്പമതോ നിരേതി | പ്രാപ്യാമിതവ്യസനമുഗ്രമതോ മനുഷ്യാഃ സഞ്ച്ഛിന്നശാഖതരുവന്നിധനം ന യാന്തി ||൩൧|| ക്ഷിപ്രേഷു തത്ര സതലേഷു ഹതേഷു രക്തം ഗച്ഛത്യതീവ പവനശ്ച രുജം കരോതി | ഏവം വിനാശമുപയാന്തി ഹി തത്ര വിദ്ധാ വൃക്ഷാ ഇവായുധനിപാതനികൃത്തമൂലാഃ ||൩൨|| തസ്മാത്തയോരഭിഹതസ്യ തു പാണിപാദം ഛേത്തവ്യമാശു മണിബന്ധനഗുല്ഫദേശേ |൩൩|
छिन्नेषु पाणिचरणेषु सिरा नराणां सङ्कोचमीयुरसृगल्पमतो निरेति | प्राप्यामितव्यसनमुग्रमतो मनुष्याः सञ्च्छिन्नशाखतरुवन्निधनं न यान्ति ||३१|| क्षिप्रेषु तत्र सतलेषु हतेषु रक्तं गच्छत्यतीव पवनश्च रुजं करोति | एवं विनाशमुपयान्ति हि तत्र विद्धा वृक्षा इवायुधनिपातनिकृत्तमूलाः ||३२|| तस्मात्तयोरभिहतस्य तु पाणिपादं छेत्तव्यमाशु मणिबन्धनगुल्फदेशे |३३|
🔊 Audio coming soon
കരചരണച്ഛേദേ ജീവന്തി തദവയവഭൂതമര്മച്ഛേദേ തു ന ജീവന്തീതി വിശേഷം ദര്ശയന്നാഹ- ഛിന്നേഷ്വിത്യാദി| സങ്കോചമീയുഃ സങ്കോചം ജഗ്മുരതോऽല്പം രുധിരം പ്രവര്തതേ| ക്ഷിപ്രേഷ്വിത്യാദി തത്ര പാണ്യോശ്ചരണയോര്വാ| ഗയീ തു, വൃക്ഷാ ഇവായുധനിപാതേത്യാദിസ്ഥാനേ ‘കിഞ്ജല്കപത്രമഥനാദിവ പങ്കജാനി’ ഇതി പഠതി||൩൧-൩൨||-
Adhikarana 23 (33) · Śloka 34
മര്മാണി ശല്യവിഷയാര്ധമുദാഹരന്തി യസ്മാച്ച മര്മസു ഹതാ ന ഭവന്തി സദ്യഃ ||൩൩|| ജീവന്തി തത്ര യദി വൈദ്യഗുണേന കേചിത്തേ പ്രാപ്നുവന്തി വികലത്വമസംശയം ഹി |൩൪|
मर्माणि शल्यविषयार्धमुदाहरन्ति यस्माच्च मर्मसु हता न भवन्ति सद्यः ||३३|| जीवन्ति तत्र यदि वैद्यगुणेन केचित्ते प्राप्नुवन्ति विकलत्वमसंशयं हि |३४|
🔊 Audio coming soon
മര്മമാനകഥനപ്രയോജനം പൂര്വതരവാക്യേ പ്രതിപാദ്യ മര്മസ്ഥാനവിഷയം നിര്ദിശന്നാഹ- മര്മാണീത്യാദി| ശല്യസ്യ മനഃശരീരാബാധകരസ്യ വിഷയഃ ശല്യവിഷയഃ; സ ച ശസ്ത്രാദിപ്രണിധാനാന്മരണാമരണകാരകത്വേന ദ്വിവിധഃ; തത്ര മരണകാരകഃ ശല്യവിഷയോ മര്മാഖ്യഃ ശരീരദേശഃ, യസ്മാത്തത്ര ഹതാഃ സദ്യ ഏവ ന ഭവന്തി സപ്താഹാഭ്യന്തര ഏവ മ്രിയന്ത ഇത്യര്ഥഃ, തസ്മാന്മരണകാരകത്വേന മര്മാണി ശല്യവിഷയാര്ധമുദാഹരന്തി, ‘പൂര്വാചാര്യാഃ’ ഇതി ശേഷഃ| നനു, കേചിന്മര്മഹതാ അപി ജീവന്തോ ദൃശ്യന്തേ തത് കഥം മരണകാരകത്വേന മര്മാണി ശല്യവിഷയാര്ധമിത്യാശങ്ക്യാഹ- ജീവന്തീത്യാദി||൩൩||-
Adhikarana 24 (34) · Śloka 35
സമ്ഭിന്നജര്ജരിതകോഷ്ഠശിരഃകപാലാ ജീവന്തി ശസ്ത്രനിഹതൈശ്ച ശരീരദേശൈഃ ||൩൪|| ഛിന്നൈശ്ച സക്ഥിഭുജപാദകരൈരശേഷൈര്യേഷാം ന മര്മസു കൃതാ വിവിധാഃ പ്രഹാരാഃ |൩൫|
सम्भिन्नजर्जरितकोष्ठशिरःकपाला जीवन्ति शस्त्रनिहतैश्च शरीरदेशैः ||३४|| छिन्नैश्च सक्थिभुजपादकरैरशेषैर्येषां न मर्मसु कृता विविधाः प्रहाराः |३५|
🔊 Audio coming soon
പ്രസങ്ഗതോऽപരം ശല്യവിഷയാര്ധം പ്രതിപാദയിതുകാമോऽമര്മഹതാസ്തു വിവിധൈരപി ഛേദഭേദാദിഭിര്ന മ്രിയന്ത ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- സമ്ഭിന്നേത്യാദി||൩൪||
Adhikarana 25 (35) · Śloka 36
സോമമാരുതതേജാംസി രജഃസത്ത്വതമാംസി ച | മര്മസു പ്രായശഃ പുംസാം ഭൂതാത്മാ ചാവതിഷ്ഠതേ ||൩൫|| മര്മസ്വഭിഹതാസ്തസ്മാന്ന ജീവന്തി ശരീരിണഃ |൩൬|
सोममारुततेजांसि रजःसत्त्वतमांसि च | मर्मसु प्रायशः पुंसां भूतात्मा चावतिष्ठते ||३५|| मर्मस्वभिहतास्तस्मान्न जीवन्ति शरीरिणः |३६|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം മര്മണാം ശരീരമനോദോഷനിവാസഭൂതാനാം ശരീരമനോദോഷൈരേവ മര്മവിദ്ധകുപിതൈര്മനഃ ശരീരം ച നശ്യതി, തയോരാധാരഭൂതയോര്നാശാദാധേയഭൂതോ ഭൂതാത്മാऽപി നശ്യതീതി ദര്ശയിതുമാഹ- സോമേത്യാദി||൩൫||-
Adhikarana 26 (36-40) · Śloka 40
ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷ്വസമ്പ്രാപ്തിര്മനോബുദ്ധിവിപര്യയഃ ||൩൬|| രുജശ്ച വിവിധാസ്തീവ്രാ ഭവന്ത്യാശുഹരേ ഹതേ | ഹതേ കാലാന്തരഘ്നേ തു ധ്രുവം ധാതുക്ഷയോ നൃണാമ് ||൩൭|| തതോ ധാതുക്ഷയാജ്ജന്തുര്വേദനാഭിശ്ച നശ്യതി | ഹതേ വൈകല്യജനനേ കേവലം വൈദ്യനൈപുണാത് ||൩൮|| ശരീരം ക്രിയയാ യുക്തം വികലത്വമവാപ്നുയാത് | വിശല്യഘ്നേ തു വിജ്ഞേയം പൂര്വോക്തം യച്ച കാരണമ് ||൩൯|| രുജാകരാണി മര്മാണി ക്ഷതാനി വിവിധാ രുജഃ | കുര്വന്ത്യന്തേ ച വൈകല്യം കുവൈദ്യവശഗോ യദി ||൪൦||
इन्द्रियार्थेष्वसम्प्राप्तिर्मनोबुद्धिविपर्ययः ||३६|| रुजश्च विविधास्तीव्रा भवन्त्याशुहरे हते | हते कालान्तरघ्ने तु ध्रुवं धातुक्षयो नृणाम् ||३७|| ततो धातुक्षयाज्जन्तुर्वेदनाभिश्च नश्यति | हते वैकल्यजनने केवलं वैद्यनैपुणात् ||३८|| शरीरं क्रियया युक्तं विकलत्वमवाप्नुयात् | विशल्यघ्ने तु विज्ञेयं पूर्वोक्तं यच्च कारणम् ||३९|| रुजाकराणि मर्माणि क्षतानि विविधा रुजः | कुर्वन्त्यन्ते च वैकल्यं कुवैद्यवशगो यदि ||४०||
🔊 Audio coming soon
സദ്യഃപ്രാണഹരാദിമര്മപഞ്ചകസ്യ ലക്ഷണം നിര്ദിശന്നാഹ- ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷ്വിത്യാദി| ആശുഹരേ സദ്യഃപ്രാണഹരേ| പൂര്വോക്തമിതി ‘ശല്യമുഖാവരുദ്ധോ യാവദന്തര്വായുസ്തിഷ്ഠതി താവജ്ജീവതി’ ഇത്യാദ്യുക്തമേവ കാരണം ജ്ഞേയം ലക്ഷണത്വേനേത്യര്ഥഃ||൩൬-൪൦||
Adhikarana 27 (41) · Śloka 41
ഛേദഭേദാഭിഘാതേഭ്യോ ദഹനാദ്ദാരണാദപി | ഉപഘാതം വിജാനീയാന്മര്മണാം തുല്യലക്ഷണമ് ||൪൧||
छेदभेदाभिघातेभ्यो दहनाद्दारणादपि | उपघातं विजानीयान्मर्मणां तुल्यलक्षणम् ||४१||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം മര്മഘാതതുല്യം മര്മസമീപസ്യാപി ദേശസ്യ ഘാതം മഹാനര്ഥകരം ദര്ശയന്നാഹ- ഛേദേത്യാദി| ഉപഘാതം സമീപഘാതമ്||൪൧||
Adhikarana 28 (42) · Śloka 42
മര്മാഭിഘാതസ്തു ന കശ്ചിദസ്തി യോऽല്പാത്യയോ വാऽപി നിരത്യയോ വാ | പ്രായേണ മര്മസ്വഭിതാഡിതാസ്തു വൈകല്യമൃച്ഛന്ത്യഥവാ മ്രിയന്തേ ||൪൨||
मर्माभिघातस्तु न कश्चिदस्ति योऽल्पात्ययो वाऽपि निरत्ययो वा | प्रायेण मर्मस्वभिताडितास्तु वैकल्यमृच्छन्त्यथवा म्रियन्ते ||४२||
🔊 Audio coming soon
മര്മാഭിഘാതേ വൈദ്യസ്യ യത്നപരതാം ദര്ശയന്നാഹ- മര്മാഭിഘാത ഇത്യാദി| അല്പാത്യയ ഇതി അല്പവ്യാപത്| നിരത്യയ ഇതി നിര്ഗതവ്യാപത്| ഗയീ ത്വേതദ്വാക്യം ന പഠതി||൪൨||
Adhikarana 29 (43) · Śloka 43
മര്മാണ്യധിഷ്ഠായ ഹി യേ വികാരാ മൂര്ച്ഛന്തി കായേ വിവിധാ നരാണാമ് | പ്രായേണ തേ കൃച്ഛ്രതമാ ഭവന്തി നരസ്യ യത്നൈരപി സാധ്യമാനാഃ ||൪൩||
मर्माण्यधिष्ठाय हि ये विकारा मूर्च्छन्ति काये विविधा नराणाम् | प्रायेण ते कृच्छ्रतमा भवन्ति नरस्य यत्नैरपि साध्यमानाः ||४३||
🔊 Audio coming soon
ശരീരദോഷേണാപി മര്മണാം മര്മസമീപദേശസ്യാപി നിയതം മഹാനര്ഥം ദര്ശയന്നാഹ- മര്മാണ്യധിഷ്ഠായേത്യാദി| മൂര്ച്ഛന്തി സമുച്ഛ്രായം ഗച്ഛന്തി| യസ്മാദേവംവിധോ മര്മാഭിഘാതസ്തസ്മാദ്വൈദ്യേന യത്നഃ കാര്യ ഇതി സൂചിതമ്||൪൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ശാരീരസ്ഥാനേ പ്രത്യേകമര്മനിര്ദേശശാരീരം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ ||൬||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने प्रत्येकमर्मनिर्देशशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ശാരീരസ്ഥാനേ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||